Trais yn erbyn menywod a merched, cydraddoldeb LHDTC+ a hiliol, hawliau pobl anabl, ffoaduriaid a cheiswyr lloches, cyn-filwyr a chyfraith hawliau dynol.
Ers mis Mai 2026 mae'r Senedd wedi trafod sut y dylai Llywodraeth Cymru ymateb i ddyfarniad y Goruchaf Lys ar Ddeddf Cydraddoldeb 2010 a chod Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol. Mae hefyd wedi trafod y cynllun hawliau pobl anabl, y genedl noddfa a chamwybodaeth am loches, cyfamod y lluoedd arfog, ymchwiliad i gangiau meithrin perthynas amhriodol, cydraddoldeb hiliol a thrais yn erbyn menywod.
Y prif ddadleuon
Ynghylch dyfarniad y Goruchaf Lys, mae Cristiana Emsley ac Art Wright (Reform UK) a Natasha Asghar (Ceidwadwyr Cymreig) yn gwasgu am amserlen ac am fannau un rhyw. Dywed Sioned Williams (Plaid Cymru) fod y Llywodraeth yn parchu'r dyfarniad ac yn adolygu arferion datganoledig.
Dywed Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) fod pobl drawsryweddol yn parhau i gael eu gwarchod rhag gwahaniaethu o dan ailbennu rhywedd. Dywed fod y Llywodraeth yn adolygu'r cod drafft ac y bydd yn gweithredu yn unol â'r gyfraith. Cyfraniadau: [1][2]
Ar hawliau pobl anabl, mae Gareth Thomas (Reform UK) yn gofyn sut y caiff cynllun yn seiliedig ar hawliau ei orfodi a'i fesur. Mae Rhun ap Iorwerth yn cyfeirio at y cynllun 10 mlynedd a'r bwrdd cynghori, ac yn ymrwymo i ymgorffori confensiwn anabledd y CU yn y gyfraith. Cyfraniadau: [1][2][3]
Ar loches, mae Joe Martin (Reform UK) yn cwestiynu'r genedl noddfa a diogelwch. Mae Rhun ap Iorwerth, Shav Taj (Llafur Cymru), Anthony Slaughter (Plaid Werdd Cymru) ac Aelodau Plaid Cymru yn ei hamddiffyn ac yn pwysleisio cydlyniant cymunedol a mynd i'r afael â chamwybodaeth. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5][6]
Ar gyn-filwyr, mae Cristiana Emsley a Cai Parry-Jones (Reform UK) yn gofyn am ganlyniadau mesuradwy a data digartrefedd cyn-filwyr. Dywed Sioned Williams nad yw'r cyfamod yn pennu targedau. Trafodwyd y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar Fil y Lluoedd Arfog ym mis Hydref. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Ar gangiau meithrin perthynas amhriodol, mae Sam Rowlands a Darren Millar (Ceidwadwyr Cymreig) ac Aelodau Reform UK yn pwyso am graffu sy'n canolbwyntio ar Gymru. Dywed Huw Thomas (Llafur Cymru) fod Cymru eisoes o fewn cwmpas ymchwiliad y DU. Disgrifiodd Delyth Jewell (Plaid Cymru) waith hyfforddi ac ymwybyddiaeth. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Ar gydraddoldeb hiliol, mae Joe Martin (Reform UK) yn galw rhannau o Gynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol yn wahaniaethol. Dywed Rhun ap Iorwerth fod y Llywodraeth yn hyrwyddo cydraddoldeb cyfle. Mae Safa Elhassan (Plaid Cymru) yn croesawu'r cynllun ac eisiau gweithredu. Cyfraniadau: [1][2][3]
Safbwyntiau'r pleidiau
Llafur Cymru
Mae Aelodau yn gofyn i'r Llywodraeth am ddata, targedau a sicrwydd cydraddoldeb. Mae Shav Taj yn amddiffyn y genedl noddfa, ac mae Huw Thomas yn dweud bod Cymru o fewn cwmpas yr ymchwiliad. Cododd Ken Skates gyllid ar gyfer chwarae i blant anabl. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Plaid Cymru
Mewn llywodraeth, dywed Gweinidogion Plaid Cymru eu bod yn parchu dyfarniad y Goruchaf Lys, yn gwarchod pobl drawsryweddol o dan y gyfraith, yn cefnogi'r cyfamod, yn ymrwymo i gynllun hawliau pobl anabl ac yn amddiffyn y genedl noddfa. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Reform UK
Mae Aelodau yn pwyso am weithredu dyfarniad y Goruchaf Lys a mannau un rhyw, yn gofyn am ganlyniadau mesuradwy'r cyfamod, yn cwestiynu'r genedl noddfa a mesurau ar sail hil, ac yn cefnogi'r cynnig cydsyniad ar Fil y Lluoedd Arfog. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5][6]
Ceidwadwyr Cymreig
Mae Aelodau yn pwyso ar ddyfarniad y Goruchaf Lys, chwaraeon menywod a mannau un rhyw, yn galw am graffu ar gangiau meithrin perthynas amhriodol yng Nghymru, ac yn pwysleisio cefnogaeth i'r cyfamod a'r sector amddiffyn. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Democratiaid Rhyddfrydol Cymru
Cododd Jane Dodds ddigartrefedd ymhlith plant, gan gynnwys pobl sy'n gadael gofal, a gofynnodd am wasanaethau i fenywod sy'n wynebu trais domestig mewn ardaloedd gwledig. Cyfraniadau: [1][2]
Plaid Werdd Cymru
Dywed Anthony Slaughter fod y genedl noddfa yn meithrin cydlyniant a chynhwysiant. Mae'n beio camwybodaeth, nid ffoaduriaid, am fygythiadau i ddiogelwch y cyhoedd. Cyfraniadau: [1]
Yr hyn y mae'r llywodraeth yn cael ei holi amdano
1Gofynnodd Art Wright (Reform UK) am amserlen i ddiweddaru polisi Cymru yn dilyn dyfarniad y Goruchaf Lys. Dywedodd Rhun ap Iorwerth fod y Llywodraeth yn adolygu'r cod drafft. Dywedodd Sioned Williams yn ddiweddarach mai'r EHRC yw'r rheoleiddiwr. Cyfraniadau: [1][2][3]
2Gofynnodd Cristiana Emsley am un canlyniad mesuradwy o gyfamod y lluoedd arfog. Dywedodd Sioned Williams nad yw'r cyfamod yn pennu canlyniadau na thargedau, a bod y Llywodraeth wedi gosod memorandwm cydsyniad ar ei ehangu. Cyfraniadau: [1][2]
3Gofynnodd Gareth Thomas sut y caiff ymrwymiadau hawliau pobl anabl eu gorfodi a'u mesur. Cyfeiriodd Rhun ap Iorwerth at y cynllun 10 mlynedd, bwrdd cynghori allanol ac adrodd rheolaidd a thryloyw. Cyfraniadau: [1][2][3]
4Gofynnodd Sam Rowlands pam na fyddai Plaid Cymru yn cefnogi ymchwiliad i gangiau meithrin perthynas amhriodol ledled Cymru. Nododd Huw Thomas fod Cymru o fewn ymchwiliad y DU. Croesawodd Darren Millar ateb Gweinidog ym mis Mehefin. Cyfraniadau: [1][2][3]
5Dywedodd Huw Thomas (Llafur Cymru) fod rhanddeiliaid cydraddoldeb yn dweud nad yw'r grŵp cynghori ar wella ac effaith y gyllideb wedi cyfarfod o dan y Llywodraeth hon. Nid oes ateb gweinidogol yn y deunydd a ddarparwyd. Cyfraniadau: [1]
Yr hyn y mae'r cyhoedd yn gofyn amdano
Mae deisebau yn gofyn am ddyletswydd i atal trais rhywiol ym mhrifysgolion Cymru (1,612 o lofnodion), Cyfraith Georgia ar dai diogel i oroeswyr cam-drin risg uchel (184), mwy o safleoedd Sipsiwn a Theithwyr (33), a gweithredu ar elyniaeth tuag at grwpiau gwarchodedig (7).
Pwy mae gweinidogion yn cwrdd â nhw
Mae Gweinidogion wedi cyfarfod â chomisiynwyr (plant a phobl hŷn), Bwrdd Partneriaeth Cenedlaethol VAWDASV, grwpiau cyn-filwyr a digwyddiadau'r lluoedd arfog, Gwobrau Cenedl Noddfa, arbenigwyr hawliau dynol a gwasanaeth cleifion mewnol anableddau dysgu.
Yn y Chweched Senedd (2021 i 2026)
O gofnod y Senedd flaenorol, ar gyfer materion sy'n rhychwantu'r ddwy. Mae gweddill y dadansoddiad hwn yn ymwneud â'r Seithfed Senedd yn unig.
Yn y Chweched Senedd, disgrifiwyd trais yn erbyn menywod fel epidemig sydd angen dull iechyd cyhoeddus. Cafodd Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol feirniadaeth o 'fwlch gweithredu'. Trafododd Aelodau hefyd ymgorffori hawliau dynol ac effaith polisi Rwanda ar y genedl noddfa.
Galwodd Jane Dodds (Democratiaid Rhyddfrydol Cymru) drais ar sail rhywedd yn epidemig sydd angen dull iechyd cyhoeddus. Cyfeiriodd Lesley Griffiths (Llafur Cymru) at ddeddfwriaeth 2015 a dweud bod llawer i'w wneud. Cyfraniadau: [1][2]
Dywedodd Sioned Williams (Plaid Cymru) fod y pwyllgor wedi canfod 'bwlch gweithredu' ar y cynllun gwrth-hiliol. Roedd Altaf Hussain (Ceidwadwyr Cymreig) yn amau y byddai'r cynllun yn cyflawni. Croesawodd Lesley Griffiths yr adroddiad. Cyfraniadau: [1][2][3]
Dywedodd Sioned Williams fod cynllun Rwanda yn tanseilio dyhead Cymru i fod yn genedl noddfa gan nad oedd ganddi'r pwerau. Galwodd Jane Dodds y polisi yn annerbyniol a dweud bod pobl yn cael eu cadw. Cyfraniadau: [1][2]
Dywedodd yr academyddion Simon Hoffman a Charles Whitmore fod ymgorffori yn gosod fframwaith ar gyfer diwylliant hawliau dynol, er ei bod yn anodd profi cysylltiad uniongyrchol â chanlyniadau. Cyfraniadau: [1][2][3]
Wedi'i ysgrifennu gan AI ar 23 Hydref 2026 o 157 cyfraniad yn y Senedd rhwng 19 Mai 2026 a 20 Hydref 2026, ynghyd â'r deisebau a chyfarfodydd y gweinidogion ar y briff hwn. Mae pob pwynt yn cysylltu â'r cyfraniadau y mae'n seiliedig arnyn nhw; gwiriwch nhw cyn dyfynnu. Sut mae'r dadansoddiad yn cael ei ysgrifennu.
Sut mae pethau ar hyn o bryd
Ystadegau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cyhoeddi. Mae pob siart yn dangos y blynyddoedd ers etholiad y Senedd 2016, neu mor bell yn ôl ag y mae'r ffigurau'n mynd, ac yn nodi pob etholiad ers hynny.
Bwlch cyflog rhwng y rhywiau ar gyfer gweithwyr llawn amser
1.9%
2025 (dros dro)
Y Deyrnas Unedig
6.9%
Flwyddyn ynghynt
1.8%(2024)
Cymru
Y Deyrnas Unedig
Y gwahaniaeth rhwng cyflog canolrifol fesul awr dynion a menywod, heb gynnwys goramser, fel cyfran o gyflog dynion, ar gyfer gweithwyr llawn amser sy'n gweithio yng Nghymru a'r DU, ym mis Ebrill bob blwyddyn.
O'r Arolwg Blynyddol o Oriau ac Enillion, sef arolwg sampl. Mae'r bwlch yn cymharu pob dyn a menyw mewn gwaith llawn amser, felly dyw e ddim yn dangos gwahaniaethau mewn cyflog am yr un swyddi.
Mae 7 ymrwymiad yn Rhaglen Lywodraethu Llywodraeth Cymru 2026 i 2030 yn perthyn i'r briff hwn, yng ngeiriau'r Rhaglen ei hun. O dan bob un, gwelwch pa mor aml mae wedi'i godi yn y Seithfed Senedd.
Cymdeithas gyfiawn
Gweithio ar draws pob un o feysydd y llywodraeth i roi terfyn ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, drwy ddull system gyfan a chymdeithas gyfan sy’n canolbwyntio ar atal.
Wedi'i godi mewn 19 araith a 2 deiseb. Yn fwyaf diweddar ar 13 Hydref 2026, gan Heledd Fychan. Wedi'i baru ar: “VAWDASV”.
Cefnogi dioddefwyr a goroeswyr drwy ddiogelu cyllid ar gyfer gwasanaethau arbenigol sy’n canolbwyntio ar oroeswyr yn y maes hwn, a thrwy eithrio llochesi o’r Ddeddf Rhentu Cartrefi i sicrhau mynediad at lety diogel.
Wedi'i godi mewn 4 araith a 1 deiseb. Yn fwyaf diweddar ar 1 Hydref 2026, gan Siân Gwenllian. Wedi'i baru ar: “refuges”.
Gweithio gyda phobl sydd â phrofiad bywyd i hyrwyddo cydraddoldeb, gan gynnwys cydraddoldeb LHDTC+, hawliau pobl anabl, cydraddoldeb rhywedd a Chymru wrth‑hiliol. Byddwn yn cryfhau gwaith cyflawni ac atebolrwydd, ac yn adrodd ar gynnydd ac effaith.
Wedi'i godi mewn 12 araith a 3 cwestiwn ysgrifenedig. Yn fwyaf diweddar ar 20 Hydref 2026, mewn cwestiwn ysgrifenedig gan Gareth Thomas. Wedi'i baru ar: “Disability Rights Taskforce”.
Cefnogi Llywodraeth y DU i ddatblygu gwaharddiad llwyr, sy’n cynnwys pobl draws, ar yr hyn a elwir yn ‘therapi trosi’, gan gryfhau’r camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i’r afael â’r arferion niweidiol hyn a chefnogi goroeswyr.
Heb ei godi yn y Senedd yn y Seithfed Senedd hyd yma.
Cynnal egwyddorion Cyfamod y Lluoedd Arfog a gweithio ar draws gwasanaethau cyhoeddus i wella cefnogaeth i gyn-filwyr a’u teuluoedd.
Wedi'i godi mewn 56 araith, 1 eitem ar yr agenda a 3 cwestiwn ysgrifenedig. Yn fwyaf diweddar ar 19 Hydref 2026, gan Cristiana Emsley. Wedi'i baru ar: “Armed Forces”.
Gweithio gyda phartneriaid i gefnogi ceiswyr noddfa i gymryd rhan ac integreiddio i gymdeithas Cymru, gan eu helpu i ailadeiladu eu bywydau yn ddiogel a chydag urddas.
Wedi'i godi mewn 26 araith a 11 cwestiwn ysgrifenedig. Yn fwyaf diweddar ar 7 Hydref 2026, gan Siân Gwenllian. Wedi'i baru ar: “asylum seekers”.
Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, Rhaglen lywodraethu 2026 i 2030: Uchelgais newydd i Gymru, a gyhoeddwyd gyntaf ar 10 Medi 2026. Yn cynnwys gwybodaeth y sector cyhoeddus a drwyddedir o dan y Drwydded Llywodraeth Agored v3.0. Rydyn ni'n dod o hyd i gyfeiriadau drwy baru enwau cynlluniau, cyrff a rhaglenni; dydy cyfeiriad yn dweud dim am gynnydd.
Gan Lywodraeth Cymru
Datganiadau i'r wasg a datganiadau Cabinet diweddaraf Llywodraeth Cymru ar y briff hwn.
Mae Llywodraeth Cymru yn nodi Diwrnod Rhyngwladol y Ferch heddiw drwy ailddatgan ei hymrwymiad i roi terfyn ar dlodi mislif ac adeiladu Cymru sy'n Falch o'r Mislif.
Datganiadau, dadleuon a deddfwriaeth yn y Cyfarfod Llawn ar y briff hwn, y mwyaf diweddar yn gyntaf. Mae sesiynau cwestiynau llafar wedi'u cyfrif yn y cyfraniadau isod.
Mae pob bar yn dangos cyfran areithiau a chwestiynau'r blaid honno yn y Seithfed Senedd oedd yn ymwneud â'r briff hwn, fel bod modd cymharu pleidiau mawr a bach. Mae'r llinell syth yn dangos y Siambr gyfan: 3.3%.
Cyfarfodydd gweinidogion â sefydliadau allanol a'u hymrwymiadau ar y briff hwn, o'r gofrestr y mae Llywodraeth Cymru yn ei chyhoeddi bob tri mis. 24 ers etholiad 2026; y diweddaraf:
28 Medi 2026
Co-Chairs VAWDASV National Partnership Board
Cyfarfod, Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
24 Medi 2026
Children's Commissioner for Wales
Cyfarfod, Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
24 Medi 2026
Human Rights experts from the Devolved Administrations and Crown Dependencies
Cyfarfod, Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
23 Medi 2026
Gareth Thomas MS re Armed Forces
Cyfarfod, Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
16 Medi 2026
Wales Human Rights Congress
Cyfarfod, Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
9 Medi 2026
Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru / Older People’s Commissioner for Wales
Cyfarfod, Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health
2 Medi 2026
NHS Wales Specialist Learning Disability Inpatient Services visit at Llwyneryr
Cyfarfod, Min MHWB
21 Gorffennaf 2026
Comisiynydd Plant Cymru / Children's Commissioner for Wales
Cyfarfod, Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health
Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, cyfarfodydd ac ymrwymiadau gweinidogol. Mae'r gofrestr yn cael ei chyhoeddi dri mis neu fwy ar ôl y cyfarfodydd y mae'n eu rhestru.
Buddiannau a ddatganwyd
Aelodau y mae eu cofnodion yng Nghofrestr Buddiannau'r Aelodau yn ymwneud â'r briff hwn, wedi'u paru drwy eiriau ac ymadroddion y briff. Mae'n rhaid i Aelodau gofrestru'r buddiannau hyn, a dydy cael un ddim yn golygu bod unrhyw beth yn amhriodol.
Remunerated Employment, Directorships etc.: Member Name and nature of the employer: Carmarthen Domestic Abuse Services, charity provides services to victims of domestic abuse in Carmarthen, through safe accommodation…
Voluntary record of Members’ other interests: Information relevant to entry: Ticket worth £65 to the Nation of Sanctuary Awards on 15 June 2026 from the Welsh Refugee Council.
Dywedodd 42% o oedolion Cymru y byddai mewnfudo a cheiswyr lloches yn bwysig iawn i'w pleidlais.
Holodd Ipsos 747 Welsh adults aged 16+ rhwng 2 Ebrill 2026 a 8 Ebrill 2026, cyn etholiad y Senedd 2026. Roedd pobl yn gallu dewis cymaint o faterion ag yr oedden nhw'n dymuno. Rhagor am farn y cyhoedd.
Cwestiynau ysgrifenedig
50 cwestiwn ysgrifenedig i Lywodraeth Cymru ar y briff hwn yn y Seithfed Senedd, gyda 44 wedi'u hateb hyd yma. Y diweddaraf:
Wedi'i dagio o deitl ei eitem neu ei gwestiwn: “sex-based rights”Cyfieithwyd o'r SaesnegCofnod swyddogol
Fesul mis
1
112
35
77
81
Mai 2026MehGorAwstMediHyd
Cyfraniadau wedi'u tagio ym mhob mis o'r Seithfed Senedd. Ni chynhaliwyd unrhyw gyfarfodydd yn ystod Awst 2026.Dangos y ffigurau
Mis
Cyfraniadau
Mai 2026
1
Mehefin 2026
112
Gorffennaf 2026
35
Awst 2026
Dim cyfarfodydd
Medi 2026
77
Hydref 2026
81
Sut mae'r briff hwn wedi'i lunio
Mae'r briff hwn yn dilyn ymrwymiadau'r Rhaglen a restrir uchod ac yn tagio'r cofnod â'r ymadroddion isod. Gall paru geiriau allweddol fethu busnes sy'n trafod y mater mewn geiriau eraill, a gall dagio cyfeiriad wrth fynd heibio.
Dangos yr ymadroddion mae'n eu defnyddio
Mae cyfraniad yn cael ei dagio pan fydd ei destun Saesneg yn cynnwys un o'r ymadroddion hyn. Does dim ots am briflythrennau, heblaw mewn byrfoddau, sy'n gorfod cyfateb yn union. Mae hefyd yn cael ei dagio pan fydd teitl yr eitem agenda neu'r cwestiwn yr oedd yn rhan ohono yn cynnwys un, cyn belled â bod y cyfraniad yn 30 gair o leiaf. Mae'r briff hefyd yn cael ei dagio pryd bynnag y mae un o'i themâu'n cael ei thagio.
Mae'r Gweinidogion yn eu swyddi wedi'u rhestru uchod. Y gyfran yw'r rhan o areithiau a chwestiynau'r Aelod ei hun yn y Seithfed Senedd oedd yn ymwneud â'r briff hwn.
