Cyfarfod Llawn

Diolch. Weinidog Cabinet, roeddwn wrth fy modd yn clywed eich cyhoeddiad bythefnos yn ôl, gan gynnwys lansio grant larymau mesur interim Cymru, a'ch ymrwymiad i ddwyn datblygwyr esgeulus i gyfrif. Bythefnos yn ôl, cyfarfûm â Chymdeithas Perchnogion a Phreswylwyr Swansea Point, cymdeithas breswylwyr hynod ysbrydoledig yn Abertawe, sy'n ymladd yn galed i gael cyfiawnder i'r rhai sy'n byw mewn adeiladau sy'n anniogel rhag tân. Mae dwyn datblygwyr esgeulus i gyfrif yn frwydr galed. Rydym yn disgwyl iddynt oedi, amddiffyn a gwadu ar bob cyfle posibl. Yr hyn sy'n gwneud hyn yn anos eto, o'r hyn rwy’n ei ddeall, yw’r dirwedd gyfreithiol annigonol mewn perthynas â diogelwch tân a etifeddwyd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol—un yn llawn bylchau, eithriadau ac achosion ymylol, gan ei gwneud hi'n haws i ddatblygwyr osgoi cyfiawnder. Weinidog Cabinet, a wnewch chi nodi sut rydych chi'n mynd i sicrhau nad yw datblygwyr yn osgoi atebolrwydd a bod dioddefwyr adeiladau sy'n anniogel rhag tân yn cael y cyfiawnder y maent yn ei haeddu cyn gynted â phosibl?

Diolch yn fawr am dynnu sylw at y mater pwysig yma. Hoffwn i ymuno efo chi yn canmol cymdeithas trigolion Swansea Point. Mi ges i'r pleser o gwrdd ag un o'u cynrychiolwyr nhw bythefnos yn ôl, a dwi'n cofio yn glir ei ddisgrifiad o o'r straen a'r sefyllfa hynod rwystredig mae lesddeiliaid Swansea Point wedi profi ers rhagor na 18 mis. Diolch hefyd am groesawu grant larymau mesur interim Cymru. Roeddwn i'n falch o allu cynnig rhywfaint o gysur o leiaf i'r cynrychiolydd o Swansea Point a ddaeth i mewn i'n gweld ni—rhywfaint o gysur iddo fo a lesddeiliaid eraill Swansea Point a rheini ledled Cymru sy'n wynebu biliau echrydus am fesurau interim tra bod gwaith cyweirio rhag tân yn cael ei wneud. Mae'r grant ar agor i geisiadau, felly dwi'n annog pobl i edrych ar hynny.

O ran eich cwestiwn pwysig am atebolrwydd datblygwyr yn yr holl faes diogelwch adeiladau, mi wnes i gwrdd efo nhw i gyd, yr holl ddatblygwyr sydd wedi arwyddo contract Llywodraeth Cymru. Mi wnes i gyfarfod â nhw bythefnos yn ôl. Roeddwn i'n hollol glir efo nhw yn y cyfarfod yna bod angen cyflymu'r gwaith cyweirio. Mi wnes i eu rhybuddio nhw yn y cyfarfod hwnnw y byddwn i'n rhoi adroddiad cynnydd i chi yma yn y Senedd yn y flwyddyn newydd. Dwi'n edrych ymlaen at gael yr adroddiad cynnydd yna. Mi fydda i'n fwy na pharod i enwi unrhyw ddatblygwyr sydd ddim yn gwneud eu dyletswydd i gyweirio yn unol â'r contract, yn unol â'r disgwyliad bod y gwaith yn dechrau cyn diwedd y flwyddyn yma. Os nad ydyn nhw wedi cyrraedd y sefyllfa yna, mi fydd yn rhaid i fi enwi pobl yn y Siambr yn fan hyn.

Mae cynllun datblygu diwygiedig sir Gaerfyrddin yn dyrannu bron i 9,000 o gartrefi newydd yn y sir, ac mae angen y cartrefi newydd hynny ac maent i’w croesawu. Fodd bynnag, nid yw'r seilwaith i'w cefnogi yn digwydd yn ddigon cyflym. Mae Glangwili ar fin ysgwyddo'r cyfrifoldeb am ofal critigol arbenigol ar gyfer ardal gyfan Hywel Dda, ac ni all pobl weld meddyg teulu na deintydd GIG. Felly, fy nghwestiwn i yw hwn: pa fesurau y gall Llywodraeth Cymru neu'r awdurdod cynllunio lleol eu defnyddio i sicrhau bod y seilwaith lleol yn digwydd ar yr un cyflymder â datblygiadau? Diolch.

Diolch yn fawr iawn. Dydw i ddim yn gyfarwydd â'r enghraifft benodol yna, ond mae 'Polisi Cynllunio Cymru' yn nodi y dylai awdurdodau cynllunio lleol gynllunio ar gyfer darparu'r seilwaith sydd ei angen i ddiwallu anghenion cymunedau pan fydd datblygiadau tai newydd yn cael eu hystyried. Felly, mae hi yn ofyniad ar awdurdodau lleol i edrych ar y seilwaith. Mae seilwaith digonol ac effeithlon, gan gynnwys y mathau o bethau rydych chi'n sôn amdanyn nhw, yn hanfodol i ddarparu datblygiadau tai newydd sydd yn diwallu'r anghenion ar gyfer y preswylwyr presennol, a hefyd i'r dyfodol.

Fe wnaeth trigolion Coed Dyffryn a Tir Founder Fields yng Nghwm-bach ddathlu o'r diwedd fis diwethaf wrth i'w hystad gael ei mabwysiadu gan y cyngor lleol. Cymerodd 15 mlynedd i'r datblygwr, Persimmon, ddatblygu’r ystad i safon addas i'w mabwysiadu, rhywbeth y bûm yn ymgyrchu drosto ac yn gweithio gyda chyngor RhCT i'w gyflawni ers imi gael fy ethol am y tro cyntaf yn 2016.

Hefyd, trwy bwyso’n ddi-baid, llwyddais i gael yr un datblygwr, Persimmon, i wneud y gwaith fel y gellid mabwysiadu dwy ystad yn Hirwaun yn nhymor diwethaf y Senedd, bron i 20 mlynedd ar ôl iddynt gael eu hadeiladu. Rwy'n gweithio nawr ar ystadau Persimmon ym Mhentre’r Eglwys, Aberpennar, Pont-y-clun a Llantrisant. Adeiladwyd yr olaf o’r rhain chwarter canrif yn ôl.

Weinidog Cabinet, nid yw'n dderbyniol o gwbl fod datblygwyr yn gadael ystadau heb eu mabwysiadu, yn enwedig y pedwar datblygwr mawr sy'n gwneud elw o filiynau lawer o bunnoedd, tra'u bod nhw'n symud ymlaen i wneud arian gyda phrosiectau pellach. A all y Llywodraeth newydd roi blaenoriaeth i ystyried sut y gellir unioni hyn?

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn yna a diolch yn fawr iawn i chi am y gwaith rydych chi'n ei wneud ac yn parhau i wneud yn eich etholaeth chi. Dwi'n gyfarwydd, fel Aelod lleol, â'r math yma o sefyllfa hefyd, o ran y datblygiadau yma ddim yn cael eu cwblhau'n briodol, ac yn enwedig y mater yma o lonydd ddim yn cael eu mabwysiadu'n iawn a'r gwaith ddim yn cael ei orffen ar amser, ac weithiau ddim yn cael ei orffen i'r safon angenrheidiol chwaith. Mae'r Llywodraeth yma yn awyddus iawn i weithio efo chi ac efo Aelodau eraill i geisio mynd i'r afael â'r broblem yma. Yn sicr, mi fyddwn i'n hoffi cael sgwrs efo chi ymhellach, i weld os oes gennych chi syniadau penodol ynglŷn â sut i gael y maen i'r wal yn gynt yn yr achosion yma.

Diolch am y cwestiwn. Rydyn ni’n cefnogi aelwydydd ledled Pontypridd Cynon Merthyr i wella perfformiad eu cartrefi o ran ynni, gwella safonau byw, mynd i'r afael â thlodi tanwydd a lleihau allyriadau carbon. Dwi wedi dyrannu £17 miliwn o gyllid ychwanegol yn ystod y flwyddyn yma i hybu hyn ledled Cymru, gan gynnwys o leiaf £1.6 miliwn o fuddsoddiad yn eich etholaeth chi.

Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru ynghylch cartrefi cynnes ac effeithlonrwydd ynni. Gwyddom fod cartref cynnes, diogel a fforddiadwy yn sylfaenol i fywyd iach a hapus, ac eto mae tlodi tanwydd yn parhau i fod yn her sylweddol mewn cymunedau ledled Pontypridd Cynon Merthyr. Mae cyngor Rhondda Cynon Taf wedi nodi bod tua 65 y cant o gartrefi yn ynni aneffeithlon, sy'n adlewyrchu'r stoc dai hŷn yn yr ardal, tra bod tlodi tanwydd yn parhau i effeithio'n anghymesur ar deuluoedd incwm isel, pobl anabl a phreswylwyr hŷn. Sut y bydd cynlluniau Llywodraeth Cymru o fudd i aelwydydd ym Mhontypridd Cynon Merthyr yn benodol? A pha gamau sy'n cael eu cymryd i sicrhau y bydd y gwaith o wella effeithlonrwydd ynni yn helpu i ostwng biliau ynni, gwella iechyd a lles pobl a sicrhau gostyngiad parhaol mewn tlodi tanwydd? Diolch.

Diolch yn fawr iawn am amlinellu mwy am eich cwestiwn yn y fanna. Tra bod rhai o'r cynlluniau sydd yn bodoli'n barod wedi dod â rhai deilliannau positif—rydym ni i gyd yn gwybod am rai enghreifftiau da lle mae cynlluniau ynni effeithiol wedi creu gwahaniaeth mawr ac wedi llwyddo i ddod â biliau i lawr i bobl—mae yna lot mwy i wneud, ac mae yna ormod o dai yn parhau i fod yn aneffeithiol ac felly efo biliau sydd yn llawer iawn rhy uchel. Mewn argyfwng costau byw, mae'n hollbwysig ein bod ni'n rhoi sylw penodol i hynny i gyd.

Ar hyn o bryd, efallai nad ydy pobl yn hollol siŵr pa ddulliau o wella effeithlonrwydd yn eu cartrefi nhw sydd orau ar gyfer eu cartrefi nhw. Dŷn nhw ddim yn gwybod lle i fynd i gael cyllid na pha gontractwyr i ddefnyddio yn lleol chwaith. Ond dwi yn benderfynol o gael gwared ar y rhwystrau yma, fel bod pobl yn teimlo eu bod nhw'n hyderus i fedru buddsoddi mewn uwchraddio eu cartrefi i fod yn llawer mwy effeithiol o ran ynni, tra hefyd, wrth gwrs, mae yna gynlluniau ar gyfer cartrefi sydd ar incwm isel. Mae cartrefi Nyth, Nest, wedi profi'n llwyddiannus yn hynny o beth. Ond dŷch chi'n sôn am ehangu, onid ydych, i mewn i gynlluniau ar draws ardaloedd ac ar draws gwahanol denantiaethau, ac mae hwnna'n ganolog i'r gwaith dŷn ni'n ei ddatblygu rŵan o fewn y Llywodraeth. A dwi'n awyddus i'r broses orau oll ar gyfer cymunedau gael ei rhoi ar waith, a dyna pam y byddaf yn gweithio—wel, dwi yn ar hyn o bryd—efo partneriaid i fod yn meddwl ymlaen am y rhaglen sydd angen dod ymlaen.

Roeddwn i'n sôn am fuddsoddiad newydd, ac yn rhan o'r buddsoddiad newydd, mae yna £4 miliwn wedi cael ei neilltuo i gefnogi cynlluniau peilot, sydd yn edrych ar fodelau ar sail ardal. Ac mae yna un yng Nghaerdydd ar hyn o bryd yn symud ymlaen. Mae ceisiadau ar agor ar gyfer y cynllun peilot yma i awdurdodau lleol, landlordiaid cymdeithasol a chyrff llywodraethu rhanbarthol. Mae'r pot yna o arian ar agor tan 14 Hydref, a dwi'n annog unrhyw sefydliad cymwys i wneud cais i gymryd rhan yn y peilot yma.

Nid wyf yn dymuno siarad, Lywydd.

Diolch, Lywydd. Weinidog Cabinet, mae'n ddrwg gennyf eich siomi drwy ddychwelyd at bwnc y mae'n amlwg nad yw'r Llywodraeth eisiau siarad amdano, ond credaf fod pobl Cymru eisiau atebion. Mae fy swyddfa wedi gofyn i bob un o'r 22 cyngor yng Nghymru am genedligrwydd mewn perthynas â thai cymdeithasol. Y llynedd, dyrannodd Cyngor Caerdydd bron i 30 y cant o dai cymdeithasol newydd i wladolion tramor. Yng Nghasnewydd, aeth bron i 20 y cant o dai cymdeithasol i wladolion tramor. A yw Llywodraeth Cymru’n casglu data ar genedligrwydd pobl sy'n cael tai cymdeithasol gan gynghorau, a beth yw'r ffigur ar gyfer Cymru gyfan?

Blaenoriaeth y Llywodraeth hon yw sicrhau y gall pobl sy'n byw yma yng Nghymru gael mynediad at gartrefi diogel a fforddiadwy, ac mae hynny'n wir am bawb sy'n byw yma yng Nghymru. Mae'r polisi dyraniadau, y polisi dyraniadau cenedlaethol, yn fframwaith a osodir gan Lywodraeth Cymru. Yna, mae'r polisïau lleol yn cael eu gosod gan yr awdurdodau lleol. Nid ydym yn casglu gwybodaeth o fewn y trefniadau hynny am genedligrwydd pobl. Mae tai yn cael eu dyrannu yn ôl angen.

Roeddwn yn disgwyl yr ateb hwnnw, Weinidog Cabinet, gan nad yw llawer o gynghorau'n cadw'r data hwnnw chwaith. Naill ai na allent neu eu bod yn gwrthod dweud y gwir wrthyf. O Abertawe i Wrecsam, gwrthododd llawer ohonynt ddweud wrthym ar sail cost, neu'n fwy syfrdanol fyth, nid oeddent yn casglu data cenedligrwydd o gwbl. A lle mae'r stoc dai wedi'i throsglwyddo i gymdeithasau tai, nid ydynt yn ddarostyngedig i geisiadau rhyddid gwybodaeth o gwbl.

Weinidog, pan oeddech chi mewn gwrthblaid, fe gyflwynoch chi welliannau ar gyhoeddi data cofrestrau tai. A fyddwch chi'n ei gwneud hi'n ofynnol nawr i bob cyngor a chymdeithas dai yng Nghymru gofnodi a chyhoeddi cenedligrwydd ymgeiswyr, tenantiaid newydd ac aelwydydd mewn llety dros dro? Mae'r cwestiynau hyn yn bwysig pan fo'n pobl ni ein hunain yn aros am flynyddoedd am dai cymdeithasol—dylent fod ar gyfer pobl y wlad hon.

Pam y mae angen inni gasglu'r data hwnnw? Nid wyf yn gwbl sicr. Oherwydd mae pawb yng Nghymru yn haeddu cartref diogel a fforddiadwy, ac mae hynny'n cynnwys tai cymdeithasol yn ogystal â mathau eraill o dai. Felly, nid wyf yn gweld pam y mae angen inni gasglu gwybodaeth ar yr hyn rydych chi'n eu galw'n 'wladolion tramor'.

Nawr, mae 'gwladolion tramor' yn derm eang iawn, ac mae'r mwyafrif helaeth o denantiaid tai cymdeithasol yng Nghymru yn wladolion y DU, fel y mae'n digwydd. Ond wedyn mae gwladolion tramor yn rhan o'n cymdeithas. Maent yn bobl bwysig yn ein cymdeithas. Maent yn bobl â phlant. Maent yn bobl sy'n gweithio yn y GIG. Maent yn weithwyr cartrefi gofal. Ac wrth gwrs, mae croeso iddynt yma ac maent yn cyfrannu at ein heconomi. Rwy'n credu bod gennym agendâu gwahanol iawn yma, ac nid wyf yn gwbl sicr fod yr hyn rydych chi'n ceisio siarad amdano ar yr un dudalen â'r un rwyf i arni. Yn sicr, nid yw ar yr un dudalen.

Wel, Weinidog, rwy'n credu bod data'n bwysig pan ydym yn trafod arian trethdalwyr, ac mae angen inni wybod pwy sydd yn ein tai cymdeithasol. Pan fydd gennym rieni'n aros am flynyddoedd am dai cymdeithasol, mae angen inni flaenoriaethu ein pobl ein hunain. Felly, Weinidog, mae camau y gallwch eu cymryd os ydych chi eisiau datrys y broblem ar unwaith a rhoi ein pobl ein hunain yn gyntaf.

Mae angen y data a'r pwerau ar gynghorau i weithredu. Fis Rhagfyr diwethaf, cyflwynwyd gwelliant gennych a oedd yn dileu adran 35 o Fil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru). Fe ddywedoch chi fod tai cymdeithasol—ac rydych chi wedi dweud hyn—yn adnodd cyffredinol. Byddai'r ddarpariaeth honno wedi caniatáu i gynghorau benderfynu pwy sy'n gymwys a phwy nad yw'n gymwys ar gyfer tai cymdeithasol yn eu hardal—yr un math o bŵer ag y mae cynghorau Lloegr yn ei ddefnyddio i gymhwyso profion preswylio.

A wnewch chi ailgyflwyno’r pŵer hwnnw nawr i gynghorau Cymru, fel bod tai cymdeithasol yng Nghymru yn mynd i bobl y wlad hon, pobl sydd wedi bod yn aros ers blynyddoedd am dai cymdeithasol?

Mae'r broblem yn un sylfaenol. Nid oes gennym ddigon o dai cymdeithasol yng Nghymru. Nid oes gennym ddigon i ateb y galw, i ddiwallu'r angen sydd yma—yn sicr, yn amlwg, nid oes digon ar gael. Mae'r ciw am dai cymdeithasol yn llawer rhy hir, ac nid creu rhaniadau ymhlith y bobl sydd yn y ciw, sef yr hyn rydych chi'n ei wneud, yw'r ffordd ymlaen. Y ffordd ymlaen yw adeiladu mwy o dai cymdeithasol. A dyna pam y mae gan y Llywodraeth hon ffocws di-baid ar adeiladu a chreu 20,000 o dai cymdeithasol newydd cyn diwedd tymor y Senedd hon.

Diolch, Lywydd. Wedi'i lansio gan Lywodraeth Lafur Cymru yn 2022, a'i reoli gan gynghorau unigol, mae Cynllun Lesio Cymru yn caniatáu i gynghorau lesio eiddo gan landlordiaid preifat. Mae'n helpu cynghorau i symud tenantiaid allan o lety dros dro, a chynigir cymorth tenantiaeth fel rhan o'r cynllun. Canfu gwerthusiad annibynnol fod dros 60 y cant o'r eiddo sy'n rhan o'r cynllun yn wag, a chanfu'r gwerthusiad hefyd fod y cynghorau'n werthfawrogol iawn o'r cydgysylltu a'r cyfathrebu a sefydlwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru, ac mewn gwirionedd, roedd pob un o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru wedi ymuno â'r cynllun.

Fodd bynnag, mae cynghorau a landlordiaid bellach yn wynebu ansicrwydd gan ei bod yn ymddangos na fydd Llywodraeth Plaid Cymru yn parhau â'r cynllun y tu hwnt i fis Mawrth y flwyddyn nesaf, heb unrhyw eiddo newydd yn cael eu cofrestru ar ôl mis Rhagfyr eleni. Felly, Weinidog Cabinet, a allwch chi roi eglurder ynghylch dyfodol y cynllun hwn i gynghorau, landlordiaid a thenantiaid, a beth a ddaw yn lle Cynllun Lesio Cymru?

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. A dwi’n cofio pan ddaeth y cynllun yma i mewn, ac, ar y pryd, roedd o’n cael ei ddisgrifio fel cynllun pum mlynedd a oedd efo pwrpas penodol o fedru dod â mwy o dai i fyny i safon fel eu bod nhw’n gallu cael eu defnyddio i helpu efo’r sefyllfa ddigartrefedd.

Mae’r cynllun i ddod i ben yn fuan, ond mae’r eiddo sydd o fewn y cynllun yna’n barod a’r ceisiadau sydd o fewn y pipeline yna yn dal i fodoli. Y gwir amdani ydy bod y cynllun yna wedi dod â phwrpas iddo fo, ac o fewn y cyfyngiadau ariannol y mae’r Llywodraeth yma’n eu hwynebu, mae o’n un o’r pethau dŷn ni’n edrych arno fo o ddifrif rŵan, ynglŷn â dyfodol y cynllun.

Diolch, Weinidog Cabinet. Buaswn yn argymell eich bod yn edrych ar y cynllun hwnnw, oherwydd fel y dywedais, roedd yr adborth gan lawer yn dangos pa mor effeithiol y bu, yn enwedig i landlordiaid amharod.

Er bod gan ganol pob tref a dinas ei hunaniaeth unigryw ei hun, mae llawer yn wynebu her debyg o ran y newid yn nifer yr ymwelwyr ac eiddo gwag. Dyna pam y rhoddodd rhaglen Trawsnewid Trefi Llywodraeth Lafur Cymru hwb i adfywio canol trefi a dinasoedd ledled Cymru, gyda mwy na £300 miliwn ers 2020. Yn hytrach na chadarnhau parhad y rhaglen hon, Weinidog Cabinet, rydych chi wedi creu tasglu canol trefi, ac nid oes gennyf unrhyw amheuaeth fod gan y ddau gyd-gadeirydd a'r 17 aelod a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf arbenigedd helaeth. Ond hoffwn wybod beth y mae'r Llywodraeth yn ei ddisgwyl gan y tasglu a beth y mae'n disgwyl ei gyflawni. Sut y bydd y tasglu'n wahanol i adolygiadau ac argymhellion blaenorol, pryd y bydd yn adrodd a faint y mae'n mynd i'w gostio i gynnull y tasglu canol trefi?

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn yna. Fel mae'n digwydd, dwi'n mynd i fod yn cyhoeddi yfory gyllid ychwanegol ar gyfer nifer o drefi, ac un ddinas, yng Nghymru o dan gyllid Transforming Towns. Felly, mae'r cyllid yna wedi bod yn fodd arbennig o effeithiol o fedru caniatáu i drefi a dinasoedd wella canol eu trefi.

Ar hyn o bryd, dŷn ni wedi, fel dŷch chi'n gwybod, sefydlu'r tasglu sydd yn edrych ar bob agwedd o'r hyn sydd angen ei wneud wrth inni ailddychmygu canol ein trefi. Roeddech chi'n gofyn beth fydd cwmpas gwaith y tasglu. Bydd y tasglu yn edrych ar bopeth, yn mynd ar draws ffiniau traddodiadol, efallai, ond yn dod â phopeth at ei gilydd, o ran cynllunio, o ran trethi busnes, o ran canfod cyfalaf ychwanegol—yr holl faterion yna.

Mae'r tasglu wedi cyfarfod. Mi wnes i fynd atyn nhw ar ddechrau eu cyfarfod nhw yr wythnos diwethaf. Yr adborth dwi wedi ei gael o'r cyfarfod yna ydy eu bod nhw wedi bod wrthi drwy'r dydd yn adnabod y themâu pwysig yma sydd angen eu rhoi ar waith. Fy neges i ar ddechrau eu cyfarfod nhw oedd hyn: dwi ddim eisiau i chi ddisgrifio'r broblem i fi, dwi ishio ichi ddod â datrysiadau. Dwi ishio ichi ddod ag argymhellion clir ymlaen o beth fedrwn ni ei wneud fel Llywodraeth yng Nghymru. Mae rhai materion—yn ymwneud efo'r economi ac ati—y tu hwnt i'n gallu ymarferol ni yn fan hyn. Felly, roeddwn i'n rhoi'r pwyslais yn glir ar beth fedrwn ni ei wneud yng Nghymru i wella'r ffordd y mae canol ein trefi ni'n datblygu ac i roi bywyd newydd iddyn nhw.

Diolch, Lywydd. Weinidog Cabinet, mae Cymru’n parhau i wynebu pwysau sylweddol o ran tai. Rydym yn clywed hynny drwy'r amser yn y Siambr hon: digartrefedd cynyddol, galw cynyddol am dai fforddiadwy. Nawr, yng nghynhadledd y Ceidwadwyr yr wythnos hon, y byddwch chi wedi bod yn ei dilyn, rwy'n siŵr, cyhoeddodd canghellor yr wrthblaid gynigion rhagorol, gyda'r nod o leihau costau adeiladu tai newydd a diwygio rheolau cynllunio i gefnogi'r ddarpariaeth dai.

Weinidog Cabinet, a yw Llywodraeth Cymru yn derbyn y gall oedi yn y broses gynllunio, biwrocratiaeth a gofynion cyfraniadau datblygwyr weithredu fel rhwystr i'r gwaith o ddarparu'r cartrefi sydd eu hangen ar Gymru? Yn Lloegr, mae'r Ceidwadwyr eisiau cael gwared ar gytundebau adran 106 gan eu bod yn rhwystr gwirioneddol i ddatblygwyr. A wnewch chi adolygu dull Cymru o weithredu, a chyflwyno newidiadau mewn ffordd debyg lle mae gofynion cynllunio'n atal neu'n gohirio'r ddarpariaeth o dai fforddiadwy a chymdeithasol y mae eu hangen yn fawr?

Diolch am y cwestiwn. Yn ein rhaglen lywodraethu ni, fe welwch chi fod yna ymrwymiad yn y fan yna i ddiwygio'r system gynllunio, i wneud y system gynllunio yn fwy atebol i gymunedau, a hefyd i weld sut y medrwn ni gyflymu'r broses o ganiatâd cynllunio a thynnu rhai o'r rhwystrau oddi yno. Felly, mae cynllunio yn faes allweddol, a dŷn ni'n cydnabod bod ganddo fo rôl allweddol o ran cyflawni nifer o bolisïau eraill—tai yn enwedig.

Ond hefyd, mae cynllunio yn medru ein helpu ni i fynd i'r afael â gwrthdaro rhwng polisïau, lle mae'n codi. Felly, dwi'n grediniol fod angen i ni roi sylw penodol i hyn. Dwi wedi cyhoeddi yr wythnos diwethaf ein bod ni'n ymgynghori ar y fframwaith datblygu cenedlaethol. O dan hwnna mae 'Polisi Cynllunio Cymru' yn gorwedd. Mi fyddaf i hefyd yn gwneud galwad am dystiolaeth o gwmpas sut y medrwn ni'n wirioneddol symud ymlaen efo'r hyn rydyn ni'n cytuno efo'n gilydd arno fo, sef yr angen i ddiwygio ymhellach y system gynllunio. Mi fyddwn i wrth fy modd petaech chi yn dod â rhai o'ch syniadau ymlaen, o gwmpas 106, yn sicr, ond am faterion eraill hefyd. Dwi'n annog pawb yn y Siambr yma sydd efo syniadau ar sut i wneud y system yn fwy atebol i ddod â syniadau ymlaen.

Diolch, Weinidog Cabinet. Mae hynny'n galonogol, ac rwy'n fwy na pharod i gyfrannu rhai o'n syniadau. Yn amlwg, os yw cynllunio'n rhwystr i ddarparu'r tai sydd eu hangen arnom, mae angen inni gael gwared â rhai o'r rhwystrau hynny.

Os caf symud ymlaen at bwnc gwahanol rydych chi'n gyfrifol amdano, Weinidog Cabinet, sef gwasanaeth tân Cymru. Maent wedi parhau i hyrwyddo ymgyrch Bwrdd Tanau Gwyllt Cymru, Llosgi i Amddiffyn. Mae Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru a Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru wedi tynnu sylw at yr angen am gamau ataliol yn dilyn y golygfeydd erchyll a welsom drwy gydol yr haf. Mae gwaith craffu diweddar gan Archwilio Cymru wedi tynnu sylw at bryderon ehangach ynghylch cynaliadwyedd ariannol ein gwasanaeth tân a'r costau sy'n gysylltiedig â rhaglenni gwell. O ystyried bygythiad cynyddol amodau tywydd eithafol, pa asesiad a wnaethoch i weld a oes gan wasanaethau tân ac achub Cymru ddigon o adnoddau a chyllid i ymateb i danau gwyllt cynyddol, yn enwedig yn y de, yn dilyn y tymor tanau gwyllt difrifol rydym newydd ei brofi?

Diolch i chi am y cwestiwn. Dwi am gymryd y cyfle i ddiolch unwaith eto i'n diffoddwyr tân ni, i'r heddlu, Cyfoeth Naturiol Cymru, cymunedau a'r asiantaethau i gyd a wnaeth weithio mor, mor galed yn ystod y tanau gwyllt dros yr haf. Cefais i gyfle i fynd yn uniongyrchol i sefyllfa anodd iawn, iawn a gweld y diffoddwyr tân wrthi mewn amgylchiadau anodd iawn yn ceisio diffodd y fflamau.

Rydych chi'n hollol iawn, mae'r gwaith ataliol sydd yn digwydd drwy'r gwasanaethau tân ac achub yn holl, holl bwysig. Maen nhw'n mynd i mewn i'n hysgolion ni ac mae ganddyn nhw wasanaeth cymunedol. Nid Llywodraeth Cymru sy'n ariannu'r gwasanaeth tân ac achub, wrth gwrs. Jest i'ch atgoffa chi, ar 22 Hydref, bydd Llywodraeth Cymru yn cynnal uwchgynhadledd, summit, am y tanau gwyllt. Bydd y Prif Weinidog yn cadeirio hwnnw ac mi fyddaf i a'r Gweinidogion eraill a fuodd ynghlwm wrth yr holl danau gwyllt dros yr haf yn rhan o'r summit yna. Yn sicr, mae yna themâu pwysig i'w trafod yn sgil y tanau a ddigwyddodd. Mae angen cynllunio yn ofalus ar gyfer y ffordd ymlaen, gan gynnwys y ffordd ymlaen ar gyfer y gwasanaethau tân ac achub. Diolch.

Diolch. Mi wnaf i gadw hwn yn fyr.

Dwi wedi ymrwymo i ymgysylltu'n fwy effeithlon â'r gymuned am y broses cynlluniau datblygu lleol. Mi fyddaf i’n dechrau sgwrs cyn hir ar sut i ailddychmygu cynlluniau datblygu lleol fel eu bod nhw'n adlewyrchu dyheadau ein cymunedau'n well. Fe fydd ymgynghoriad ar opsiynau a chynigion ar gyfer newid yn dilyn maes o law.

Diolch yn fawr. Ym mis Rhagfyr 2023, gorfodwyd cynghorwyr Wrecsam, dan fygythiad o garchar, i bleidleisio dros gynllun datblygu lleol nad oedd yn addas i’r diben. Roedd y cynllun yn seiliedig ar ragolygon poblogaeth a oedd yn gwbl anghywir. Yn dilyn brwydr gyfreithiol hir, a gychwynnwyd gan gynghorwyr, gan fy nghynnwys i, yn erbyn Llywodraeth flaenorol Cymru a datblygwyr tai, diddymodd yr Uchel Lys benderfyniad y cyngor i fabwysiadu ei gynllun datblygu lleol. I dorri stori hir yn fyr, i fodloni'r Llywydd, mae'r CDLl bellach wedi'i ddiddymu ac mae'r cyngor yn paratoi cynllun newydd. Fel cyn-gynghorydd, hoffwn wella'r system gynllunio ledled Cymru drwy sicrhau mwy o ymgysylltiad a chyfranogiad cymunedol yn y broses. I brofi hynny, a wnaiff y Gweinidog ystyried Wrecsam fel cynllun peilot i sicrhau bod y llais lleol yn cael ei glywed yn glir yn y broses gynllunio, ac na fyddwn ni byth eto'n gweld cynrychiolwyr etholedig lleol yn cael eu bygwth â charchar am sefyll dros eu cymunedau? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn i chi, Marc, ac i Carrie Harper sy'n eistedd drws nesaf i chi. Dwi'n gwybod am y gwaith pwysig wnaethoch chi ei wneud yn ystod yn cyfnod yna, a ddylai neb, byth eto, fod yn wynebu carchar ac yn wynebu'r math yna o sefyllfa am fod yn llais i ddemocratiaeth yn lleol. Felly, dwi'n gobeithio eich bod chi'n cymryd hynny a bod pawb yn deall pwysigrwydd y neges yna.

Mae hi'n bwysig, wrth i'r LDP newydd gael ei chreu, bod gwersi o'r profiad blaenorol yn cael eu dysgu, gan adeiladu ar yr hyn wnaeth weithio ac yn edrych yn benodol ynglŷn â beth wnaeth ddim gweithio fel bod y plan newydd yn ennyn mwy o gefnogaeth a mwy o hyder ymhlith y cymunedau, ac yn rhoi sylfaen gref ar gyfer dyfodol Wrecsam.

Gan fod gen i bwerau o fewn y broses LDP, fedraf i ddim cymryd rhan uniongyrchol yn y broses o ddatblygu'r cynllun newydd yma, ond dwi'n hapus i roi cefnogaeth ymarferol i'r broses yna, a buaswn i'n hapus iawn i gyfarfod efo chi i glywed sut ydych chi'n meddwl y gall yr ymgysylltu cymunedol yna weithio. Mae'r Design Commission for Wales hefyd yn gallu bod o gymorth, ac mi fyddaf i'n cyfarfod efo nhw yr wythnos nesaf, felly mae'n siŵr bod yna syniadau yn fanna hefyd y gallwn ni eu cymryd i fyny.

Weinidog, os yw ymgysylltiad cymunedol yn mynd i olygu unrhyw beth, rhaid i drigolion mewn cymunedau ledled y Fflint a Wrecsam weld eu lleisiau lleol yn cael eu hadlewyrchu'n iawn ar lawr gwlad. Rwyf am fynd â'r hyn a ddywedodd Sarah Edwards, fy nghyd-Aelod, ychydig ymhellach. Felly, a wnaiff y Gweinidog sicrhau bod cynlluniau bro a chynlluniau tref a baratowyd yn lleol yn cael eu hystyried yn llawn yn y broses gynllunio a bod gwelliannau seilwaith ar draws yr ardal gyfan, fel rhwydweithiau ffyrdd, capasiti meddygfeydd teulu a lleoedd ysgol, yn cael eu prisio a'u hariannu'n llawn cyn cymeradwyo datblygiadau tai ar raddfa fawr? Rwyf am roi enghraifft o le yn fy ardal i lle mae datblygiad enfawr ar y gweill, sef Oakenholt, lle mae llawer o dai'n cael eu hadeiladu, ond mae capasiti'r meddygfeydd teulu o dan bwysau mawr oherwydd hynny. Roedd yn rhywbeth y soniodd fy nghyd-Aelod Ben Hodge McKenna amdano yn gynt. Felly, ar ben hynny, a yw'r Gweinidog yn cytuno, lle na ellir gwarantu seilwaith lleol hanfodol, y dylai awdurdodau cynllunio lleol gael cefnogaeth Llywodraeth Cymru i wrthod ceisiadau? Diolch, Lywydd.

Wel, rwyf am ailadrodd yr hyn a ddywedais yn gynharach mewn gwirionedd, fod angen i'r seilwaith fod wrth wraidd y broses gynllunio ac wrth ddod â chynlluniau datblygu lleol at ei gilydd. Maent yn fater i'r cynghorau lleol, ond mae fy neges yn eithaf clir ac mae'r neges yn 'Polisi Cynllunio Cymru' hefyd yn eithaf clir fod yn rhaid i'r seilwaith o amgylch unrhyw ddatblygiadau tai ac ati ddiwallu'r angen hwnnw hefyd.

Fe geisiaf fod yn gryno. Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol fod un o gynlluniau adeiladu tai cyngor mwyaf uchelgeisiol ac arobryn y DU ar waith gan Gyngor Caerdydd. Un ffactor allweddol wrth gyflawni hynny oedd cael CDLl ar waith a oedd yn galluogi'r cyngor i sicrhau mwy o gyfraniadau tai cymdeithasol o ddatblygiadau mawr. Heb gynllun ar waith, byddai Caerdydd wedi colli rheolaeth ar y broses ac wedi gweld datblygiadau tameidiog yn cael eu gwasgaru ledled y ddinas. Yn rhy aml, fodd bynnag, mae'r broses ymgysylltu ar gynlluniau datblygu lleol yn cael ei llywio gan leisiau trefnedig sy'n gwrthwynebu datblygu. Felly, Weinidog, wrth ailystyried cynlluniau datblygu lleol, sut y byddwch chi'n sicrhau bod lleisiau'r rhai sydd ar restrau aros am dai, y rhai sy'n byw mewn llety dros dro ac y mae taer angen tai cymdeithasol arnynt, hefyd yn cael eu clywed, o ystyried eu bod yn llawer llai tebygol o gymryd rhan yn yr ymgynghoriadau hyn o gymharu â grwpiau trefnedig sydd â digon o adnoddau nad ydynt am i unrhyw dai gael eu hadeiladu?

Diolch yn fawr. Mae eich pwynt wedi'i wneud yn dda, Huw.

Diolch yn fawr iawn. Mae hi'n bwysig bod y broses o greu cynllun lleol yn cynnwys pawb, onid ydy, ac anghenion pawb o fewn y gymdeithas yna. O brofiad personol, o fod yn rhan o ddatblygu cynllun datblygu lleol yn fy mhentref i, roedd y broses o ymgysylltu efo'r gymuned gyfan a dangos i'r gymuned gyfan fod yna anghenion tai, er enghraifft, yn y gymuned honno, roedd hynny'n sicrhau bod gennym ni gynllun a oedd yn gadarn ar gyfer y dyfodol. A phan ddaeth cynlluniau tai ymlaen a oedd yn rhai cymesur—ac, wrth gwrs, dyna ydy'r broblem, onid e, dydyn nhw ddim bob tro yn gymesur—ond pan oedd cynlluniau yn dod ymlaen oedd yn gymesur efo maint y pentref ond hefyd efo'r angen lleol, doedd yna ddim cwyno amdano fo. Felly, dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig cynnwys pawb, gan gynnwys y lleisiau hynny sydd ddim yn cael eu clywed. Rydw i'n meddwl bod gennym ni fel cynghorwyr lleol le i arwain a bod yn llais i'r anghenion yna sydd yn aml yn cael eu hanghofio.

Cyfeiriaf yr Aelodau at fy natganiad o fuddiant. Yn y rhaglen lywodraethu, Weinidog, mae darn sy'n sôn am y Llywodraeth yn edrych ar archwilio'r hawliau datblygu a ganiateir a defnyddio adeiladau fferm diangen mewn ffordd fuddiol at ddibenion tai. Pan fydd cynghorau'n datblygu cynlluniau datblygu, mae angen canllawiau clir arnynt gan y Llywodraeth ganolog fel y gellir rhoi'r cynlluniau hynny ar waith a darparu'r tai y mae eu hangen yn fawr ar lawer o gymunedau lleol. Pe bai'r mesur hwnnw'n cael ei gyflwyno, byddai'n cael effaith fawr ar ryddhau adeiladau diangen at ddibenion buddiol a chreu eiddo y gallai pobl fyw ynddynt mewn lleoliadau gwledig. Mae hyn eisoes wedi'i ddeddfu mewn sawl rhan o'r Deyrnas Unedig. Pryd y bydd Llywodraeth Cymru’n rhoi'r cyfarwyddyd hwnnw i gynghorau ailddatblygu'r adeiladau diangen sy'n bodoli yng nghefn gwlad?

Wel, rwy'n cytuno â'ch uchelgais i greu cefn gwlad mwy cadarn a gwydn yma yng Nghymru. Rwy'n cael trafodaethau gweithredol gyda Llyr Gruffydd, y Gweinidog materion gwledig—beth bynnag yw'r teitl nawr—

Gwydnwch.

—ac rydym yn edrych ar hyn ac yn cael trafodaethau gweithredol yn ei gylch.

Mae cryfhau hawliau tenantiaid yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth yma. Mae rhentwyr yn haeddu cartref diogel, cynnes a fforddiadwy, ac fe ddylen nhw deimlo'n hyderus yn herio amodau gwael. Mae newid cadarnhaol yn gofyn am gyfraith dda, a bydd cam cyntaf ein rhaglen ddeddfwriaethol yn amddiffyn tenantiaid yn well, yn mynd i'r afael â landlordiaid gwael ac yn gwneud rhentu yn fwy diogel.

Diolch, Weinidog. Mae cryfhau hawliau ac amddiffyniadau i rentwyr, fel y gwyddoch, yn hanfodol ar gyfer dod â'r argyfwng tai yng Nghymru i ben. Nid yw ymateb y Llywodraeth hyd yn hyn yn cyfateb i faint yr her. Rydym yn agosáu at aeaf arall lle bydd pobl yn byw mewn cartrefi oer, rhewllyd, llaith ac annigonol, ac mae hyn eisoes yn argyfwng. Mae teuluoedd yng Nghymru yn gwario dros draean o'u hincwm ar rent yn y sector preifat, ac maent yn dal i fod mewn perygl o gael eu troi allan heb fai, rhywbeth sydd wedi'i wahardd yn Lloegr a'r Alban ond nid yng Nghymru. Mae angen sicrwydd ar bobl ledled Cymru y byddwch chi'n sefyll dros eu hawliau ac yn eu diogelu rhag landlordiaid diegwyddor. A wnewch chi ymrwymo i wahardd troi allan heb fai cyn gynted â phosibl, ac a wnewch chi ymrwymo nawr i rewi rhenti ar unwaith yn y sector rhentu preifat er mwyn rhoi'r lle i anadlu y mae pobl gymaint o'i angen yn ystod yr argyfwng costau byw? Diolch.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiynau yna. Mae'r sector rhentu preifat yn chwarae rhan hanfodol yn ein system dai ni, efo tua un rhan o chwech o aelwydydd yn rhentu, ac felly mae hi'n bwysig iawn ein bod ni'n rhoi sylw penodol i bobl sydd yn wynebu costau cynyddol yn y rhent ac felly yn eu costau byw. Mi ydym ni, fel Llywodraeth, yn bwriadu gwneud hyn fesul cam. Fe fyddwch chi'n sylweddoli mai Llywodraeth leiafrifol ydym ni, ac felly efallai fydd yr uchelgais yr ydych chi a fi yn ei rannu ddim yn mynd i fod yn bosib yn llwyr, ond dwi'n benderfynol o wella amodau ar gyfer rhentwyr. Y Bil rhentwyr cyntaf fydd y cam cyntaf mewn rhaglen fydd yn datblygu wrth i ni symud ymlaen. Mi fydd y Bil rhentwyr cyntaf yn ein galluogi ni i gasglu'r data angenrheidiol sydd ei angen ar gyfer gweld beth yn union ydy'r sefyllfa rhentu ar draws Cymru mewn gwahanol ardaloedd. Bydd hwnna wedyn yn rhoi sylfaen i ni adeiladu arni ar gyfer ail a thrydydd Bil. A'r nod yn y pen draw, wrth gwrs, ydy ein bod ni'n rhoi mewn cyfraith yng Nghymru yr hawl i gartref digonol, a bod hwnna'n rhan bwysig o gyfraith a deddfwriaeth yng Nghymru.

Mae gofynion ansawdd datblygu Cymru yn sicrhau bod cartrefi cymdeithasol newydd yn darparu amgylchedd lle gall aelwydydd ffynnu, ac sy'n addasu i'w hanghenion newidiol. Mae gennym ni gyflenwad cryf o dai sy'n bodloni'r safonau yma, gan ddarparu cartrefi sy'n gynaliadwy, yn fforddiadwy i'w rhedeg, gan helpu i greu cymunedau bywiog ledled Cymru.

Diolch am yr ymateb, Weinidog.

Dros yr haf, cefais gyfle i gyfarfod â Trivallis, sy'n cyflawni datblygiad ym Mhenrhys, yn y Rhondda, i ddarparu tua 1,000 o gartrefi newydd dros y 10 mlynedd nesaf. Fe wnaethant ddweud wrthyf am rai o'r heriau sy'n deillio o'r gofynion ansawdd datblygu presennol. Roedd Trivallis yn dweud bod y gofynion ansawdd datblygu presennol yn ei gwneud yn ofynnol i gymdeithasau tai adeiladu i safonau uwch na'r rhai a osodir gan reoliadau adeiladu, gan gynnwys cyflawni tystysgrif perfformiad ynni A neu gynllun amgen cymeradwy. Ym Mhenrhys, dywedwyd wrthyf fod hyn yn ychwanegu tua 15 y cant at gostau adeiladu a gall cyflawni'r safon angenrheidiol fod yn heriol yn dechnegol ar gyfer datblygiadau adeiladau uchel iawn a chartrefi eraill mewn ardaloedd trefol. Rwy'n awyddus i glywed eich barn ar hyn, Weinidog Cabinet, yn enwedig ynglŷn ag a ydym yn taro'r cydbwysedd cywir rhwng sicrhau cartrefi o ansawdd uchel, effeithlon o ran eu defnydd o ynni, a chosteffeithiolrwydd. Diolch.

Diolch yn fawr. Rwyf wedi clywed landlordiaid cymdeithasol eraill yn cyfeirio at hyn fel rhywbeth y mae angen inni edrych arno, a'u bod yn meddwl efallai y dylid unioni'r cydbwysedd ychydig. Felly, mae fy swyddogion ar gael i drafod unrhyw heriau y mae Trivallis neu landlordiaid cymdeithasol eraill yn eu hwynebu wrth gyflwyno cynigion. Rwyf wedi gofyn i fy swyddogion edrych yn benodol ar y mater a godwyd ynghylch EPC A, ac felly rwy'n gobeithio gweld y gwaith hwnnw'n cael ei gyflwyno yn y dyfodol agos.

Ar ddatblygiadau adeiladau uchel iawn, rydym yn bragmatig, cyn belled â bod pob ymdrech i gydymffurfio â'r safon, byddwn yn derbyn cynlluniau sy'n cyflawni islaw EPC A—er enghraifft, EPC B uchel gyda lefelau da o aerglosrwydd.

Diolch. Mae'r polisi cynllunio yn nodi bod angen i awdurdodau cynllunio lleol gefnogi'r gwaith o ddarparu pob math o seilwaith sydd ei angen i ddiwallu anghenion cymunedau pan fydd datblygiadau tai newydd yn cael eu hystyried.

Diolch. Weinidog, mae'r rhan fwyaf o gymunedau yn fy etholaeth eisoes wedi'u hymestyn i'r eithaf. Mae eisoes yn anodd cael apwyntiad meddyg teulu, mae gweld deintydd y GIG bron yn amhosibl, ac mae gan ysgolion ormod o blant yn yr ystafell ddosbarth heb y gefnogaeth gywir, eto i gyd mae mwy o gartrefi'n cael eu cymeradwyo heb y seilwaith yno i'w cefnogi.

Rydym i gyd eisiau gweld mwy o dai cyn gynted â phosibl, fel y dywedwyd heddiw, ond rhaid bod rhywfaint o synnwyr cyffredin ynghlwm wrth hynny. Rwy'n gwybod bod hyn wedi codi sawl gwaith heddiw yn y Senedd, ac rwyf am ailadrodd pwyntiau a wnaed gan yr Aelod dros Sir Gaerfyrddin a'r Aelod dros Fflint Wrecsam, oherwydd mae fy etholaeth yn rhannu'r un pwysau, a dyna pam rwy'n croesawu'r ymgynghoriad sydd ar y gweill ar hyn o bryd. Ond sut ydych chi'n rhagweld gwell cynllunio seilwaith o amgylch datblygiadau tai newydd? Ac wrth i chi ddatblygu'r fframwaith datblygu cenedlaethol newydd yn dilyn yr ymgynghoriad, a wnewch chi weithio gydag awdurdodau lleol i edrych ar ddiwygio polisi cynllunio i sicrhau bod unrhyw ddatblygiadau tai mawr ond yn cael eu cymeradwyo lle mae'r seilwaith angenrheidiol eisoes yn ei le, neu fod ymrwymiad cyllido clir i'w gyflawni ochr yn ochr â'r tai? Fel y dywedoch chi heddiw, dylai hynny fod yn digwydd, ond fel y gwyddoch chi a minnau a'r Siambr hon—

—nid yw'n digwydd. Diolch.

Fel rydych chi'n dweud, mi ddylai hynna fod yn digwydd, a dwi yn cyd-fynd efo lot o'r hyn roeddech chi'n ei ddweud ar hyn. Mi ddylai awdurdodau cynllunio, ar y cyd â darparwyr allweddol, gymryd agwedd strategol a hirdymor tuag at ddarparu seilwaith wrth lunio cynlluniau. Gall hynny, wrth gwrs, gynnwys cydweithio rhwng awdurdodau lleol a darparwyr seilwaith allweddol i sicrhau bod hwnnw'n gynaliadwy ac yn addas i ddiben. Felly, mae fy neges i'n glir, ond, wrth gwrs, gwaith yr awdurdodau lleol ydy creu'r cynlluniau datblygu lleol. Dwi yn meddwl y dylai pob un ohonom ni gymryd llawer mwy o sylw pan fo'r cynlluniau datblygu lleol yma yn cael eu creu, ac yn cymryd rhan yn y broses fel Aelodau o'r Senedd, fel cynghorwyr, fel cynghorwyr cymuned, fel ein bod ni, ein llais ni, ynglŷn â seilwaith ac ynglŷn â materion eraill, yn cael ei glywed.

Diolch. Mae Cyngor Abertawe wedi cael dros £38 miliwn o'r grant tai cymdeithasol a £9.5 miliwn drwy raglen gyfalaf llety trosiannol eleni yn unig. Efo'i gilydd, bydd hynna yn cyfrannu at ddarparu 541 o gartrefi ychwanegol ar draws y tymor seneddol hwn.

Diolch, Weinidog. Weinidog, fe addawodd eich Llywodraeth 20,000 o gartrefi cymdeithasol ychwanegol erbyn 2030, er bod cenedl noddfa Cymru a statws dinas noddfa Abertawe o bosibl yn denu hawlwyr pellach i'n gwlad, ac fe wnaethoch chi ddweud nawr nad oes gennym ddigon o dai cymdeithasol. Fy nealltwriaeth i yw nad yw Cyngor Abertawe'n casglu data statws mewnfudo ar gyfer ymgeiswyr am dai cymdeithasol. Rwy'n ystyried hynny'n esgeulus. Roeddwn yn synnu hefyd eich bod wedi dweud nad oeddech chi'n siŵr pam y byddem yn casglu'r data hwnnw. Mae pobl Abertawe a Chymru'n haeddu tryloywder i ddeall graddfa lawn y sefyllfa. A wnaiff eich Llywodraeth roi cymryd camau pendant ar waith i gau'r bwlch annerbyniol hwn yn y data a chyhoeddi cymariaethau clir o ddyraniadau tai cymdeithasol ac amseroedd aros i drigolion lleol sefydledig yn hytrach na phobl sydd newydd gyrraedd a sut y caiff penderfyniadau dyrannu allweddol eu gwneud?

Dwi jest yn mynd i ddweud unwaith eto fod tai cymdeithasol yn cael eu dyrannu yn ôl angen, ddim yn ôl cenedligrwydd. Pan ydych chi'n defnyddio y term 'foreign nationals', dwi ddim yn siŵr yn union beth rydych chi'n cyfeirio ato fo yn fanna. Mae 'foreign nationals' yn cynnwys pobl, teuluoedd, plant, sydd yn gweithio yn ein NHS ni, sydd yn gweithio yn ein cartrefi gofal ni, sydd yn dreifio'n bysys ni, sydd yn gwneud gwaith arbennig, gwaith pwysig sydd angen ei gyflawni yma yng Nghymru. Mae eu hanghenion nhw ar gyfer tai cymdeithasol yn cael eu hystyried yn union yr un fath ag anghenion pawb arall. Mae pawb sydd yn byw yng Nghymru yn haeddu cael cartref digonol, waeth beth ydy eu cenedligrwydd nhw, waeth beth fo'u cefndir nhw neu waeth beth fo'u rhywedd nhw. Mae pawb sydd yn byw yng Nghymru yn haeddu cael tŷ cymdeithasol.

Diolch yn fawr. Mae yna dipyn o ddiddordeb yn hyn heddiw. Rhaid i’n system gynllunio ni weithredu mewn modd amserol, ond rhaid iddi hefyd, wrth gwrs, wneud penderfyniadau cadarn i gyflawni ein huchelgeisiau ni ar gyfer Cymru, yn arbennig o ran yr economi a chymunedau. Dyna pam mae ein rhaglen lywodraethu ni yn ein hymrwymo ni i ddiwygio’r system gynllunio.

Weinidog, mae pobl ym Mhontypridd Cynon Merthyr wedi bod yn gofyn i mi faint o flynyddoedd eto y bydd yn rhaid i gymunedau a busnesau aros am system gynllunio sy'n darparu penderfyniadau'n brydlon. A wnewch chi ymrwymo i dargedau clir, mesuradwy ar gyfer lleihau oedi? A wnewch chi gyflwyno targedau perfformiad cynllunio clir ar gyfer cynghorau a Llywodraeth Cymru, a chyhoeddi'r canlyniadau fel y gall y cyhoedd ddwyn cynghorau a'r Llywodraeth i gyfrif am yr oedi? Diolch.

Nid wyf yn credu ei fod mor syml â'r hyn a nodwch. Mae oedi yn y system, ond mae pob math o resymau dros oedi o'r fath. Rwy'n sicr yn awyddus i glywed eich safbwyntiau yn yr alwad am dystiolaeth a gynhelir gennym, ac rydych chi wedi siarad am rai ohonynt nawr, ond mae yna lawer o faterion eraill y gellir eu hystyried i geisio gwneud y system yn symlach. Ond rwy'n rhoi rhybudd: mae'r capasiti o fewn yr awdurdodau cynllunio wedi lleihau. Mae wedi mynd yn llai ac yn llai oherwydd cyni, oherwydd toriadau sydd wedi digwydd lle mae cynghorau wedi gorfod ceisio diogelu addysg, gwasanaethau cymdeithasol. Yn aml, y cynllunio a'r cynllunwyr sy'n cael eu heffeithio. Felly, a gawn ni gadw hynny mewn cof hefyd pan fyddwn yn siarad am symleiddio'r broses gynllunio?

Heddiw, rwy'n codi i gofio dioddefwyr yr ymosodiadau erchyll yn Israel ar 7 Hydref 2023. Rydym yn cofio'r 1,200 o bobl a gollodd eu bywydau. Rydym yn cofio'r teuluoedd a chwalwyd, y cymunedau a ddinistriwyd a phawb a gafodd eu cymryd yn wystlon. A heddiw, rwyf eisiau cofio dau fachgen bach, Ariel a Kfir Bibas. Efallai y byddwch chi'n cofio Ariel, bachgen ifanc prydferth yn ei wisg Batman yn rhedeg trwy'r strydoedd, ac rwy'n gwisgo fy mathodyn er cof amdano heddiw ac unrhyw un a gollwyd yn yr ymosodiad hwn. Pedair oed oedd Ariel pan gafodd ei gymryd, a dim ond naw mis oed oedd Kfir. Daeth eu hwynebau'n adnabyddus ledled y byd fel symbol torcalonnus o fywydau diniwed wedi'u dal yn arswyd y diwrnod hwnnw. Rydym yn cofio eu mam, Shiri, hefyd. Rydym yn meddwl am eu tad, Yarden, a'r golled anhygoel a ddioddefodd y teulu Bibas.

Beth bynnag yw ein gwleidyddiaeth, dylai fod lle bob amser yn y Siambr hon i ddynoliaeth. Dylai fod lle i alaru am bobl ddiniwed, i gondemnio terfysgaeth ac i ddweud yn glir na ellir cyfiawnhau targedu a chymryd gwystlon sifil yn fwriadol. Felly, heddiw, o Senedd Cymru, rwyf i, rydym ni'n cofio Ariel a Kfir a Shiri a Yarden a phob bywyd diniwed a gymerwyd ar y diwrnod hwnnw o ganlyniad. Boed i'r cof amdanynt fod yn fendith a boed i bawb sy'n galaru ddod o hyd i nerth a heddwch.

Yr wythnos hon yw'r Wythnos Genedlaethol Cadetiaid gyntaf, ac roeddwn i eisiau manteisio ar y cyfle i gydnabod y bobl ifanc sy'n ymwneud â'r lluoedd cadetiaid a'r gwirfoddolwyr sy'n rhoi cymaint o'u hamser i'w cefnogi. Bûm yn ymwneud â Chadetiaid Awyr yr Awyrlu Brenhinol ers dros 40 mlynedd, yn gyntaf mewn lifrai fel cadet ac aelod o staff, a nawr fel ymddiriedolwr sifil, felly mae hyn yn rhywbeth sy'n agos iawn at fy nghalon.

Dros y blynyddoedd hynny, gwelais lawer o bobl ifanc yn dod trwy'r sefydliad. Mae rhai wedi mynd yn eu blaenau i ymuno â'r lluoedd arfog, ond mae yna lawer nad ydynt wedi gwneud hynny, ac nid dyna'r pwynt. Yr hyn y mae'r mudiad cadetiaid yn ei wneud yn arbennig o dda yw rhoi cyfleoedd i bobl ifanc; mae'n rhoi hyder, cyfrifoldeb, cyfeillgarwch a phrofiadau iddynt na fyddent wedi'u cael fel arall. Ac nid oes dim o hyn yn digwydd heb yr oedolion sy'n gwirfoddoli a ddaw yno wythnos ar ôl wythnos, yn aml ar ôl diwrnod llawn o waith, ac sy'n rhoi eu nosweithiau a'u penwythnosau i wneud iddo ddigwydd. Mae Ei Fawrhydi y Brenin wedi cydnabod eu cyfraniad yn ystod Wythnos Genedlaethol y Cadetiaid, a hoffwn ychwanegu fy niolch. Ar ôl mwy na 40 mlynedd, rwy'n dal i fod yn falch iawn o gymryd rhan. Diolch.

Ychydig dros 18 wythnos yn ôl, daeth Venus Lamey i parkrun Nova Prestatyn wedi'i gwisgo fel iâr. Ers hynny, mae hi wedi rhedeg 16 parkrun gwahanol ar draws gogledd Cymru wedi'i gwisgo mewn amrywiaeth o wisgoedd, gan gynnwys dinosor, uncorn a Winnie the Pooh. Mae sawl un o'r parkruns hyn wedi bod yn fy etholaeth i, Pont y Bala, Dolgellau a Hafan Pwllheli, pan euthum i'w chyfarfod ac i glywed ei stori pam ei bod yn dewis rhedeg mewn gwisgoedd trawiadol iawn. Mae Venus yn credu mewn symud baich cywilydd. Mae hi'n rhedeg am fod hynny'n ei helpu ac i godi arian ar gyfer Canolfan Gymorth Trais a Cham-drin Rhywiol Gogledd Cymru, sy'n cefnogi dioddefwyr trais rhywiol. Dywed Venus, 'Drwy'r cannoedd o sgyrsiau a gefais, mae wedi amlygu i mi faint o bobl yng ngogledd Cymru sydd naill ai wedi cael eu heffeithio gan drais rhywiol eu hunain neu sy'n adnabod rhywun a effeithiwyd ganddo.'

Mae Venus eisiau symud baich cywilydd oddi ar ddioddefwyr cam-drin rhywiol i'r troseddwyr. Yr wythnos diwethaf, rhedodd y parkrun Nova Prestatyn eto, gan wisgo gwisg Teletubbies, ond y tro hwn, nid hi oedd yr unig un mewn gwisg wirion: fe wisgodd 64 o bobl i fyny ar gyfer ymgyrch Shift the Shame Venus. Bydd Venus yn rhedeg ei parkrun olaf ddydd Sadwrn yma ar y prom yn Abermaw. Felly, os ydych chi yn yr ardal, ewch i'w chefnogi. Diolch, Venus, am bopeth rydych chi'n ei wneud.

Rwy'n gwneud y cynigion yn ffurfiol.

Diolch, Lywydd. Cyn cael yr anrhydedd o gael fy ethol, gweithiais gyda rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed yng ngogledd Cymru. Fel Aelod o'r Senedd, rwyf wedi parhau i hyrwyddo eu hachos. Aelodau, dylem fod yn bryderus iawn fod gan ein gwlad gyfradd lawer uwch o blant mewn gofal nag yn Lloegr. Yn 2025, roedd 114 o blant ym mhob 10,000 yng ngofal awdurdodau lleol Cymru, o'i gymharu â 67 o blant ym mhob 10,000 yng ngofal yr awdurdodau lleol yn Lloegr. Ar hyn o bryd mae tua 7,000 o blant wedi'u lleoli mewn gofal. Yn Wrecsam, mae dros 300 o bobl ifanc yn byw mewn sefyllfa o'r fath; mae gan Abertawe 475 ac yng Nghaerdydd, mae'r ffigur bron yn 1,000.

Mae'r ffigurau hyn yn frawychus, ond nid rhifau yn unig ydynt; maent yn fodau dynol y gall eu profiad effeithio'n ddifrifol ar eu bywydau. Dywedodd pobl ifanc â phrofiad o ofal wrth y Senedd flaenorol, er enghraifft, fod rhai athrawon ysgol wedi ei gwneud hi'n amlwg iawn eu bod mewn gofal, sy'n golygu na fyddent byth yn cael seibiant o'u profiad o'r system ofal. Fe wnaethant ddweud wrth y Senedd flaenorol mai ychydig iawn o gefnogaeth a gawsant i'w helpu i symud ymlaen o leoliadau maeth ac nad oedd ganddynt y sgiliau sylfaenol sydd eu hangen i fyw'n annibynnol.

Gwyddom fod pobl sy'n gadael gofal wedi eu tangynrychioli mewn prifysgolion ac maent ar yr hyn y mae Crisis yn ei ddisgrifio fel 'llwybr rhagweladwy' i ddigartrefedd. Yn ôl y Gymdeithas Genedlaethol er Atal Creulondeb i Blant, maent oddeutu pedair gwaith yn fwy tebygol o fod ag angen iechyd meddwl o'i gymharu â phlant sy'n byw gyda'u teuluoedd biolegol. Mae gweithwyr proffesiynol ac academyddion wedi dweud yn glir iawn nad yw rhianta corfforaethol wedi bod yn cyflawni ar gyfer plant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal.

Mae rhieni'n cael cam hefyd. Mae ymchwil yn dangos bod rhieni sy'n mynd trwy achos gofal unwaith yn fwy tebygol o wynebu achos eto gyda phlant dilynol. Cafodd 47 y cant o fabanod newydd-anedig sy'n destunau achos gofal yn Lloegr eu geni i famau a oedd wedi cael plant a oedd yn destunau achos gofal o'r blaen. Canfu Arsyllfa Cyfiawnder Teuluol Nuffield fod mamau a thadau sydd â chysylltiad mynych ag achos gofal yn delio â thrawma cymhleth a heb ei ddatrys, a gaiff ei waethygu gan y profiad yn y llys. Mae'r dadleuon ymosodol, iaith ffurfiol a phroses amhersonol yn gwaethygu pryderon ac yn sbarduno ymddygiadau hunan-amddiffynnol, sy'n effeithio'n negyddol ar y berthynas rhwng yr uned broffesiynol a'r uned deuluol. Mae rhieni'n teimlo na chânt eu clywed. Fel y canfu'r adolygiad annibynnol o ofal cymdeithasol plant yn 2022, mae achosion llys, yn ôl eu natur, yn ymosodol ac mae iddynt gost ddynol ac economaidd uchel.

Aelodau, nid oes raid iddi fod fel hyn. Mae yna ffordd arall: llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol (FDAC). Sut y mae'r rhain yn wahanol? Rwyf am ateb trwy ddyfynnu geiriau rhiant yr oedd eu plant wedi'u cymryd o'u gofal cyn hynny, gan gymharu proses FDAC â'r broses safonol. Am y broses safonol, dywedodd, 'Roeddem yn teimlo nad oedd gennym lais a'n bod ni'n ddi-rym, a'n bod yn cael ein cyhuddo o bethau ac nad oedd cyfle i amddiffyn ein hunain.' Wrth siarad am broses y llys teulu cyffuriau ac alcohol, dywedodd yr un rhiant, 'Mae'n teimlo fel pe bai gennym bŵer i ddweud ein dweud, cael pethau wedi'u gwneud, cael ein hochr ni wedi ei chlywed, ac yna maent yn ceisio gweithio gyda ni i wella pethau a chwrdd yn y canol.'

Yn wahanol i achos safonol, mae FDAC yn defnyddio dull sy'n ystyriol o drawma, sy'n cynnwys gwrando ar rieni heb farnu, canolbwyntio ar gryfderau rhieni a'r adnoddau sydd ganddynt ar gael iddynt ar hyn o bryd, a chaniatáu hyblygrwydd. Mae rhieni'n cael gweithiwr allweddol o dîm FDAC a barnwr sy'n rhoi cymorth iddynt a dull datrys problemau. Mae yna brofion camddefnyddio sylweddau wythnosol, sy'n cynnwys y rhieni, ac adolygiadau bob pythefnos gan rai nad ydynt yn gyfreithwyr gyda monitro cyfreithiol cyson sy'n creu fforwm i farnwyr a gweithwyr proffesiynol ddatrys problemau gyda'r rhieni, gosod nodau clir a dirprwyo tasgau ar gyfer y pythefnos nesaf. Mae gan rieni dîm amlddisgyblaethol i'w cefnogi, sy'n eu helpu i gael mynediad at wasanaethau ac asiantaethau. Maent yn darparu gwybodaeth dryloyw ac yn sefydlu sawl sesiwn yr wythnos i fynd i'r afael â'r cynllun ymyrraeth.

Yn amlwg, mae'n fodel gwahanol iawn i'r broses safonol, ond sut y mae cael teuluoedd yno? Un her a gododd o'r treial yng Nghymru oedd bod nifer yr atgyfeiriadau'n cael ei lesteirio gan ddryswch ynghylch y trothwy. Credid bod gweithwyr proffesiynol yn sgrinio atgyfeiriadau eu hunain rhag blaen a dim ond yn atgyfeirio os oedd camddefnydd rhieni o sylweddau'n arbennig o ddifrifol. Roedd rhai cynrychiolwyr cyfreithiol o dan yr argraff mai'r awdurdod lleol oedd yn gyfrifol am benderfynu pa achos oedd yn cyrraedd y trothwy, ac awgrymodd y barnwr fod diffyg ymwybyddiaeth a sylw cyffredinol i'r model.

Gellir goresgyn y diffyg ymwybyddiaeth pan fyddwn yn dilyn y model a ddefnyddir yn Llundain, sef bod y trothwy arferol ar gyfer achos yn berthnasol, sy'n golygu os nad yw teulu'n cael ei ddewis ar gyfer y model, byddant yn wynebu'r llys achosion teulu arferol yn lle hynny, a bydd teulu'n gymwys os oes ganddynt hanes o gamddefnyddio cyffuriau neu alcohol gan rieni. Felly, gan ein bod yn gwybod bellach beth yw'r llysoedd hyn, rwyf am ddangos i chi pam y mae'r llysoedd FDAC yn fodel mwy effeithiol.

Canfu'r gwerthusiad o'r llys teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghymru fod nifer y rhieni sy'n camddefnyddio sylweddau wedi gostwng o 83 y cant ar ddechrau'r broses i 54 y cant. Gostyngodd nifer y rhieni sy'n camddefnyddio alcohol, diolch i'r achosion FDAC, o 91 y cant i 60 y cant. Nid yw'n berffaith, ond mae'n welliant amlwg. Gostyngodd nifer y rhieni a gofnodwyd fel rhai a oedd yn camddefnyddio cyffuriau o 94 y cant i 51 y cant. Canfu'r rhai a gefnogwyd gan brofiad o lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn Lloegr, ac yn fwy diweddar, gwerthusiad o effaith FDAC yn genedlaethol, fod cyfran uwch o rieni wedi rhoi'r gorau i gamddefnyddio cyffuriau neu alcohol erbyn diwedd yr achos FDAC. Dangosodd y cynllun peilot yng Nghymru fod nifer y plant yng ngofal un neu'r ddau riant wedi mwy na dyblu o ddechrau achos FDAC i'w ddiwedd. Caiff hynny ei gefnogi, unwaith eto, gan astudiaeth yn Lloegr, a ganfu fod 52 y cant o blant wedi cael eu dychwelyd at eu rhieni, o'i gymharu â dim ond 13 y cant yn y broses safonol. Fe wnaeth y timau teuluol bron â haneru nifer y plant a gafodd eu rhoi yng ngofal awdurdodau lleol. Dyna fwy o unedau teuluol wedi'u cadw gyda'i gilydd.

Ceir manteision profedig eraill hefyd. Nid yw'n syndod fod yr adborth gan rieni'n hynod gadarnhaol. Gwelodd gwerthusiad tîm swydd Bedford rieni'n disgrifio'r broses fel un anfeirniadol a chynhwysol, tra bod rhieni yn Llundain yn disgrifio'r system fel un drawsnewidiol. Ac yma yng Nghymru, disgrifiodd rhiant a gafodd eu haduno â'u plentyn ar ddiwedd yr achos FDAC y gwasanaeth fel achubwr bywyd a dywedodd, 'Mae fy mywyd yn ôl ar y trywydd iawn oherwydd tîm FDAC. Ni allaf eu hargymell ddigon.' 'Ni allaf eu hargymell ddigon'—am gyferbyniad â'r ffordd y mae rhieni'n teimlo am y broses safonol.

Er bod gan Loegr 13 o'r timau arbenigol hyn, mae'n fethiant difrifol nad oes gennym ni un yng Nghymru. Mae'r sefyllfa bresennol yn mynd yn groes i argymhelliad 35 yr adroddiad 'Cyfiawnder yng Nghymru i Bobl Cymru'. Mae'n mynd yn groes i'r argymhelliad yn y gwerthusiad o'r cynllun peilot Cymreig. Mae'n mynd yn groes i fuddiannau gorau plant, pobl ifanc a'u rhieni. Nid oes unrhyw reswm pam na ellir atal yr anghyfiawnder hwn. Caiff hyn ei gadarnhau wrth ystyried yr achos economaidd hefyd.

Mae dadansoddiad economaidd y Ganolfan Arloesi ym maes Cyfiawnder a Mutual Ventures yn dangos bod £3 yn cael ei gynhyrchu mewn arbedion i'r trethdalwr am bob £1 a werir ar weithrediadau FDAC. Mae'n bwysig iawn ystyried gostyngiad yng nghost gwasanaethau plant, yn enwedig pan ystyriwn fod gorwariant mewn awdurdodau lleol yng Nghymru yn deillio o ofal cymdeithasol plant y llynedd yn unig bron yn £30 miliwn. Gan gofio'r budd i'r trethdalwr, y budd i rai o'n plant mwyaf agored i niwed a'r budd i rai o'n rhieni mwyaf agored i niwed, rwy'n annog y Senedd i gefnogi fy nghynnig heddiw. Gadewch inni greu system ofal gyda'n gilydd sy'n adeiladu, nid yn chwalu teuluoedd. Diolch.

Roeddwn i'n dair wythnos oed pan gefais fy nerbyn i ofal yng Nghasnewydd. Roeddwn i'n saith oed pan gefais fy mabwysiadu. Felly, pan fo'r Senedd yn sôn am blant nad yw eu rhieni'n gallu gofalu amdanynt, nid wyf yn siarad am faes polisi, rwy'n sôn am y peth a benderfynodd lwybr fy mywyd i cyn imi allu siarad. Nid yw hynny'n fy ngwneud i'n arbenigwr ar deulu unrhyw un arall, ond rwy'n meddwl llawer am y foment cyn i blentyn gael ei dderbyn i ofal, oherwydd mae bron bopeth a wnawn i blant fel fi yn digwydd wedyn, pan fo'r peth anoddaf wedi digwydd.

Ym mis Rhagfyr 2021, agorodd Cymru lys a luniwyd ar gyfer yr union foment honno, llys teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghaerdydd, i wasanaethu teuluoedd o Gaerdydd a'r Fro, gyda thri barnwr wedi'u hyfforddi ar ei gyfer. Costiodd £450,000. Ym mis Tachwedd 2023, fe gaeodd, ond nid oherwydd ei fod wedi methu. Edrychodd ymchwilwyr ym Mhrifysgol Caerdydd arno a chanfod ei fod yn gweithio yma, fod rhieni'n gwella, fod bywydau plant yn newid. Fe wnaethant ddweud y dylai Cymru ei gadw ac adeiladu arno. Ysgrifennodd y barnwr a eisteddai ynddo ei fod yn gresynu ynghylch y penderfyniad. Gallai weld beth oedd yn ei olygu i'r teuluoedd a oedd yn dal o'i flaen. Fe gaeodd am fod yr arian wedi dod i ben.

Gadewch imi ddweud wrthych beth oedd y llys hwnnw'n ei wneud mewn gwirionedd. Barnwr a wrandawai'n iawn ar eich achos, yn hytrach na phwy bynnag sy'n digwydd bod yn eistedd y diwrnod hwnnw. Tîm o bobl o'ch cwmpas a oedd yno i helpu, nid i farnu. Rhoddwyd cyfle i rieni roi'r gorau i gamddefnyddio sylweddau tra bod yr achos yn dal ar y gweill, yn hytrach na chael eu gwylio a'u mesur a'u barnu. A phan weithiai, byddai plentyn yn aros gartref. Ni chaent eu symud, ni chaent eu lleoli, ni chaent eu gwahanu oddi wrth eu brodyr a'u chwiorydd—gartref gyda mam a oedd wedi cael yr help yr oedd hi ei angen mor daer. Ym mhob man arall, mae'r achosion hyn yn cymryd tua blwyddyn. Meddyliwch beth yw blwyddyn i blentyn tair oed. Mae'n draean o bopeth y maent erioed wedi'i wybod yn cael ei dreulio'n aros i gael gwybod ble byddant yn byw.

Gadewch inni fod yn glir am yr hyn nad wyf yn ei ddweud. Nid wyf yn dweud y gellir achub pob teulu. Mae rhai plant yn anochel yn fwy diogel allan o ofal eu rhieni, ac mae'r llysoedd yn iawn pan fyddant yn dweud hynny. Rwy'n un o'r plant hynny. Ond dylai gofal fod y peth olaf y ceisiwn ei wneud, nid y peth cyntaf sy'n digwydd. Mae plentyn sy'n aros yn ddiogel gartref yn cadw eu teulu, eu hysgol a'u grŵp cyfoedion, eu brodyr a'u chwiorydd. Mae plentyn sy'n mynd i ofal yn colli'r tri, ac rydym ni'n dod yn rhiant iddynt yn lle hynny.

Cytunodd y Senedd yn unfrydol ar draws pedair plaid ein bod o ddifrif ynghylch rhianta corfforaethol—pan fydd y wladwriaeth yn camu i le rhiant, mae'n derbyn cyfrifoldeb rhiant. Rwy'n credu hynny, ond nid yw rhiant da yn aros nes bod plentyn eisoes wedi colli eu teulu cyn penderfynu helpu. Os ydym yn golygu'r hyn a ddywedasom am rianta corfforaethol, ni all ddechrau y foment y caiff plentyn ei dderbyn i ofal; rhaid iddo ddechrau cyn hynny.

Nid a yw hyn yn gweithio yw'r cwestiwn. Mae gan Loegr lawer o'r timau hyn, ond nid oes un gan Gymru. Y cwestiwn yw pam na allai Cymru ei gadw. Talodd Cymru am y llys hwn; talodd Cymru am lys mewn system gyfiawnder nad yw'n ei rheoli. Mae'r llysoedd yn perthyn i San Steffan—y barnwyr, y rheolau, yr holl strwythur. Ond yr hyn sy'n perthyn i ni yw'r gweithwyr cymdeithasol, y gwasanaethau iechyd, y timau cyffuriau ac alcohol—y bobl a wnaeth i'r llys weithio, wedi'u hariannu o'r fan hon.

Gallai Cymru dalu am gynllun peilot; yr hyn na allai Cymru ei wneud oedd ei roi ar sail statudol, oherwydd nid yw hynny'n rhywbeth y cawn ni ei adeiladu ar hyn o bryd. Gallai Cymru ariannu'r tîm flwyddyn ar ôl blwyddyn a dal i fethu gwneud y llys ei hun yn rhan barhaol o'r system gyfiawnder. Pan ddaeth yr arian i ben, nid oedd unrhyw beth oddi tano—nid oedd ar sail statudol. Felly, dyma beth a ddigwyddodd—nid penderfyniad a gymerwyd gan unrhyw un, nid dyfarniad fod hyn yn anghywir i Gymru, dim ond llys a oedd yn bodoli ar amser benthyg ac a ddaeth i ben.

Treuliodd y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru bedair blynedd yn edrych ar hyn. Dywedodd yn 2019 y dylai'r llysoedd hyn gael eu sefydlu yng Nghymru. Dywedodd hefyd y dylid datganoli cyfiawnder a phlismona, oherwydd nid yw system sydd wedi'i rhannu i lawr y canol yn gwasanaethu neb, llai fyth y bobl sy'n cael eu dal yn y canol. Rwy'n credu eu bod yn iawn, ac nid wyf yn gwybod am enghraifft gliriach na'r un hon. Fe dalodd Cymru am y llys hwn. Roedd yn gweithio, fe gaeodd, ac ni chafodd Cymru bŵer i'w wneud yn barhaol yn y gyfraith. Ni allai byth mo'i roi ar sail statudol—nid oes enghraifft gliriach na hon.

A gaf i ddiolch i Tom Montgomery am gyflwyno'r ddadl hon heddiw? Rwy'n falch o'r cyfle i gyd-gyflwyno’r cynnig hwn.

Gall llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol chwarae rhan hollbwysig yn creu canlyniadau gwell i blant a rhieni. Drwy fabwysiadu dull o weithredu gwahanol i lysoedd arferol, gyda thriniaeth a chymorth ymarferol, gallant helpu rhieni i oresgyn problemau camddefnyddio sylweddau a helpu i gadw teuluoedd gyda'i gilydd yn y pen draw. Yn fy marn i, gwneud popeth yn ein gallu i gadw teuluoedd gyda'i gilydd, yn hytrach na'u chwalu, ddylai fod y cam cyntaf. Wrth gwrs, bydd achosion lle nad yw hynny'n briodol, nac yn ddiogel yn wir, ond dylid rhoi pob cyfle rhesymol i deuluoedd aros gyda'i gilydd. Yn hytrach na bod y llys yn penderfynu a ddylai plentyn aros neu fynd i ofal, nod y llysoedd arbenigol hyn yw rhoi cyfle strwythuredig i'r rhiant fynd i'r afael â'r problemau parhaus.

Ac mae'r dystiolaeth yn gryf iawn. Yn Lloegr, fel rydym newydd ei glywed, canfu gwerthusiad mawr o 106 o deuluoedd a aeth drwy lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol fod 40 y cant o famau a 25 y cant o dadau wedi rhoi'r gorau i gamddefnyddio sylweddau. Mewn cymhariaeth, dim ond 25 y cant o famau a 5 y cant o dadau a aeth drwy achosion gofal cyffredin a roddodd y gorau i gamddefnyddio sylweddau. Mae'r data hirdymor yn addawol yn wir. Bum mlynedd ar ôl diwedd eu hachosion, canfu'r gwerthusiad fod 46 y cant o famau wedi rhoi'r gorau i gamddefnyddio sylweddau a bod 37 y cant o deuluoedd a aeth drwy lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol wedi dod yn ôl at ei gilydd neu wedi parhau i fyw gyda'i gilydd.

Yn ogystal â darparu manteision teuluol, mae hefyd yn cyd-fynd ag agenda iechyd ataliol y Llywodraeth a gall arbed arian i bwrs y wlad yn y tymor hir. Yn ôl y Ganolfan Arloesi ym maes Cyfiawnder, mae gan y llysoedd hyn botensial i arbed bron i £10,000 yr achos i awdurdodau lleol mewn costau cyfreithiol o gymharu â’r achosion gofal safonol. Adleisiodd yr Adran Addysg y canfyddiadau hyn gyda’u dadansoddiad eu hunain, gan ddod i’r casgliad fod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn cynhyrchu arbedion sylweddol gan gyflawni canlyniadau llawer gwell i blant a theuluoedd ar yr un pryd.

Mae gan wledydd ledled y byd, gan gynnwys America ac Awstralia, ryw fath o system llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol ar waith, ond yn anffodus, yma yng Nghymru, nid oes gennym unrhyw beth. Ymrwymodd Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru i gyflwyno'r llysoedd hyn yma yng Nghymru a lansiodd gynllun peilot. Canfu'r cynllun peilot, a gynhaliwyd yng Nghaerdydd a'r Fro, fod lefel camddefnyddio sylweddau gan rieni wedi gostwng o 83 y cant i 54 y cant, a bod nifer y plant sy'n byw gydag un neu'r ddau riant ar ddiwedd eu hachos yn fwy na dwbl y nifer ar y dechrau.

Y llynedd, sefydlodd Llywodraeth flaenorol Cymru weithgor i ystyried ehangu, ariannu a gwneud defnydd ehangach o lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol. Ers hynny, nid ydym wedi clywed unrhyw beth. O ystyried bod y cynnig i gyflwyno llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yma yng Nghymru i'w weld yn denu cefnogaeth drawsbleidiol, o'r hyn a glywaf ac o'r hyn a welaf, mae'n bryd i Lywodraeth Plaid Cymru ysgwyddo'r cyfrifoldeb a rhoi hyn yn ôl ar yr agenda. Diolch.

Rwy'n siarad i gefnogi'r cynnig hwn a'r achos cryf y mae fy nghyd-Aelodau eisoes wedi'i sefydlu yn y Siambr hon.

Roedd llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn rhywbeth nad oeddwn yn ymwybodol iawn ohonynt cyn i Tom gyflwyno hyn, felly rwy'n falch iawn ein bod yn siarad amdanynt heddiw. Wrth gwrs, ni chafodd hyn ei lunio mewn melin drafod; mae'n deillio o rwystredigaeth barnwr. Eisteddai'r barnwr rhanbarth Nicholas Crichton mewn llys teulu yn Llundain a gwelodd yr un mamau'n dychwelyd dro ar ôl tro. Gofynnodd gwestiwn syml:

'Beth yn union yw pwrpas llysoedd teulu? Ai dim ond i fynd â phlant oddi ar eu rhieni?'

'Os ydym yn bwriadu mynd â'r 8fed, 9fed neu 10fed plentyn, ni all y llysoedd teulu fod yn gwneud llawer o les i'r teulu hwn'.

Wedi'i ysbrydoli gan lysoedd triniaeth teulu yn yr Unol Daleithiau, sefydlodd y barnwr y llys teulu cyffuriau ac alcohol cyntaf yn Llundain yn 2008. Fel rydym eisoes wedi'i glywed yn y Siambr, canfu adolygiad rhyngwladol o 17 astudiaeth o lysoedd triniaeth cyffuriau teuluol fod teuluoedd yn llawer mwy tebygol o gael eu hailuno. O Awstralia i Seland Newydd, mae hyn yn gweithio.

Dywedodd y barnwr teulu uchaf yng Nghymru a Lloegr, Syr Andrew McFarlane:

'Y nod yn y pen draw yw bod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol ar gael ym mhob ardal o Gymru a Lloegr.'

Cymru a Lloegr. Aelodau, mae'r farnwriaeth yn barod, ac mae'n aros amdanom.

Roedd mamau a adunwyd drwy lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn fwy tebygol o fod oddi ar gyffuriau neu alcohol bum mlynedd yn ddiweddarach. Nid perfformiad ar gyfer y llys yw hwn. Mae hwn yn fywyd wedi'i ailadeiladu. Hyd yn oed pan na all plant fynd adref, mae llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn cadw rhieni mewn triniaeth fel y gallant barhau i chwarae rhan iach ym mywydau eu plant, fel nad yw'r babi nesaf yn mynd i'r llys ac efallai'n cael eu cymryd oddi wrth y teulu.

Mae'r cynnig yn galw am wneud llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn rhan o strategaeth i gadw plant allan o ofal. Mae swydd Bedford yn arwain y ffordd, ac rydym wedi clywed dyfyniadau o swydd Bedford ar draws y Siambr heddiw. Mae swydd Bedford yn sicrhau bod mwy na gwasanaethau plant yn rhedeg hyn. Caiff ei gefnogi hefyd gan y bwrdd gofal integredig lleol, sy'n gwerthuso ei waith ac yn dod â chefnogaeth gan bob partner. Yma yng Nghymru, mae gennym bartneriaid o amgylch y bwrdd yn barod. Mae gennym fyrddau iechyd, mae gennym fyrddau cynllunio ardal camddefnyddio sylweddau, mae gennym fyrddau partneriaeth rhanbarthol, ac mae gennym gomisiynwyr heddlu a throseddu—am nawr. Mae pob un ohonynt yn elwa pan fydd rhiant yn gwella a theulu'n aros gyda'i gilydd. Dylai pob un o'r sefydliadau hynny, a ninnau, helpu i sicrhau hyn.

Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig hwn. Fel y dywedodd Tom, mae angen inni adeiladu system ofal yng Nghymru sy'n adeiladu, nid yn chwalu, teuluoedd.

Diolch yn fawr iawn i Tom am godi'r mater hwn. Dyma'r Senedd ar ei gorau, pan fyddwn yn clywed safbwyntiau ar rywbeth sy'n wirioneddol bwysig i'n dinasyddion, ond yn yr achos hwn, yn wirioneddol bwysig i'n plant. Rwyf wedi gweithio mewn achosion gofal plant am dros 25 mlynedd, o dan lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn Llundain a llysoedd nad ydynt yn llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol hefyd. Fel y clywsoch, yn Lloegr, mae 13 tîm yn gweithio mewn 18 llys. Yng Nghymru, nid oes gennym un.

Fe wnaeth Rhys ab Owen a minnau, yn y Senedd flaenorol, godi'r angen am lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol. Rydym wedi gwneud hyn ers 2023. A dyma ni, dair blynedd yn ddiweddarach, heb lys teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghymru. Felly, rwy'n rhoi rhybudd, os caf: mae angen inni glywed cynllun ar gyfer sut rydym yn mynd i gael llys teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghymru. Nid oes amheuaeth fod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn arbed arian, yn achub bywydau, ac yn rhoi'r cyfle gorau i'n plant.

Hoffwn baentio darlun o rywfaint o'r gwaith a wneuthum fel gweithiwr cymdeithasol amddiffyn plant. Gwyddom mai'r lle gorau i blentyn yw gyda'u rhieni. Ond dychmygwch pe baech yn rhiant, â chefndir gofal o bosibl, o bosibl yn wynebu anawsterau iechyd meddwl, o dan straen, yn byw mewn tlodi. Rwyf wedi'i ddisgrifio fel pe baech chi'n ymdrechu'n daer i ddringo grisiau symudol sy'n dod i lawr—nid oes gennych fawr o obaith. Felly, rydych chi'n dechrau defnyddio cyffuriau ac alcohol fel ffordd o anghofio am y peth a cheisio tynnu eich hun allan o'r byd rydych chi ynddo. Nid ydych yn bwriadu mynd yn gaeth, ond mae'n digwydd. Mae gennych eich plant eich hun, ac ni allwch ofalu amdanynt. Yna mae gwasanaethau cymdeithasol—pobl fel fi—yn dod yn rhan o bethau. Fel rhiant, rydych chi'n ymladd—wrth gwrs eich bod; mae pob rhiant eisiau cadw eu plentyn. Nid oes unrhyw amheuaeth o gwbl ynglŷn â hynny, yn fy 25 mlynedd o brofiad. Ond nid oes gennych unrhyw adnoddau. Nid oes gennych unrhyw wasanaethau sy'n gweithio gyda chi. Yn hytrach, mae gwasanaethau'n eich rhoi drwy'r felin. Mwy o straen, mwy o gyffuriau, mwy o alcohol.

Dyna sy'n digwydd mewn achosion llys teulu arferol. Nid oes gennych y gwasanaethau yno yn barod i chi. Maent yno i geisio gwneud ichi ddangos eich bod eisiau cadw eich plentyn, ac mae hynny'n eich rhoi dan fwy fyth o straen. Neu rydych chi'n mynd i lys teulu cyffuriau ac alcohol, ac mae gennych gyfle, ac yn bwysicaf oll, mae gan eich plant gyfle. Mae ganddynt y cyfle gorau y gallant ei gael mewn bywyd i aros gyda chi.

Rwyf am gloi drwy ddweud bod y dystiolaeth yno. Mae'n ddiymwad. Mae barnwyr teulu y gweithiais gyda nhw—gan fy mod yn arfer gweithio ym mhrif gofrestrfa Llundain—wedi dweud hyn yn glir iawn. Nid wyf yn gwybod beth arall sydd angen i Lywodraeth Cymru ei glywed. Ond mae angen ichi glywed y dystiolaeth ac mae angen ichi weithredu arni, gan na all plant aros yn hwy. Os gwelwch yn dda, gwnewch hynny. Diolch yn fawr iawn.

Rwy'n codi heddiw i gefnogi'r cynnig hwn, oherwydd yn y bôn, mae a wnelo'r ddadl hon ag un peth ac un peth yn unig: plant. Rydym wedi clywed llawer, a hynny'n gwbl briodol, am brosesau llys, gwasanaethau cymdeithasol, caethiwed, gwariant cyhoeddus. Ond y tu ôl i bob ystadegyn, mae plentyn y gall eu dyfodol gael ei siapio gan y penderfyniadau a wnawn yn y Siambr hon heddiw. Pan fydd plentyn yn mynd i ofal, mae hynny'n aml yn digwydd am fod yr oedolion o'u cwmpas yn ymrafael â phroblemau cymhleth: camddefnyddio sylweddau, iechyd meddwl gwael, trawma, ansefydlogrwydd domestig. Ni ddylid bychanu unrhyw un o'r heriau hynny. Ond ni ddylem anghofio chwaith, lle bynnag y bo'n ddiogel ac yn bosibl, fod y rhan fwyaf o blant eisiau'r un peth: maent eisiau cariad, maent eisiau sefydlogrwydd, ac maent eisiau cyfle i aros yn gysylltiedig â'u teulu.

Y gwir amdani yw bod plant sy'n mynd i ofal yn aml yn wynebu anfanteision sylweddol yn nes ymlaen mewn bywyd. Gwyddom fod pobl ifanc sydd wedi cael profiad o ofal yn llai tebygol o fynychu prifysgol, o ennill cymhwyster ar y lefel y gallent fod wedi'i chyrraedd, ac yn fwy tebygol o brofi digartrefedd, a hyd yn oed yn fwy tebygol o brofi anawsterau iechyd meddwl wrth iddynt dyfu i fyny. Nid yw'r canlyniadau hynny'n anochel, ond maent yn peri cryn bryder, a dylent orfodi pob un ohonom i ofyn cwestiwn syml: a oes ffordd well o helpu teuluoedd i oresgyn y problemau sy'n dod â nhw i mewn i'r system llysoedd yn y lle cyntaf, ac os oes, pam na fyddem yn mynd ar ei thrywydd?

Yr hyn sy'n fy nharo am lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yw nad ydynt yn gostwng y safonau nac yn peryglu diogelwch plant; maent yn gwneud y gwrthwyneb yn llwyr. Maent yn cydnabod y ffordd orau o amddiffyn plant, ac yn aml, mae a wnelo hynny â mynd i'r afael â'r achosion sylfaenol sy'n rhoi teuluoedd mewn argyfwng yn hytrach na delio â'r canlyniadau yn unig. Mae'r dystiolaeth a gyflwynir heddiw yn dangos, pan fydd rhieni'n cael cymorth dwys i oresgyn caethiwed a delio â thrawma, a budd-dal plant hefyd, fod mwy o rieni'n llwyddo i roi'r gorau i gamddefnyddio cyffuriau ac alcohol, fod mwy o deuluoedd yn cael sefydlogrwydd, a bod mwy o blant yn gallu aros yn ddiogel neu ddychwelyd yn ddiogel at eu rhieni a'u teulu. Mae hynny'n bwysig, gan fod pob plentyn sy'n gallu aros yn ddiogel mewn amgylchedd teuluol cariadus yn cael rhywbeth na all unrhyw sefydliad na gwasanaeth byth gymryd ei le'n iawn—ymdeimlad o berthyn, ymdeimlad o hunaniaeth, ymdeimlad o sefydlogrwydd.

Dangosodd y cynllun peilot yng Nghymru fod cyfran y plant sydd yng ngofal un neu'r ddau riant wedi mwy na dyblu yn ystod achosion llys teulu cyffuriau ac alcohol. Mae tystiolaeth o Loegr yn dangos bod llawer mwy o blant yn cael eu huno â'u teuluoedd o gymharu ag achosion llys confensiynol. Nid llwyddiannau polisi yn unig yw'r canlyniadau hynny, maent yn gyfleoedd sy'n newid bywydau plant. Plant a allai aros yn yr un ysgol, cadw ffrindiau, cadw'r cysylltiad â brodyr a chwiorydd, cadw perthynas â neiniau a theidiau a rhwydweithiau teuluol ehangach, ac osgoi'r trawma ychwanegol a all fynd law yn llaw â chael eu gwahanu oddi wrth eu teulu.

Wrth gwrs, bydd yna achosion bob amser lle na all plant aros gartref yn ddiogel. Yn yr amgylchiadau hynny, rhaid i ddiogelu'r plentyn barhau i fod yn brif flaenoriaeth i ni. Ond lle mae adferiad yn bosibl, lle mae rhieni'n barod i ymgysylltu, a lle mae tystiolaeth yn dangos canlyniadau gwell, dylem sicrhau bod y cyfleoedd hynny'n bodoli.

Yr hyn sy'n peri pryder i mi yw bod Cymru wedi cynnal rhaglen beilot ar hyn yn barod, ond heddiw, nid oes gennym unrhyw beth—dim llys teulu cyffuriau ac alcohol yn gweithredu yn ein gwlad o gwbl. Yn y cyfamser, mae Lloegr wedi parhau ar y daith ac wedi ehangu'r model. Mae hynny'n golygu bod llai o gyfleoedd i blant Cymru elwa o ddull sydd wedi dangos addewid dro ar ôl tro. Rydym yn aml yn siarad yn y Siambr hon am ymyrryd yn gynnar, am atal, am dorri cylchoedd sy'n cael eu hetifeddu o genhedlaeth i genhedlaeth. Mae llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn ymgorffori'r egwyddorion hynny'n fwy perffaith nag unrhyw beth a welais erioed. Nid ymateb i gaethiwed yn unig a wnânt, maent yn rhoi'r cyfle gorau posibl i blant gael dyfodol sefydlog, maent yn atal trawma yn hytrach na delio â'r canlyniad yn unig, ac maent yn cydnabod y gall helpu rhiant i ymadfer drawsnewid llwybr bywyd cyfan plentyn.

Aelodau, mae pob plentyn yn haeddu diogelwch, mae pob plentyn yn haeddu sefydlogrwydd ac mae pob plentyn yn haeddu cyfle i dyfu i fyny mewn amgylchedd teuluol meithringar lle gellir cyflawni hynny'n ddiogel. Dyna pam fy mod yn cefnogi'r cynnig hwn, a dyna pam fy mod yn annog fy nghyd-Aelodau ar draws y Siambr i gefnogi ehangu llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghymru. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. A diolch i Tom am ddod â'r ddadl yma gerbron y Senedd, a diolch i'r Aelodau sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl eithriadol o bwysig yma. Fel pobl eraill, fe wnes i ddilyn datblygiad y cynllun peilot a chael fy hun yn gofyn cwestiynau tebyg i rai o'r cwestiynau sydd wedi cael eu codi heddiw.

Mae'r dystiolaeth i gefnogi'r model yn gryf. Daeth gwerthusiad y cynllun peilot i'r casgliad y dylid ehangu'r ddarpariaeth yng Nghymru, fel rydyn ni wedi clywed. Mae'r profiad o'r llysoedd hyn yn Lloegr yn dangos canlyniadau cadarnhaol tu hwnt. Fe wnaeth comisiwn Thomas hefyd argymell y dylai dulliau datrys problemau gael eu defnyddio fel mater o drefn, ac y dylai llysoedd o'r fath gael eu sefydlu yng Nghymru.

Wrth gwrs, roedd y gwerthusiad hefyd yn nodi bod sawl rhwystr a chymhlethdod yn perthyn i fodel y llysoedd. Mae hynny yn arbennig o wir yng Nghymru oherwydd y cyfuniad o gyfrifoldebau wedi eu datganoli a heb eu datganoli. Fe wnaeth y comisiwn argymell y dylai'r gyfraith sydd yn ymwneud â phlant a chyfiawnder teuluol yng Nghymru gael ei dwyn ynghyd mewn un system gyfreithiol gydlynol sy'n cyd-fynd â swyddogaethau ym maes iechyd, addysg a lles.

Byddai datganoli cyfiawnder yn creu cyfleoedd i gynllunio gwasanaethau o amgylch anghenion Cymru, yn hytrach na dim ond atgynhyrchu trefniadau sydd wedi'u datblygu mewn mannau eraill. Mae'r profiad gyda'r llysoedd hyn yn dangos mai dim ond un ystyriaeth yw effeithiolrwydd, mae'n rhaid hefyd pwyso a mesur cynaliadwyedd, gofynion y gweithlu a chostau cyfle wrth benderfynu ar y ffordd fwyaf priodol o ddefnyddio adnoddau.

Felly, nid yw hyn yn syml, ond mae gwaith yn mynd yn ei flaen yn y cyd-destun yma. Mae'r model yn gofyn am ymrwymiad gan awdurdodau lleol, y farnwriaeth a'r llysoedd. Mae'n gofyn hefyd am flaenoriaeth gan lawer o wasanaethau, gan gynnwys camddefnyddio sylweddau, cam-drin domestig ac iechyd meddwl.

Mae angen inni sicrhau, wrth gwrs, fod cyllid ar gael a'i fod yn gynaliadwy ar gyfer unrhyw fodel a ddefnyddiwn, oherwydd yn Lloegr, yn anffodus, mae colli cyllid wedi arwain at rai timau'n chwalu. Nid penderfyniad i Lywodraeth Cymru yn unig yw hwn, ond rydym yn chwarae rhan hollbwysig mewn sgyrsiau perthnasol yng Nghymru ac wrth ddatblygu'r strategaeth cyfiawnder teuluol gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder. Ein blaenoriaeth yw symud y system cyfiawnder teuluol gyfan i amgylchedd mwy empathetig a chydymdeimladol, lle mae teuluoedd yn teimlo eu bod yn cael eu cefnogi, ac yn hollbwysig, fod ganddynt obaith. Nawr, mae hynny'n galw am newid diwylliannol a systemig sy'n ehangach na llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn unig wrth gwrs, ac mae hynny eisoes ar y gweill. Mae cymaint mwy y gellir ei wneud. Y llynedd, argymhellodd y gweithgor llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol y dylai gwaith barhau ar ddulliau datrys problemau a chymorth dwys i deuluoedd sy'n mynd drwy achosion llys.

Ddirprwy Lywydd, mae hwn yn ddarlun sy'n esblygu. Fe'i trafodwyd mewn mwy o fanylder mewn gweithdai rhanbarthol a hwyluswyd gan y Ganolfan Arloesi ym maes Cyfiawnder yn gynharach eleni. Tynnodd adroddiad dilynol y ganolfan sylw at yr awydd clir gan y tri rhanbarth i archwilio ymhellach a datblygu dulliau datrys problemau ac ystyriol o drawma'r llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol mewn achosion cyfraith gyhoeddus yng Nghymru. Aeth yr adroddiad ymlaen i gydnabod amrywiadau rhanbarthol, pwysau yn y system a'r angen i adeiladu ar arferion da presennol. At ei gilydd, nododd y gweithdai set gyffredin o argymhellion i arwain y camau nesaf, a fydd yn symud ymlaen o dan oruchwyliaeth y rhwydwaith cyfiawnder teuluol.

Yn ddiweddar, cyfarfûm â'r Dirprwy Brif Weinidog a'r Gweinidog dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad, sy'n rhannu diddordebau polisi mewn cyfiawnder teuluol. Rydym yn bwriadu cydweithio'n agos ar ddiwygiadau i'r system cyfiawnder teuluol, a bydd rhai ohonynt yn cyd-fynd yn agos â rhai swyddogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU wrth gwrs, drwy'r strategaeth cyfiawnder teuluol.

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Wrth gwrs.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog, am wneud hynny. Rwy'n clywed yn union beth rydych chi'n ei ddweud, a gallaf glywed bod gennych gynllun mawr, sydd, yn fy marn i, yn ddehongliad rhesymol o hynny. Fodd bynnag, nid wyf yn clywed amserlen glir—efallai eich bod yn dod at hynny ar y diwedd. Rwy'n awyddus iawn hefyd i wybod pam nad ydych chi'n bwrw ymlaen â llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol, o ystyried yr holl dystiolaeth, a'ch bod mewn gwirionedd yn niweidio plant wrth aros i'ch cynllun mawr ddod at ei gilydd. Diolch yn fawr iawn.

Rwy'n gresynu at ail ran y cyfraniad hwnnw. Edrychwch, rwy'n deall wrth gwrs nad oes yr un ohonom eisiau achosi niwed i blant, ac mae’n rhaid inni sicrhau bod y penderfyniad a wneir yn ystyried yr holl gymhlethdodau gwahanol hyn. Pe bawn mewn sefyllfa heddiw i ddweud, 'Iawn, gallwn wneud hyn', wrth gwrs y buaswn eisiau gwneud hynny. Rwy'n cydnabod bod tystiolaeth gadarnhaol iawn ynghylch llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol.

Mae angen i'r opsiynau y mae angen inni eu hystyried yng nghyd-destun Cymru, sef yr hyn y mae'r gweithgor wedi bod yn edrych arno, edrych ar strwythurau ychwanegol ac ai dyna fyddai'r opsiwn gorau, gan edrych hefyd ar rai o'r dulliau gweithredu a ddefnyddiwyd yn yr Alban, sy'n dilyn modelau gwahanol ond cymharol o bosib, ac edrych i weld a fyddai hynny'n bosibl. Wrth gwrs, mae angen inni sicrhau bod unrhyw ddull a ddefnyddir yn y dyfodol yn ategu'r ddarpariaeth bresennol, yn hytrach nag ychwanegu unrhyw gymhlethdod pellach. Mae angen inni edrych ar gynaliadwyedd, capasiti'r gweithlu. Nid ydym yn oedi er mwyn oedi, ond er mwyn sicrhau ein bod yn gwneud hyn yn iawn, er fy mod yn llwyr werthfawrogi'r brwdfrydedd yn y Siambr ynglŷn â bod eisiau symud yn gyflym. Rwy'n deall hynny'n llwyr.

So, diolch, Jane, am hwnna. Mae ein rhaglen lywodraethu yn nodi bod atal ac ymyrryd yn gynnar yn ganolog i bob proses o ddatblygu polisi. Rŷn ni am weld system cyfiawnder teuluol sy'n cefnogi teuluoedd i aros gyda'i gilydd ac sy'n atal plant, eu rhieni a'u teuluoedd ehangach rhag mynd trwy drawma achosion llys.

Mae llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn cynnig model o gymorth dwys i deuluoedd pan fydd achosion llys wedi cael eu cychwyn. Ond yng Nghymru, mae ein Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 eisoes yn cynnwys model tebyg, sef y gwasanaeth integredig cymorth i deuluoedd. Mae hwnna'n ymyrryd yn gynharach drwy roi cymorth dwys i deuluoedd sydd ag anghenion lluosog. Mae'r model hwn wedi esblygu ac mae yna ffurfiau gwahanol ohono ar gael ar draws Cymru. Felly, rwy'n bwriadu adolygu'r gwasanaeth hwn a chael trafodaeth agored am ba elfennau sy'n gweithio'n dda a beth sydd angen gweithio yn well. Mae'n amlwg fod rhai o'r rheini.

Byddwn ni hefyd yn gweithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig i ddatblygu dull o ddatrys problemau mewn llysoedd teulu. Rŷn ni wedi dangos sut y gallwn ni sbarduno newid drwy gyflwyno llysoedd sy'n canolbwyntio ar y plentyn ledled Cymru, ac mae'r data wedi dangos bod hyn yn llwyddiannus. Fe wnaeth hyn sefydlu ffordd o weithio sy'n rhoi'r plentyn wrth galon y broses ac yn defnyddio dull datrys problemau. Mae hynny'n ein rhoi mewn sefyllfa dda i fanteisio ar y profiad a'r dysgu hwnnw yn y dyfodol.

Dwi eisiau sicrhau yr Aelodau, Ddirprwy Lywydd, y bydd ein system cyfiawnder teuluol yn parhau i ganolbwyntio ar gadw plant yn ddiogel gyda'u teuluoedd ble bynnag mae hynny yn bosibl. Bydd gwasanaethau yn gweithio gyda'i gilydd i atal anghenion rhag dwysáu ac i helpu teuluoedd i wneud newidiadau y gellir eu cynnal. Pan fydd teuluoedd yn dod i gysylltiad â'r llysoedd, rydyn ni eisiau profiad mwy empathetig sy'n canolbwyntio ar y canlyniadau gorau i'r plentyn.

Wrth gwrs, mae'r cyfrifoldebau hyn yn ymestyn ar draws gwahanol rannau o'r Llywodraeth a bydd angen cyfraniad gan y farnwriaeth a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Bydd angen manteisio hefyd ar yr hyn sy'n cael ei ddysgu o'r model llys teulu cyffuriau alcohol a theuluoedd sydd â phrofiad uniongyrchol, a dwi'n dod i ben yma. Er bod y newid hwn yn gymhleth, dwi'n credu bod ein partneriaid yn rhannu'r un brwdfrydedd dwi wedi ei glywed ar draws y Siambr y prynhawn yma i gydweithio ac i symud y gwaith hwn yn ei flaen ar frys. Diolch.

Diolch. Rwy'n ddiolchgar i bawb sydd wedi siarad heddiw, i'r Aelodau ar draws y pleidiau sydd wedi rhoi eu hamser i ddeall maes polisi eithaf cymhleth ac sydd wedi dangos parodrwydd i weithio gyda mi i gyflwyno'r cynnig hwn heddiw i geisio creu newid cadarnhaol i blant, rhieni a theuluoedd mewn argyfwng yng Nghymru.

Fel y nodais yn fy sylwadau agoriadol, cynhaliodd y Ganolfan Arloesi ym maes Cyfiawnder ddadansoddiad ariannol o'r llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn 2024. Mae'r dadansoddiad hwnnw'n dangos bod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn cynhyrchu arbedion sylweddol o gymharu â gweithdrefnau gofal safonol, yn ogystal â bod yn ffordd well o helpu plant i gael gofal diogel gan eu rhieni.

Mae'r gwaith yn dangos bod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn opsiwn buddsoddi i arbed, gan gynnig y posibilrwydd o arbedion refeniw sylweddol i awdurdodau lleol. Mae'r budd cyllidol posibl yn anhygoel: am bob £1 a wariwn ar lysoedd teulu, cyffuriau ac alcohol, gellir sicrhau £3.20 o arbedion net. A yw'n werth buddsoddi nawr er mwyn arbed yn y dyfodol agos? Rwy'n credu hynny. Mae hyn yn arbennig o wir pan ystyriwn yr effaith well y mae llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn ei chael ar fywydau pobl a phlant: cadw teuluoedd gyda'i gilydd yn un uned, lleihau lefelau camddefnyddio cyffuriau, lleihau lefelau camddefnyddio alcohol, gwella iechyd meddwl a lleihau lefelau ailadrodd achosion. Rwyf wedi clywed gan sawl Aelod, a byddaf yn gwneud fy ngorau i sôn am bob un ohonoch.

Clywsom gan Sarah Cooper-Lesadd. Diolch am rannu eich profiad personol, fel rydych wedi'i wneud dro ar ôl tro yn y Siambr hon. Mae'r profiad bywyd a gyfrannwch i'r ddadl yn wirioneddol fuddiol, a diolch am dynnu sylw at yr effaith a gafodd y model Cymreig ar deuluoedd ac achosion. Er fy mod yn derbyn y pwynt rydych chi'n ceisio'i wneud am bwerau'r lle hwn, yr hyn a ddywedaf yw nad oes angen mwy o bwerau arnom. Gallwn wneud hyn, gan ein bod eisoes wedi gwneud hyn. Rydym eisoes wedi creu'r cynllun peilot ac wedi gwario'r arian. Felly, rwy'n pryderu bod perygl y gallai'r pwynt rydych chi'n ei wneud ein llusgo i ddadl gyfansoddiadol gyda San Steffan yn hytrach na bwrw ymlaen a chyflwyno'r newid hwn i deuluoedd a phobl ifanc.

Natasha, diolch yn fawr iawn am eich cyfraniad pwerus ac am dynnu sylw at yr effaith y mae'r llysoedd hyn yn ei chael, nid yn unig ar y teulu ond ar leihau lefelau camddefnyddio sylweddau ac am yr arbedion posibl y gallwn eu gweld i awdurdodau lleol—hyd at £10,000 yr achos.

Louise Emery, diolch am dynnu sylw at y ffaith bod y llysoedd yn aros amdanom. Maent yn barod i fynd; mae'r model wedi'i osod gennym. Mae angen inni fod yn ddigon dewr i wneud y penderfyniad yma heddiw.

Fe wnaeth Jane Dodds ein hatgoffa o'r effaith ddynol y gall bob un ohonom ei chael drwy gefnogi'r cynnig hwn. Ac Art, diolch am ein hatgoffa pwy sydd wrth wraidd y ddadl hon: y plant y mae'n gyfrifoldeb ar bob un ohonom i ofalu amdanynt.

Hoffwn ddweud yn glir wrth y Senedd fod sawl gwendid yng nghynllun peilot Caerdydd a'r Fro. Roedd y dadansoddiad economaidd y tu allan i'w gwmpas. Cafodd tîm y llys teulu cyffuriau ac alcohol ei danseilio ar y dechrau gan ddiffyg lle i weithredu ohono. Ni chafodd swydd wag ar gyfer gweithiwr cymdeithasol cymwys ei llenwi, nid oedd y llwybr atgyfeirio i'r llys yn glir. Arweiniodd nifer isel o aelodau tîm at dderbyn llai o achosion ac achosodd yr amwysedd ynghylch dyfodol y cynllun peilot ansicrwydd difrifol ynglŷn ag a ellid derbyn achosion ychwanegol. Gellir goresgyn yr holl broblemau hynny drwy ddatblygu a gweithredu cynllun peilot gwell yng Nghymru.

Weinidog, diolch am siarad mor angerddol unwaith eto am y bobl rydych chi'n gyfrifol am eu diogelu. Ond fel y dywedais wrth Sarah, mae gennym bŵer i wneud hyn. Fe allwn wneud hyn. Mae gennym arian i wneud hyn. Gall cael eich llusgo i mewn i ddadl ehangach ynglŷn â dyfodol cyfansoddiadol Cymru fod yn ganmoladwy i rai, ond mae'n creu risg o ohirio cynllun sy'n ennyn cefnogaeth drawsbleidiol nawr, sydd â model sy'n gweithio nawr, ac un y mae gennym y dystiolaeth i brofi y gall wneud gwahaniaeth gwirioneddol nawr. Dylai'r dystiolaeth a glywsom yn y Siambr hon heddiw, ac sydd i'w chael yn y llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol ledled Lloegr, wneud i bob un ohonom sylweddoli ei bod yn werth eu creu yng Nghymru. Bydd y cynnig yn ein galluogi i adeiladu system sy'n adeiladu, nid yn chwalu, teuluoedd, ac rwy'n gobeithio y gallaf ddibynnu ar gefnogaeth yr Aelodau heddiw. Diolch.

Cynnig yn ffurfiol, Ddirprwy Lywydd.

Mae Undeb Rygbi Cymru yn dweud wrthym fod yn rhaid i'r Scarlets neu'r Gweilch fynd am nad yw rygbi Cymru'n gynaliadwy yn ariannol. Rwyf i, o Gŵyr Abertawe, eisiau gofyn y cwestiwn i Undeb Rygbi Cymru, 'Pam?' Pam y mae rygbi Cymru mor anghynaliadwy yn ariannol? O ystyried y goblygiadau enfawr yn sgil torri rhanbarth, dylai'r ateb i'r cwestiwn hwn fod yn hysbys i'r cyhoedd. Yn hytrach, mae eu cyllid a'u penderfyniadau mewn blwch du llwyr. Nid oes rheswm da dros gredu na fyddai corff rygbi proffesiynol Cymreig, pe bai'n cael ei reoli'n gywir, yn gynaliadwy yn ariannol—wrth gwrs y gall fod yn llwyddiannus. Ond os yw Undeb Rygbi Cymru eisiau i ni gredu nad yw rygbi yng Nghymru yn gynaliadwy, rhaid iddynt sicrhau tryloywder llawn.

Hoffwn ddiolch i'r Aelod am ddod â'r mater gerbron a'r geiriau a ddywedwyd ychydig funudau yn ôl. Nid oes unrhyw ranbarth rygbi yn haeddu cael ei dorri. Fodd bynnag, rhaid inni wynebu'r ffaith, y realiti, fod URC yn gorff annibynnol, yn annibynnol ar Lywodraeth Cymru, ac yn gyfrifol am lywodraethu ei hun.

Nid yw cynnig sy'n galw ar y Llywodraeth i sicrhau bod pob un o'r pedwar rhanbarth yn cael eu cadw yn llawer mwy nag ymarfer mewn sgorio pwyntiau gwleidyddol fel y mae. Fodd bynnag, nid yw'n helpu'r rhanbarthau o gwbl. Yr hyn y mae'n rhaid inni ei wneud yw uno ar draws y pleidiau, gan fynnu atebolrwydd a thryloywder ystyrlon gan URC. Dyma beth fydd yn diogelu gwaddol rygbi yng Nghymru. Diolch i'r Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon am ymgysylltu ag URC hyd yn hyn, gan bwysleisio'r pryderon enfawr sydd gan chwaraewyr, hyfforddwyr, staff, gwirfoddolwyr a chefnogwyr am oblygiadau torri rhanbarth. Mae angen i URC ddeall bod y gêm yn perthyn i'r bobl ac nid i'r bwrdd.

Mae cynaliadwyedd ariannol chwaraeon yn seiliedig ar ddau beth yn y pen draw—sut y caiff ei reoli a sut y caiff ei farchnata. Ar hyn o bryd URC sydd â chyfrifoldeb am y ddau. Mae cyfrinachedd bwriadol URC am faterion ariannol a phenderfyniadau yn gwneud eu barnu ar eu rhinweddau eu hunain yn amhosibl. Ond yr hyn y gallwn ei wneud yw eu cymharu â gwledydd rygbi eraill, Iwerddon er enghraifft. Yn 2024-25, cofnododd undeb rygbi Iwerddon oddeutu £86 miliwn o refeniw; cofnododd URC rywle oddeutu £106 miliwn. Gyda llai o arian a phoblogaeth fwy, byddech chi'n disgwyl i dîm rhyngwladol Iwerddon fod ar ei hôl hi, ond mae'n amlwg mai'r gwrthwyneb yn llwyr sy'n wir. Mae tîm dynion Iwerddon yn drydydd yn y byd, a'r menywod yn bumed. Ni allai'r naill na'r llall o ddau dîm Cymru, yn ddynion a menywod, gyrraedd y 10 uchaf, sy'n golygu bod strategaeth Ymlaen Cymru Undeb Rygbi Cymru ar gyfer y ddau dîm i fod ymhlith y pump uchaf yn bell iawn o gael ei gwireddu. Mae Iwerddon yn perfformio'n llawer gwell na Chymru er bod ganddi tua £20 miliwn y flwyddyn yn llai i'w wario. Felly, pam? Pam y mae hynny'n digwydd? Os mai cynaliadwyedd ariannol yw'r unig broblem, rhaid inni ofyn pam nad oes gan Iwerddon yr un problemau â ni yma yng Nghymru. Mae Cymru, felly—. Nid cael gwared ar un o'r pedwar rhanbarth yw'r unig ateb; ni all fod yr unig ateb. Y diffyg tryloywder gan Undeb Rygbi Cymru sy'n ei gwneud hi'n amhosibl i ni roi ateb, gan ein gadael i ddibynnu ar yr hyn y mae'r bwrdd yn ei ddweud.

Os yw Undeb Rygbi Cymru eisiau inni gredu bod rygbi'n amhroffidiol, dangoswch y ffigurau i ni, dangoswch y rhesymau i ni, dangoswch y rhesymeg y mae hyn yn seiliedig arno—mae mor syml â hynny. Os nad oes unrhyw beth i'w guddio, pam eu bod nhw'n cuddio? Mae pobl ledled Cymru, y byd rygbi, yn teimlo eu bod yn y tywyllwch yn llwyr. Mae'r cefnogwyr yn teimlo'u bod wedi eu tramgwyddo. Mae Undeb Rygbi Cymru i fod yn stiwardiaid y gêm ar lawr gwlad. Nid yw Undeb Rygbi Cymru yn ddim byd ond corff corfforaethol chwyddedig sy'n rheoli dirywiad araf y gêm.

Maent yn torri costau yn hytrach na pharhau gwaddol y gêm. Os ydym am achub y gêm, mae angen inni weithredu fel un yn y Siambr hon heddiw. Rhaid iddo fod yn drawsbleidiol. Mae'r ddadl hon yn ymwneud ag arian, ydy, penderfyniadau, ydy, ond mae hefyd yn ymwneud ag iechyd a hapusrwydd.

Mae'n gymaint mwy. Mae rygbi'n ein diffinio ni; mae yn ein gwaed, mae yn ein henaid, mae yn ein DNA.

Mae Undeb Rygbi Cymru mewn perygl o ddinistrio hyn i gyd. Yr unig rai a all ei newid yw ni yma heddiw yn y Siambr. Felly, rwy'n gobeithio y bydd pob un ohonom yn sylweddoli mai dyna sydd angen inni ei wneud.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Byddai'r cynnig gan Undeb Rygbi Cymru i leihau nifer y timau dynion proffesiynol o bedwar i dri yn un o'r newidiadau mwyaf arwyddocaol i'r gêm broffesiynol, ac os caiff y cynnig hwn ei weithredu, byddai'n ailsiapio’r gamp yng Nghymru yn sylfaenol am genhedlaeth.

Nawr, yn fy marn i, o ystyried goblygiadau unrhyw benderfyniad i leihau nifer y timau, rhaid i un egwyddor ddod yn gyntaf, sef tryloywder. Ac rwy'n mynd i ddweud hyn mor glir ag y gallaf: rhaid i Undeb Rygbi Cymru gyhoeddi'n llawn yr achos busnes sy'n sail i'r cynigion hyn. Os yw URC yn gofyn i'r gymuned rygbi, cefnogwyr a'r cyhoedd ehangach dderbyn ailstrwythuro mor enfawr i'r gêm broffesiynol,rwy'n credu bod gennym hawl i weld yn union sut y daeth i'r penderfyniad hwnnw. Rhaid i URC gyhoeddi'r dystiolaeth ariannol sy'n cefnogi gostyngiad o bedwar tîm i dri. Rhaid inni ddeall y metrigau a ddefnyddir i bennu safbwynt URC. Pa asesiadau a wnaed o ddaearyddiaeth, effaith y clwb ar ddiwylliant a'n hiaith, gêm y merched, datblygiad ar lawr gwlad, cysylltedd trafnidiaeth, llwyddiant rhyngwladol? Mae'r rhestr yn faith. Ni all URC ddod i benderfyniad y tu ôl i ddrysau caeedig ac yna ei gyflwyno fel fait accompli. Mae dyfodol rygbi Cymru yn rhy bwysig inni beidio â chraffu ar y cynnig hwn.

Nawr, gadewch imi fod yn glir, rwy'n cydnabod bod rygbi proffesiynol ledled y byd yn wynebu pwysau ariannol sylweddol. Nid yw Cymru ar ei phen ei hun yn yr ystyr honno, ac fe welsom glybiau'n chwalu, cyllidebau dan bwysau, a chyrff llywodraethu'n gorfod gwneud dewisiadau anodd. Ac nid wyf yn credu y byddai unrhyw sylwedydd difrifol ar y gêm yn honni bod cyllid y gêm mewn iechyd perffaith. Ond nid yw cydnabod yr heriau hynny yn golygu derbyn datrysiad arfaethedig URC heb graffu. Yn fy marn i, mae'r cwestiwn sylfaenol yn parhau: pam na all Cymru fforddio pedwar tîm proffesiynol mwyach? Rhaid inni edrych ar wledydd sy'n gweithredu mewn marchnad rygbi debyg, a rhaid inni ofyn pa wersi y gallwn eu dysgu gan eraill a'u mabwysiadu yma yng Nghymru.

A daw hynny'n â mi at fater atebolrwydd. Rwy'n credu y dylem fod yn barod hefyd i ofyn cwestiynau anodd am y corff llywodraethu ei hun. Beth os yw URC, yn rhannol o leiaf, yn rhan o'r broblem? Beth os yw rhai o'r heriau sy'n wynebu rygbi Cymru yn deillio nid yn unig o berfformiad y tîm elitaidd a'r clybiau, ond o benderfyniadau a wneir yn y canol gan y corff llywodraethu?

Rhaid inni ofyn i ni'n hunain pa asesiad a wnaed o drefniadau llywodraethu, blaenoriaethau gwariant a phenderfyniadau strategol URC ei hun dros y blynyddoedd diwethaf. Ddirprwy Lywydd, yn fy marn i, ni all atebolrwydd lifo i un cyfeiriad yn unig. Os gofynnir i'r gymuned rygbi dderbyn newid mor enfawr, ac os gofynnir i un ardal golli rhan o'u hunaniaeth chwaraeon a diwylliannol, rhaid i'r corff llywodraethu fod yn barod i ddarostwng ei hun i'r un lefel o graffu.

Wrth gwrs, byddai'r rhan fwyaf o bobl yn cytuno y dylai rygbi aros yn annibynnol ar y Llywodraeth. Ni ddylai gweinidogion fod yn dewis timau, yn pennu strwythurau chwaraeon, neu'n cyfarwyddo materion beunyddiol y gamp, ond nid yw annibyniaeth yn golygu absenoldeb atebolrwydd. Rhaid inni gofio hefyd, yn y broses gyfan, fod gan URC wrthdaro buddiannau fel perchennog un o'r pedwar tîm rhanbarthol. Dyna pam y mae tryloywder yn bwysig, dyna pam y mae atebolrwydd yn bwysig a dyna pam y mae cyhoeddi'r achos busnes yn bwysig. Nawr, ychydig a fyddai'n dadlau nad oes angen diwygio rygbi Cymru, ond rwy'n credu bod rhaid i ddiwygio gael ei gyflawni gyda thryloywder, tystiolaeth ac atebolrwydd; nid ei orfodi trwy ragdybiaethau, ansicrwydd a phenderfyniadau caeedig. Ac felly, efallai ei bod hi'n bryd gofyn rhai cwestiynau anodd i URC yn hyn o beth.

Ac felly, i gloi, Ddirprwy Lywydd, rwyf am gofnodi cefnogaeth y Ceidwadwyr Cymreig i fodel pedwar tîm. Ac yn ôl pob tebyg, y rheswm nad yw URC wedi cyhoeddi ei achos busnes dros leihau nifer y timau dynion proffesiynol o bedwar i dri yw oherwydd nad yw'r achos busnes yn ddigon cryf. Bydd torri un o'r timau yn amddifadu rhan fawr o'r gymuned rygbi o'r gêm, yn cael effaith niweidiol ar y gêm ar lawr gwlad, a fydd, yn ei dro, yn niweidio ein cystadleurwydd yn y dyfodol.

Mae rygbi'n perthyn i ni i gyd. Mae gan lawer o bobl ledled Cymru atgofion o chwarae'r gêm, boed yn yr ysgol neu i glwb. Mae'n rhan o'n cymeriad cenedlaethol ac mae'n rhaid inni ddod o hyd i ffordd ymlaen sy'n diogelu'r gêm broffesiynol ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, felly fe fyddwn yn cefnogi'r cynnig hwn y prynhawn yma.

Rydym yn cefnogi'r Gweilch. Rydym yn cefnogi cadw pob un o'r pedwar tîm rygbi proffesiynol yng Nghymru. Rydym eisiau i Lywodraeth Plaid Cymru ymladd drostynt. Ni ddylai achub y Gweilch byth olygu aberthu'r Scarlets. Rydym eisiau i'r Gweilch, y Scarlets, Caerdydd a'r Dreigiau gael dyfodol—dyfodol cynaliadwy. Mae ein cynnig ni'n gofyn i'r Llywodraeth ddiogelu pob un o'r pedwar rhanbarth. Mae gwelliannau Plaid Cymru, fel arfer, yn lastwraidd ac yn dileu'r ymrwymiad hwnnw. Mae'n sôn yn hirwyntog am drafodaethau, tystiolaeth a phryderon, ond yn hollbwysig, nid yw'n galw am gadw pob un o'r pedwar tîm. Weinidog, pam tynnu'r ymrwymiad hwnnw allan?

Rydych chi wedi ysgrifennu pum pwynt heb ateb un cwestiwn syml: a ydych chi eisiau cadw pob un o'r pedwar tîm? Ni ddylai hynny alw am gyfarfod arall. Yn sicr, gall Gweinidogion ddweud wrthym pa ganlyniad y maent yn gweithio tuag ato, neu a ydynt, fel Pontius Peilat, yn golchi eu dwylo o'r sefyllfa? Os mai'r ateb yw pedwar tîm, dywedwch hynny a chefnogwch ein cynnig. Os mai tri yw'r ateb, esboniwch i'r cymunedau yr effeithir arnynt pam y mae Llywodraeth Cymru yn barod i dderbyn hynny. Mae'r Gweinidog wedi cyfarfod â URC ac wedi mynegi pryderon; rydym yn cydnabod hynny, ond beth y mae'r cyfarfodydd hynny wedi'u cyflawni? Pe ceid gwobrau am gynnal cyfarfodydd, byddai angen cwpwrdd tlysau mwy o faint ar y Llywodraeth hon.

Yn y cyfamser, mae angen cwsmeriaid ar fusnesau lleol. Dychmygwch benwythnos gêm: cefnogwyr yn archebu ystafelloedd, yn prynu prydau bwyd, yn ymweld â thafarndai a defnyddio tacsis—yn gwario arian yn yr economi leol. Gall y gwariant hwnnw helpu i dalu cyflogau a chadw busnesau'n fyw. Os yw tîm proffesiynol yn diflannu, beth sy'n digwydd i'r fasnach honno? A fydd cefnogwyr sy'n ymweld yn dal i ddod? A fyddant yn archebu ystafelloedd gwesty? A fyddant yn gwario yn ein busnesau lletygarwch?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cyn i unrhyw dîm golli ei drwydded, mae angen atebion. Pan ofynnwyd iddi am ganlyniadau economaidd ar 15 Medi, cyfeiriodd y Gweinidog at gymorth ardrethi busnes a phryderon a godwyd ganddi. Nid oedd ei hateb yn rhoi amserlen ar gyfer asesiad effaith gan y Llywodraeth. Mae croeso i gymorth ardrethi busnes, ond mae tafarn angen cwsmeriaid. Dylai Gweinidogion weithio gyda chynghorau a busnesau i gwmpasu beth fyddai'n cael ei golli a sut i ddiogelu swyddi lleol. Mae'r rhain yn fusnesau go iawn sy'n cael eu rhedeg gan bobl sydd angen cynllunio ymlaen llaw. Maent yn haeddu cymorth ymarferol cyn i benderfyniadau gael eu gwneud, tra bod camau amgen yn parhau i fod yn bosibl.

Mae buddsoddiad cyhoeddus yn y fantol hefyd. A yw hyn wedi'i ystyried hyd yn oed? Mae Cyngor Abertawe, fel y nododd Louise, wedi buddsoddi £5.1 miliwn—£5.1 miliwn—yn ailddatblygu Sain Helen ar gyfer rygbi proffesiynol a defnydd cymunedol y Gweilch. Beth sy'n digwydd i'w cynlluniau os bydd y Gweilch yn colli eu trwydded broffesiynol cyn i'r cynlluniau a'r cyfleoedd hynny ar gyfer cynhyrchu incwm gael eu gwireddu? Dylai Gweinidogion ofyn y cwestiwn hwnnw nawr. Bydd defnydd cymunedol i'r cae, ac mae hyn yn bwysig. Sut y manteisir i'r eithaf ar agenda iechyd ataliol y Llywodraeth trwy chwaraeon gyda'r golled a'r ansicrwydd posibl ynghylch y tîm proffesiynol? Mae angen inni ddeall sut y mae ansicrwydd yn effeithio ar hyder a buddsoddiadau busnes, incwm stadiwm, ei defnydd yn y dyfodol, y costau suddedig presennol ac wrth gwrs, y buddion a addawyd i bobl leol.

Rydym yn cydnabod problemau ariannol URC. Mae'n dweud na all ariannu pedwar tîm cystadleuol y tu hwnt i 2028, ond mae hefyd yn gwneud cyfres o ddewisiadau ariannol. Rydym am weld opsiynau wedi'u hariannu'n briodol, gyda ffigurau ac ymrwymiadau clir. Dylai pob cynnig esbonio ei gostau, ei risgiau, o ble y daw'r arian. Dylai'r un safon fod yn berthnasol i gynllun ar gyfer tri thîm yn ogystal ag ar gyfer pedwar. Gadewch i arbenigwyr annibynnol ei archwilio, gadewch i gefnogwyr weld y sail resymegol. Dylai unrhyw ad-drefnu ar raddfa mor fawr ac mor arwyddocaol fod yn agored i geisio denu cefnogaeth y cyhoedd a rhanddeiliaid. Mae hyn yn amlwg yn rhywbeth y mae URC wedi methu ei wneud. Y cyfan rwy'n ei weld, fel y dywedodd John, yw tramgwydd ac anobaith. Mae URC yn gwneud ei benderfyniadau ei hun, ond mae'n gyfrifoldeb ar Lywodraeth gymwys i'w herio, yn enwedig lle mae swyddi, bywoliaeth pobl ac un o bileri ein cenedl dan fygythiad. Nid oes neb yn gofyn i'r Gweinidog ddewis y tîm; rydym yn gofyn iddi ymladd dros y timau sydd gennym.

Disgwylir i'r broses drwyddedu ddechrau ym mis Rhagfyr. Mae amser o hyd i weithredu os yw'r Llywodraeth yn torchi ei llewys. Dewch ag URC, y pedwar tîm, cynghorau, cefnogwyr a busnesau at ei gilydd. Archwiliwch opsiynau, gan gynnwys cynllun wedi'i ariannu i gadw pedwar tîm. Aseswch y canlyniadau i swyddi a chymunedau lleol, a rhowch lais i fusnesau yn y gwaith hwnnw. Gofynnwch i'r gwestywr, y tafarnwr, perchennog y bwyty beth y mae penwythnosau gêm yn ei olygu iddynt hwy mewn gwirionedd. Mae eu bywoliaeth yn haeddu mwy na chyfeiriad wrth basio mewn trafodaeth am rygbi. Dylai'r Llywodraeth wrando ar yr atebion hyn ac esbonio sut y bydd yn siapio ei hymateb, cyn i'r penderfyniadau trwyddedu gael eu gwneud, ac adrodd wedyn gyda chamau gweithredu a dyddiadau clir.

Weinidog, mae cefnogwyr wedi gwneud eu safbwynt yn glir. Mae'n bryd i'r Llywodraeth wneud yr un peth. Rydym yn cefnogi'r Gweilch. Rydym yn cefnogi pob un o'r pedwar tîm. Dywedodd Plaid Cymru, tra oedd hi'n wrthblaid, fod perygl i URC golli enaid rygbi Cymru. Ymrwymwch i ddyfodol y timau a chynlluniwch i'w diogelu. Cefnogwch y cynnig. Diolch.

Ar ôl codi'r mater ar dri achlysur gwahanol, ac ar ôl ysgrifennu at URC, cefais eu hymateb o'r diwedd ar 15 Medi eleni. Yn yr ymateb hwnnw, nododd URC mai Rygbi Caerdydd a'r Dreigiau oedd y deiliaid trwyddedau a ffafrir, o ystyried mai nhw yw'r deiliaid trwyddedau presennol. Wel, mae'r Scarlets a'r Gweilch hefyd yn ddeiliad trwyddedau, felly nid wyf yn gwybod sut y daethant i'r casgliad hwnnw. Ond yn y gorllewin, rhaid i'r ddau glwb presennol gystadlu am un lle. Nid yw'r llythyr yn egluro pam eu bod yn cael eu trin yn wahanol. Fodd bynnag, yn fwy pryderus, fel y soniodd Paul, mae trwydded y brifddinas wedi'i chlustnodi ar gyfer clwb y mae URC ei hun yn berchen arno, clwb y cafodd ei golled o £2.4 miliwn ei eithrio o ffigurau gweithredu addasedig y grŵp ei hun. Nid yw hynny'n deg nac yn dryloyw.

Ym mis Hydref y llynedd, dywedodd URC os na ellid dod i gonsensws, y byddai'n cynnal proses dendro deg a thryloyw ar gyfer y tair trwydded. Yn hytrach, mae dwy drwydded wedi'u clustnodi i bob pwrpas a cheir cystadleuaeth ar gyfer un. Nid yw'n sefyllfa deg. Mae fel gêm ail gyfle i'r gorllewin. Lywydd, ar gyfer penderfyniad o'r maint hwn, mae angen y bobl iawn yn y lle iawn ar yr adeg iawn. Roedd honno'n egwyddor a gafodd ei phregethu wrthyf ym myd busnes. Mae'n ddrwg gennyf ddweud, ar hyn o bryd, fod gennym y bobl anghywir yn y lle anghywir ar yr adeg anghywir. Bwrdd a addawodd dendr teg a thryloyw, ac a aeth ati i glustnodi dwy o'r tair trwydded cyn i'r broses ddechrau. Bwrdd sy'n berchen ar un o'r clybiau sy'n trwyddedu, ac fe fydd yn penderfynu ar dynged y lleill.

Ar gyllid, mae URC yn dweud bod £20 miliwn y flwyddyn ar gael i'r clybiau proffesiynol ac nad yw'n ddigon o'i rannu'n bedair rhan i bob un allu cystadlu'n gyson. Efallai fod hynny'n wir. Pwy â ŵyr? Ond daw'r dyraniad o £20 miliwn gan grŵp a welodd drosiant o £106 miliwn yn ei gyfrifon cyhoeddedig diwethaf. Mae URC yn dweud bod y bwlch cyllido'n rhy fawr i'w gau trwy dwf masnachol yn unig. Gadewch inni gyhoeddi'r bwlch i bawb ei weld felly, a gadewch inni gael rhywfaint o dryloywder, oherwydd ni fu unrhyw graffu ar ran y cyhoedd nac ar ein rhan ninnau.

Dywedodd y Gweinidog wrth y Siambr fis diwethaf mai URC sydd i wneud penderfyniadau ar y gêm broffesiynol. Efallai fod hynny'n disgrifio ymagwedd y Llywodraeth, ond mae'r pwrs cyhoeddus eisoes ynghlwm wrth hyn. Yn 2021, roedd pecyn goroesi Llywodraeth Cymru yn £13.5 miliwn, fel y cadarnhawyd eisoes, a derbyniodd pob un o'r rhanbarthau £2.7 miliwn mewn benthyciad nad yw i'w ad-dalu. Yn sir Gaerfyrddin, benthycodd y cyngor arian i'r Scarlets ac mae'n berchen ar rydd-ddaliad Parc y Scarlets. Felly, mae gan drethdalwyr sir Gaerfyrddin hawl i wybod beth sy'n digwydd i'r benthyciad a'r cae hwnnw os yw'r Scarlets yn colli eu trwydded. Ond mae a wnelo hyn â llawer mwy na benthyciad a rhydd-ddaliad. Pe bai'r Scarlets yn dod i ben, dyma'r hoelen olaf yn yr arch i ganol tref Llanelli, tref sydd eisoes wedi colli gormod. Gormod o siopau wedi cau neu wedi mynd. Mae pob gêm gartref yn dod â miloedd o bobl i mewn i Lanelli. Maent yn llenwi'r tafarndai, y caffis, y bwytai. I rai o'r busnesau hynny, diwrnodau gêm yw'r gwahaniaeth rhwng aros ar agor a chau am byth. Os collwch y Scarlets, nid yw'r fasnach honno'n symud i rywle arall yn Llanelli, mae'n diflannu.

Ar welliant y Llywodraeth, rwy'n cytuno â llawer o'r hyn y mae'n galw amdano: asesiad llawn o'r canlyniadau, tryloywder ac ymgysylltu ystyrlon. Dyna'n union beth y bûm innau'n gofyn i URC amdano dros y pedair wythnos diwethaf. Ond mae'r gwelliant yn dileu pwynt canolog y cynnig a gefnogaf: yr alwad i ddiogelu dyfodol y pedwar rhanbarth. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog am dri pheth. Yn gyntaf, a wnaiff hi ddod ag URC, y pedwar rhanbarth a'r cynghorau yr effeithir arnynt at ei gilydd i archwilio'r opsiynau cyn i'r broses drwyddedu ddechrau ym mis Rhagfyr? Yn ail, fis diwethaf, fe ymrwymodd i fynd â phryderon y Siambr hon at URC. Pa ymateb a gafodd ganddynt, ac a wnaiff hi bwyso ar URC i gyhoeddi ei adroddiad llawn a thryloyw ei hun? Ac yn drydydd, a wnaiff hi weithio gyda chynghorau sir Gaerfyrddin ac Abertawe i sefydlu beth sy'n digwydd i'r benthyciadau, y caeau a'r rhaglenni cymunedol a gefnogir gan y cyhoedd os bydd y naill neu'r llall o'r clybiau hynny'n colli eu trwydded?

Yn olaf, at y rhan rwy'n malio'n fawr amdani, nid yw ffigurau bob amser yn dweud y stori lawn. Ers canrif a hanner, mae rygbi wedi bod yn rhan o hunaniaeth Cymru. Mae wedi'i weu i mewn i'n hanes, ein gwead a'n trefi a'n dinasoedd. Mae'n rhan o'n sgwrs bob dydd mewn tafarndai, ysgolion, siopau trin gwallt, canol trefi. Arwyr y gorffennol fel Mervyn Davies, Scott Gibbs, Scott Quinnell, Ray Gravell, Phil Bennett—gormod o bobl i'w crybwyll a gormod i'w hanrhydeddu yma yn yr araith hon—mae'r cof amdanynt a'r hyn a wnaethant yn fythol. Ac er efallai na welwn mo'u tebyg eto, mae'r cynnig hwn gan URC yn dileu unrhyw gyfle i arwyr yfory ddyheu am gymryd eu lle priodol yn eu plith.

Nid masnachfreintiau i'w gwthio o gwmpas map yw'r clybiau hyn; maent yn pontio'r cenedlaethau—neiniau a theidiau a safodd ar derasau Strade a Sain Helen, rhieni sydd bellach yn mynd â'u plant eu hunain i'r gêm. Ni allwch ailadeiladu 150 o flynyddoedd o dreftadaeth chwaraeon. Pan fydd wedi mynd, fe fydd wedi mynd am byth. Nid yw'r gwelliant gan Blaid Cymru'n ateb. Nid yw hyd yn oed yn hanner ateb. Mae'n ildiad llwyr gan blaid sy'n siarad am angerdd, ac yna'n ildio ein gêm genedlaethol i fodel busnes sy'n trin y gêm fel nwydd, ac nid dyna ydyw o gwbl.

Rygbi Cymru yw'r angerdd sy'n goleuo ein heneidiau, gobeithion a dyheadau plant ifanc sy'n ysu am efelychu eu harwyr, cof yr hynafgwyr sy'n dymuno gweld y dyddiau gogoneddus yn dychwelyd, ac ni ddylai byth fod yn llinell waelod ar daenlen ariannol. Rwy'n annog yr Aelodau i feddwl heddiw am y penderfyniad a wnânt, a fydd o bosibl yn tynghedu un o'n clybiau rhanbarthol mwyaf i fod yn ddim byd mwy na throednodyn yn y llyfrau hanes. Gyda hynny, rwy'n gwrthod y gwelliant ac yn cefnogi'r cynnig hwn yn llawn.

Nid dadl am hiraeth yw'r ddadl hon, na dadl am wleidyddion yn ceisio rhedeg Undeb Rygbi Cymru. Mae'n gofyn a ddylai Cymru golli chwarter gêm broffesiynol y dynion cyn bod neb wedi dangos bod yn rhaid gwneud hynny. Mae'r undeb eisoes wedi gosod y nod: tri thîm o 2028 ymlaen. Mae Caerdydd a'r Dreigiau wedi cael cynnig trwydded y brifddinas a thrwydded y dwyrain, ac mae'r Gweilch a'r Scarlets yn cystadlu am un drwydded yn y gorllewin. Eto i gyd, yn ôl amserlen Undeb Rygbi Cymru ei hun, mae'r broses wedi'i gosod, nid yw'r fframwaith trwyddedu'n dechrau tan fis Rhagfyr. Felly, sut y gellir penderfynu eisoes ar y nod pan nad yw'r fframwaith wedi'i bennu eto? Gwyddom fod yn rhaid i un rhanbarth fynd cyn hynny. Gwyddom beth yw'r prawf y bydd yn cael ei farnu yn ei erbyn. Dyna'r ffordd anghywir o'i chwmpas hi.

Rwy'n derbyn yr angen i fod o ddifrif ynghylch y ddadl ariannol. Mae'r undeb yn dweud nad oes unrhyw obaith realistig y bydd y gêm yn cynhyrchu digon o refeniw i ariannu pedwar tîm proffesiynol yn gystadleuol y tu hwnt i 2028. Ni ddylem ddiystyru hynny am nad ydym yn hoffi'r casgliad, ond nid arddangosiad yw'r honiad. Felly, cyhoeddwch y dystiolaeth, yr achos busnes dros dri yn hytrach na phedwar a'r effaith ar y gymuned sy'n colli ei thîm.

Oherwydd nid yw Afan Ogwr Rhondda wedi eu heithrio. Mae Aberafan yn chwarae eu 150fed tymor eleni, gyda chwaraewyr i'r Gweilch yn eu carfan. Dyna sut olwg sydd ar lwybr chwaraewr yn ymarferol. A phan gaiff ei ddatgymalu, mae ei ailadeiladu'n llawer anos na chael ei wared. Mae fy etholaeth i a'ch etholaeth chi, Weinidog Cabinet, yn gwybod sut y mae colli rhanbarth yn teimlo. Yn 2004, daeth y Rhyfelwyr Celtaidd, y rhanbarth a adeiladwyd ar Ben-y-bont ar Ogwr a Phontypridd, i ben ar ôl un tymor. Ni all Llywodraeth Cymru ateb fod yr undeb yn annibynnol—wrth gwrs ei fod—ond nid yw annibyniaeth yn golygu ei fod yn rhydd rhag craffu.

Yn 2021, aeth £13.5 miliwn o gyllid goroesi Llywodraeth Cymru tuag at rygbi; aeth £2.7 miliwn i'r undeb, a rhannwyd y gweddill yn gyfartal rhwng y pedwar rhanbarth, gan gynnwys y Gweilch a'r Scarlets. A rhoddodd Chwaraeon Cymru £434,945 i Undeb Rygbi Cymru yn 2025-26. Ar 16 Medi, dywedodd y Gweinidog Cabinet wrth y Siambr hon ei bod yn bwysig sicrhau bod unrhyw benderfyniadau'n dryloyw, yn seiliedig ar dystiolaeth ac yn ystyried yn llawn yr effaith ehangach ar rygbi Cymru. Dyna yw ei meini prawf. Ond ni allwch roi ystyriaeth lawn i'r effaith nad oes neb wedi'i mesur. Fel y dywedodd fy nghyd-Aelod Steven Rodaway wrth y Siambr, y diwrnod o'r blaen fe gadarnhaodd ateb y Gweinidog i'w gwestiwn ysgrifenedig nad oedd Llywodraeth Cymru wedi cynnal unrhyw asesiad o'r effaith ar yr economi na'r gymuned.

Byddai'r gwelliant a gyflwynwyd gan y Gweinidog Cabinet yn dileu'r alwad i ddiogelu pedwar rhanbarth. Mae'n dweud

'rhaid i benderfyniadau mor arwyddocaol fod yn seiliedig ar... asesiad llawn o'r canlyniadau cymdeithasol, cymunedol ac economaidd ehangach.'

Rwy'n croesawu'r gydnabyddiaeth honno, ond os nad yw'r Llywodraeth yn eu hasesu, pwy fydd yn gwneud hynny? Ac a fydd yr asesiad yn digwydd cyn y penderfyniad neu ar ei ôl?

Felly, fy nghwestiwn i'r Gweinidog Cabinet yw hwn: mae hi wedi dweud wrth y Siambr bod trafodaethau bob amser rhwng y Llywodraeth a'r undeb. A fydd hi'n defnyddio'r trafodaethau hynny i ofyn i'r undeb, cyn i'r broses drwyddedu ddechrau ym mis Rhagfyr, gyhoeddi'r achos busnes dros dri thîm yn hytrach na phedwar a'i asesiad ar yr effaith ar glybiau cymunedol a llwybrau chwaraewyr, ac a wnaiff hi gyhoeddi'r ateb? Mae gwahaniaeth rhwng gofyn am rownd arall o ymgysylltu a sefyll dros ddyfodol pedwar rhanbarth. Nid yw pobl yn fy etholaeth i'n gofyn i Weinidogion redeg rygbi. Maent yn gofyn iddynt sefyll dros y cymunedau y mae rygbi'n dibynnu arnynt. Dyna pam rwy'n cefnogi'r cynnig fel y'i cyflwynwyd. Diolch yn fawr.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl y prynhawn yma. Dwi eisiau bod yn glir ar y dechrau nad ydw i'n meddwl bod yna unrhyw wahaniaeth barn wedi'i fynegi yn y Siambr hon, ac yn sicr ni fyddaf yn mynegi unrhyw wahaniaeth barn o ran yr hyn sydd wedi'i nodi. Dwi'n rhannu'r pryderon sydd wedi'u mynegi. Dwi wedi gwneud hynny'n glir dro ar ôl tro. Ond os ydym ni'n edrych ar eiriad y cynnig gan Reform, dyna lle mae'r anghytundeb:

'i sicrhau bod Undeb Rygbi Cymru yn diogelu dyfodol pedwar rhanbarth rygbi Cymru.'

Mae'n galw ar Lywodraeth Cymru i wneud hynny. Fedraf i ddim rhoi'r sicrhad hwnnw. Dyna rydych chi'n gofyn imi ei wneud: fy mod i'n rhoi'r sicrhad hwnnw. A dyna pam dwi'n credu bod ein gwelliant ni'n adlewyrchu'r hyn rydyn ni wedi'i glywed heddiw, sydd yn creu cytundeb rhyngom ni i gyd. Rydyn ni i gyd eisiau tryloywder. Rydyn ni i gyd yn mynnu tryloywder. Rydyn ni hefyd, yn iawn, yn craffu ar y penderfyniadau hyn, ond byddwch chi'n ymwybodol hefyd mai fi sydd yma fel Gweinidog a bod nifer o'r cwestiynau sydd wedi codi heddiw yn gwestiynau i Undeb Rygbi Cymru. Yn sicr, mae hi'n iawn bod pawb o bob plaid yn gofyn y cwestiynau hyn, ac mi hoffwn i ei gwneud hi'n glir hefyd fy mod i'n meddwl ei bod hi'n bwysig bod Undeb Rygbi Cymru yn gwrando ar y ddadl hon heddiw ac yn ymateb i'r pryderon hynny.

Fel rydyn ni eisoes wedi clywed, mae rygbi yn bwysig iawn i gymunedau ledled Cymru. Mae amryw ohonoch chi wedi sôn ei fod o'n rhan o hunaniaeth cynifer o bobl—eu bod nhw'n rhan o glwb, yn gwirfoddoli, yn chwarae neu'n cefnogi ym mhob cornel o'n gwlad ni. Mae nifer ohonoch chi wedi sôn yn iawn hefyd ei fod o'n rhan o'n hunaniaeth ni fel cenedl. Mae cryfder y teimladau a'r pryderon gwirioneddol am hyn yn glir, a dwi'n eu cydnabod nhw oll. Mae'r newidiadau hyn yn mynd i olygu, os byddan nhw yn dod i rym, fod yna effaith yn gymdeithasol, yn ieithyddol ac yn economaidd. A dyna pam yr ydw i fel Gweinidog wedi herio Undeb Rygbi Cymru i ddangos bod eu penderfyniadau yn dryloyw, eu bod nhw yn seiliedig ar dystiolaeth ac yn gynaliadwy, a bod effaith unrhyw newidiadau ar chwaraewyr, cefnogwyr, staff, cymunedau a'r gêm ehangach wedi'u hystyried yn llawn, a hynny, fel mae nifer wedi gofyn yma, cyn i unrhyw benderfyniad pellach gael ei wneud—nid wedi, ond cyn. Ond fedrwn ni fel Llywodraeth ddim cyfarwyddo Undeb Rygbi Cymru i gadw strwythur penodol ar gyfer y gêm broffesiynol.

Dwi wedi clywed nifer ohonoch chi'n dweud nad ydych chi eisiau i mi fod yn gyfrifol am bigo'r tîm, a dwi'n falch nad yw'r cyfrifoldeb hwnnw gen i. Yn sicr, dwi ddim yn arbenigwraig. Ond does gen i ddim ychwaith y grym i gyfarwyddo. Mae Undeb Rygbi Cymru yn gorff llywodraethu annibynnol sy'n atebol drwy ei drefniadau cyfansoddiadol ei hun, ac Undeb Rygbi Cymru sy'n gyfrifol am weinyddu rygbi yng Nghymru. Mae ei annibyniaeth hefyd yn cael ei gydnabod o fewn y fframwaith rhyngwladol a sefydlwyd gan World Rugby. Mae'r annibyniaeth hon yn bwysig, ac mae'n bwysig i'w chydnabod. Byddai cyfarwyddyd gwleidyddol dros benderfyniadau yn ymwneud â chwaraeon yn codi cwestiynau cyfreithiol a llywodraethiant difrifol, ac yn bygwth tanseilio'r annibyniaeth y mae chwaraeon rhyngwladol yn dibynnu arni.

Mae'r ymrwymiad a geisir gan y cynnig hwn, felly, yn un na all Llywodraeth Cymru ei sicrhau. Dyna pam, felly, o ran y gwelliant, rydw i wedi cyfleu'r farn y dylai unrhyw newid sylweddol fel hyn gael ei gefnogi gan achos clir, hirdymor, yn hytrach nag ymateb tymor byr i'r heriau presennol. Rydym yn disgwyl i Undeb Rygbi Cymru egluro sut y byddai unrhyw newid yn cefnogi dyfodol y gêm yng Nghymru, a sut y byddai cynnydd yn cael ei fesur hefyd.

Mae'n rhaid i'r undeb ymgysylltu'n ystyrlon â'r rhai y mae eu cynlluniau arfaethedig yn effeithio arnyn nhw, gan ymgynghori'n llawn ac esbonio'r dystiolaeth y tu ôl i'w cynlluniau, a bod yn glir ynghylch sut y bydd y risgiau'n cael eu rheoli. Mae cefnogwyr a chymunedau yn haeddu mwy na sicrwydd drwy eiriau yn unig. Mi ydych yn iawn—mae nifer ohonoch chi wedi sôn bod angen tryloywder am yr opsiynau sydd dan ystyriaeth, ein bod ni angen gwybod y sail ar gyfer unrhyw benderfyniadau a sut y bydd dyfodol hirdymor y gêm broffesiynol a chymunedol yn cael ei ddiogelu.

Fel dwi wedi'i ddweud a'i rannu yn y sesiwn gwestiynau flaenorol, mi wnes i gyfarfod â'r undeb ym mis Awst, a defnyddio'r cyfle hwnnw i gyfleu'n uniongyrchol iddynt rai o'r pryderon a godwyd gyda mi drwy ohebiaeth. Yn ychwanegol at hynny, yn dilyn trafodaethau yn y pwyllgor diwylliant a chwaraeon, yr holl gwestiynau a godwyd yn y Siambr hon fis diwethaf, a'r ystod o ohebiaeth sydd wedi fy nghyrraedd gan Aelodau o'r Senedd ar ran eich etholwyr, mi wnes i ysgrifennu at yr undeb yn gofyn am ragor o wybodaeth am eu hymgysylltiad â chefnogwyr a chymunedau, am y dystiolaeth sy'n llywio eu dull gweithredu, a sut y bydd yr undeb yn asesu a chyfathrebu goblygiadau penderfyniadau sy'n effeithio ar y gêm ranbarthol. Dwi dal yn disgwyl ymateb i'r llythyr hwnnw, ac, wrth gwrs, mi fyddaf yn diweddaru'r Senedd unwaith rwyf wedi derbyn unrhyw wybodaeth bellach.

Mae angen i ni fod yn glir, felly, nad rôl Llywodraeth Cymru ydy rhedeg rygbi Cymru o ddydd i ddydd, ond dwi eisiau rhoi'r sicrwydd hwn: dydy hyn ddim yn golygu nad ydyn ni'n barod i godi llais, herio a chraffu. Mi fyddwn ni'n parhau i gefnogi cyfranogiad, buddsoddi mewn cyfleusterau a gweithio gyda phartneriaid i gryfhau'r gêm ar bob lefel. O ran y ffigur a nodwyd gan rai, o ran y £434,945 yn 2025-26 a ddarparwyd gan Chwaraeon Cymru, mi oedd hyn, i fod yn glir, i gefnogi datblygiad y gêm ar lawr gwlad. I ni roi hyn mewn cyd-destun, mae hyn yn cynrychioli 0.4 y cant o gyfanswm trosiant Undeb Rygbi Cymru, felly o ran datblygiad y gêm ar lawr gwlad oedd hwnnw.

Mae yna sôn hefyd wedi'i wneud ynglŷn â buddsoddiad a wnaed yn ystod COVID. Mi oedd hynny ynglŷn â grant drwy'r gronfa diogelu chwaraeon gwylwyr. Mi gyfeiriwyd hefyd at y benthyciad masnachol o £18 miliwn a gafodd ei ad-dalu'n llawn yn 2025. Felly, dydy Llywodraeth Cymru na Chwaraeon Cymru ddim yn darparu cyllid ar gyfer y gêm broffesiynol.

Heddiw, mi ydych chi, fel Aelodau, wedi mynegi ar draws y Siambr hon eich pryderon ac wedi cynnig datrysiadau amrywiol, ond yr un peth dwi'n meddwl sydd yn glir rhyngom ni oll ydy bod yna dir cyffredin a'n bod ni eisiau gweld dyfodol llewyrchus i'r gêm yma yng Nghymru, a'n bod ni'n cydnabod y pryderon gwirioneddol sydd yna. Mae hynny'n gofyn am arweinyddiaeth, ymddiriedaeth a gweledigaeth glir gan yr undeb. Mae'n rhaid iddyn nhw drin cefnogwyr fel partneriaid yn y sgwrs honno, nid dim ond eu hysbysu ar ôl i benderfyniadau gael eu gwneud.

Mae teyrngarwch cefnogwyr wedi cynnal y gêm drwy'r amseroedd da a'r cyfnodau anodd, a dylai eu lleisiau nhw fod yn ganolog i helpu i lunio ei dyfodol. Felly, tra ein bod ni'n cydymdeimlo ag ysbryd y cynnig, ni allwn gefnogi cynnig sy'n gofyn i Lywodraeth Cymru warantu canlyniad nad oes ganddi awdurdod cyfreithlon i'w orfodi. Ond nid yw gwrthod y cynnig hwnnw yr un peth â pheidio â chydnabod y pryderon y tu ôl iddo; mae'r pryderon hynny'n real, maen nhw'n haeddu cael eu clywed ac mae'n hollbwysig i'r undeb eu hateb. Am y rhesymau hynny, gofynnaf i'r Aelodau wrthod y cynnig ond cefnogi gwelliannau Llywodraeth Cymru, fel ein bod yn uno yn ein galwadau ar Undeb Rygbi Cymru i ymgynghori'n drylwyr ac yn dryloyw, a gan gymryd lleisiau'r cefnogwyr, y clybiau a'r cymunedau i ystyriaeth wrth iddyn nhw lunio dyfodol y gêm yma yng Nghymru.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at y ddadl bwysig hon. Fel y dywedodd yr Aelodau yn y Siambr hon, mae rygbi'n llawer mwy. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog, yn ei hymateb, wedi dweud nad yw hi eisiau rhoi gorchmynion i'r byd chwaraeon, ond mae Llywodraeth Cymru, yn y gorffennol, wedi camu i mewn pan fo cyflogaeth mewn perygl. Yn ogystal â chefnogi clybiau, mae'r rhanbarthau hyn yn gyflogwyr. Ar hyn o bryd, amcangyfrifir bod y pedwar rhanbarth yn cyfrannu rhwng £50 miliwn a £55 miliwn i rygbi Cymru. Mae hynny'n llawer o arian. Pan ddywedwch yn eich cynnig heddiw fod angen inni siarad ag URC a rhoi mwy o amser iddynt a'r gweddill i gyd, rwy'n credu bod amser yn brin, Weinidog. Mae mis Rhagfyr yn dod yn gyflym, ac mae angen sicrwydd ar y gweithwyr hynny y bydd ganddynt swydd yn y dyfodol. Felly, nid wyf yn ofni pleidleisio dros ein cynnig heddiw sy'n ceisio eglurder ar fywoliaeth pobl, ac ni fyddaf byth yn ymddiheuro am hynny. Rwy'n credu bod gan y Llywodraeth rôl i gamu i mewn a chymryd rhan—

Gaf i ofyn ar ba sail gyfreithiol ydych chi'n meddwl fy mod i'n gallu gorfodi Undeb Rygbi Cymru i wneud yr hyn rydych chi'n ei ofyn? Dwi'n credu bod y gwelliant yn cynnig popeth rydych chi newydd ei amlinellu. Onid ydy o'n amser i ni uno, yn drawsbleidiol, i sicrhau ein bod ni'n cael yr hyn rydyn ni i gyd yn ei ddeisyfu? Mae'n rhaid ichi adnabod nad oes gen i'r grym cyfreithiol rydych chi newydd ddweud eich bod chi'n credu sydd gen i.

Rwy'n credu, Weinidog, fod y rôl y mae'n rhaid inni ei chwarae yr un fath â phan oedd Tata'n methu. Fe wnaethom gamu i mewn i ddiogelu swyddi. Gwelsom Lywodraeth Cymru yn dod â nhw at y bwrdd, yn gweithredu. Dyna beth yr hoffwn ei weld gan Lywodraeth Cymru. Dro ar ôl tro, pan fo fy nghyd-Aelodau wedi gofyn cwestiynau yn y Siambr hon ynglŷn â'r hyn oedd yn digwydd yma gydag URC, ni chawsant ymateb boddhaol. Gofynnais ar ddiwedd y tymor diwethaf am ddatganiad gennych chi, fel y Gweinidog dros chwaraeon, ar URC, ac ni chawsom un. Mae ein hetholwyr yn pryderu nawr am ddyfodol chwaraeon, a chawsom ein gorfodi i ddod â'r ddadl hon yma heddiw i geisio cael atebion i'n hetholwyr. Mae'n fater o dryloywder. Dyna'r pryder yma.

Rwy'n credu y gallem fod wedi gweithio gyda'n gilydd. Rwy'n credu y dylem bwyso am oedi cynlluniau URC hyd nes y gallant ddweud wrthym beth yw'r ffigurau mewn gwirionedd. Sut y gwnaethant ddod i'r casgliad hwn? Beth y maent yn ceisio ei guddio? Rwy'n credu ei bod hi'n hanfodol diogelu pedwar rhanbarth hyd nes ein bod yn gwybod yr atebion hynny, a dyna pam ein bod ni'n dweud bod angen inni anfon neges glir.

Cododd y Prif Weinidog yn y Siambr hon i arwain dadl gan y Llywodraeth beth amser yn ôl, lle siaradodd am bŵer y Siambr hon, mewn cynnig nad oedd Llywodraeth Cymru yn ei reoli, ar gyllid teg, yn galw am gyllid teg—cynnig tebyg i'n cynnig ni heddiw—a dywedodd y gall y lle hwn anfon neges glir. Dywedodd y gall pŵer pob un ohonom yn yr ystafell hon yn gweithio gyda'n gilydd ac yn pleidleisio gyda'n gilydd anfon esiampl glir. Gallem fod wedi anfon neges glir at URC heddiw fod hyn yn annerbyniol, fod chwaraewyr yn haeddu gwell, cefnogwyr yn haeddu gwell, trethdalwyr yn haeddu gwell, fel yr awdurdodau lleol y gallai fod arian yn ddyledus iddynt am y stadiymau hyn.

Yn ôl ym mis Chwefror, dywedodd y Dirprwy Brif Weinidog wrth y Siambr, wrth y Llywodraeth Lafur ddiwethaf, 'Ni allwch olchi eich dwylo o hyn'. Gweinidog Plaid Cymru bellach a ddywedodd y geiriau hynny—na all y Llywodraeth olchi eu dwylo o hyn. Beth oedd hi'n disgwyl i'r Llywodraeth ei wneud? Dyna'r cwestiwn nawr: beth oedd hi'n ei ddisgwyl? Dim byd. Fe'i cofnodwyd yn dweud ei bod hi'n disgwyl gweld gweithredu'n digwydd oherwydd ei bod yn credu y gall y Siambr hon a'r Llywodraeth hon gael llais cryf. Dyna rydym ni'n ei wneud.

Yn yr ymgyrch etholiadol, yn The Pembrokeshire Herald, rwy'n siŵr y byddwch chi i gyd wedi darllen:

'Mae ymgeiswyr Plaid Cymru yn etholiad y Senedd yn pwysleisio'r alwad i gadw'r Scarlets'.

Cyhoeddodd Plaid Cymru ddatganiad i'r wasg yn ystod yr etholiad yn dweud eu bod am achub y Scarlets. A heddiw, maent yn dweud na all eu Llywodraeth fod yn rhan o'r peth. [Torri ar draws.] Fe wnaethoch chi godi a dweud, 'Beth ydych chi'n disgwyl i mi ei wneud?', Weinidog. Dyna a ddywedoch chi. Ac fe wnaeth eich plaid ryddhau datganiad i'r wasg yn dweud y gallech chi fod yn rhan o'r peth. Mae hynny'n annerbyniol. Mae safon yma lle rydym yn dweud pethau wrth yr etholwyr a dylem eu hanrhydeddu—[Torri ar draws.] Weinidog, bob tro nawr. Dewch, rydych chi newydd gael wyth munud i siarad a dau ymyriad. Rwy'n ceisio mynd i'r afael â'r pwynt roeddech chi'n ei godi, Weinidog. Rwy'n nodi bod eich plaid wedi galw am y camau hyn.

Rydych chi'n camgynrychioli hynny.

Sut? Dyna'r pennawd y mae'r blaid wedi cyhoeddi datganiad i'r wasg oddi tano, a heddiw rydych chi'n dweud na allwch chi wneud unrhyw beth am y peth. Rwy'n credu bod cwestiwn ynghylch uniondeb yno, yn bendant.

Mae rygbi gymaint yn bwysicach, ac mae URC wedi cuddio ar bob cyfle. Maent wedi gwahodd Aelodau yn y lle hwn i gyfarfod briffio. Nid oedd y briff yn glir ac yn dryloyw—fe'i mynychais. Rwyf wedi siarad ag arweinwyr cyngor sydd â phryderon gwirioneddol am yr hyn y gallent orfod ei wynebu yn y pen draw—[Torri ar draws.] —arian difrifol sy'n mynd i—. Na, Weinidog, nid abwyd clicio mohono. Pan fo swyddi go iawn yn y fantol, fe fyddech chi'n meddwl y byddech chi'n gwrando ar hynny. Pan welwn dalent yn gadael Cymru nawr i fynd i chwarae yng nghynghreiriau Lloegr oherwydd yr ansicrwydd yma, rwy'n credu y dylai'r Llywodraeth wrando. Mae hynny'n bryder. Meddyliwch am y swyddi. Meddyliwch am yr hyn rydym yn ei anfon—. Y bobl ifanc sydd wedi dyheu am chwarae rygbi yng Nghymru, wedi edrych i fyny ar eu harwyr, ac ni fydd y crys hwnnw'n bodoli mwyach os bydd URC yn cael eu ffordd. Bydd y dreftadaeth honno wedi mynd.

Rwy'n gwrthod camu i'r naill ochr a dweud wrth fy etholwyr nad oeddwn yn fodlon pleidleisio dros y cynnig hwn heddiw. Nid wyf am ddweud wrth etholwyr sydd wedi e-bostio i ddweud wrthyf am ansicrwydd rygbi—ni fyddaf yn dweud, 'Ni wneuthum unrhyw beth, dywedais y byddem yn gadael i URC barhau.' Rwy'n credu y dylem anfon neges glir iddynt.

I wneud y pwynt, mae'r economi'n dibynnu'n helaeth ar y rhain. Clywsom gan Aelodau fel Steven yn siarad am ddiwydiannau tafarndai. Clywsom Carmelo yn siarad am Lanelli yn enwedig. Mae ein heconomi yn ei chael hi'n anodd yn yr ardaloedd hyn. Yr hyn y mae'r Scarlets a'r Gweilch yn ei gynrychioli, yn enwedig y Scarlets yng ngorllewin Cymru, ardal sydd heb lawer o ddigwyddiadau chwaraeon—. Yma yng Nghaerdydd, mae'n fendith fod yna lawer. Rydym yn gweld pêl-droed a rygbi'n tyfu yng Nghasnewydd. Ond nid cymaint yng ngorllewin Cymru.

Mae'r rhaglenni allgymorth y mae'r Scarlets yn rhan ohonynt yn helpu i gael pobl ifanc oddi ar y strydoedd, yn eu cael i ffwrdd oddi wrth sgrin cyfrifiadur. Maent yn rhan o'r cynllun iechyd ataliol y clywn y Llywodraeth hon yn siarad cymaint amdano. Ond mewn gwirionedd, trwy'r cynnig hwn gan URC, gallem fod yn tynnu pobl oddi ar y rheng flaen sy'n darparu'r gwasanaethau hyn i bobl ifanc. Mae hynny'n bryder, yr effaith ehangach.

Nid camp yn unig yw rygbi. Gall rygbi fod yn deulu pan fyddwch chi'n sefyll ar deras, hyd yn oed gyda chefnogwyr y gwrthwynebwyr. Mae'n dda i iechyd meddwl pobl. Mae'n ffordd dda o fynd allan o'r tŷ, mynd allan o'r swyddfa. I'r cefnogwyr sy'n anfon e-byst atom yn rheolaidd, mae'n arwydd o anobaith fod eu rhaff achub, fel y maent yn ei theimlo, yn diflannu. Gallent golli eu hunaniaeth. Pam? Am na wnaiff rhywun o'r enw URC, yr undeb sy'n cael ei redeg waethaf ar hyn o bryd, ddweud wrthynt pam y gallent golli eu clwb, fod rhaid i gystadleuaeth ddigwydd, brwydr rhwng timau'r gorllewin. Mae'n annerbyniol. Ni allwch drin bywoliaeth pobl, hunaniaeth pobl fel hyn.

Clywsom gan Steve am y Rhyfelwyr Celtaidd, pan gawsom addewid gan URC, yna, dim mwy o ailstrwythuro, dyma ni. Gwelsom y niwed a wnaeth i Bontypridd a Phen-y-bont ar Ogwr, dwy gymuned rygbi gref a balch nad ydynt yno mwyach. A ydym ni wir yn barod i ddweud—

A gaf i wneud ymyriad nawr?

Cewch, ar bob cyfrif.

Mae'r hyn rydych chi'n ei ddweud yn hollol—. Rydym yn deall hynny. Mae pawb yn cytuno â llawer o'r hyn rydych chi'n ei ddweud, ac rydych chi'n gwybod hynny. Byddai'r rhan fwyaf o'r wlad yn cytuno. Ond y gwir amdani yw nad ydym mewn sefyllfa i allu dweud wrthynt wneud hynny. Nid yw'r hyn rydych chi'n gofyn amdano o fewn ein cylch gorchwyl. Ni allwn ei wneud. Ond yr hyn y mae'r gwelliant yn ei ddweud yw'n union beth y gallwn ni ei wneud, ac mae'r holl bethau hynny wedi'u cynnwys yn y gwelliant. Yr un emosiwn sy'n sail i'r gwelliant hwnnw hefyd.

Wel, na, mae'r gwelliant yno nawr yn dweud bod URC wedi ymgynghori â phobl ar y tu allan a'u bod yn parhau i wneud hynny. Rwyf wedi siarad â rhanddeiliaid ar hyn. Nid ydynt yn teimlo bod neb wedi ymgynghori â nhw. Rydym yn clywed gan bobl yn y diwydiant sy'n dweud eu bod—

[Anghlywadwy.]—mynd i fod yn ymyriad, mae'n ddrwg gennyf. Mewn gwirionedd, mae URC wedi cael eu craffu i raddau helaeth. Maent yn dod gerbron y pwyllgor eto. Felly, rydym yn gwneud yr hyn sy'n iawn i'n gwlad, i rygbi yn ein gwlad. Yr hyn rydych chi'n ceisio ei wneud yw sgorio pwyntiau yma, i geisio cael rhyw fath o deimlad o, 'Rydym ni'n caru rygbi. Ni yw'r unig bobl—.' Wel, rydym i gyd yn caru rygbi—

Ai ymyriad neu gyfraniad yw hwn, Lywydd? A yw'n ymyriad neu'n gyfraniad? Oherwydd hyd yma, fe gawsoch chi gyfle i siarad yn y ddadl hon, ond dim ond un o'ch Aelodau a ddewisodd godi i gyfrannu yn y ddadl 60 munud. Dyna'r gwahaniaeth. Nawr, o ran yr hyn rydych chi'n ei ddweud, mai sgorio pwyntiau yw hyn. Nid dyna ydyw. Rydych chi'n dweud bod URC wedi bod gerbron y pwyllgor. Ble mae'r ffigurau? Beth yw'r sail resymegol dros hyn? Dywedodd hyd yn oed y Gweinidog ei bod hi'n ceisio eu hannog i'w wneud. Rydych chi'n dweud, 'Beth yw pwynt hyn?' Gadewch inni anfon neges glir atynt ei fod yn annerbyniol, nad ydym yn caniatáu iddo barhau. [Torri ar draws.] Na, rydych chi'n cael cymaint o amser nawr. Os oeddech chi eisiau siarad, gallech fod wedi rhoi eich enw gerbron. [Torri ar draws.] O, Lywydd, dewch. Mae hi fel dadl undeb myfyrwyr yma—

[Torri ar draws.] Beth? Ond os oedd hi eisiau cyfrannu—. Gallwch roi eich enw gerbron. Dyna yw Senedd. Fe ddylech wybod.

Diolch, Lywydd. Ond ar y pwynt, yr eiliad hon, allan yno, pa neges rydym ni'n ei hanfon at bobl Cymru ynghylch beth y mae'r lle hwn yn ei wneud? Gyda mater lle maent yn camu ymlaen ac yn dweud wrthym eu bod yn poeni am rywbeth, ein bod ni'n dweud, 'Nid ein cyfrifoldeb ni yma ydyw.' Dylai'r Llywodraeth gynnig trosolwg. Rydym wedi clywed yr achos. Mae arian y trethdalwyr yn y fantol. Dyna pam y mae'n rhaid inni ymyrryd yma. Dewch â nhw.

Nawr, Weinidog, fel y dywedais, ceisiais ofyn i chi am ddatganiad ar hyn. Ni chafwyd un. Cawsom ein gorfodi i gyflwyno'r ddadl. Mae dyddiad cau mis Rhagfyr yn dod. Nid oes gan y rhanbarthau sicrwydd nawr. Felly, os ydych chi'n mynd i bleidleisio dros eich gwelliant, a'ch bod chi'n ceisio atal ein cynnig ni heddiw, a'ch bod chi'n mynd i ddweud nad ydych chi'n cefnogi'r pedwar a'ch bod chi'n mynd i adael i URC barhau i weithredu heb ei oruchwylio, byddwn yn ôl yma pan ddaw'r perygl os nad ydych chi'n eu cefnogi nawr, oherwydd fe wyddom y bydd URC yn gwthio hyn drwodd. Mae ganddynt hanes o'i wneud, byddant yn ei wneud eto. Mae rygbi, rygbi rhanbarthol ledled Cymru, angen i ni ei gefnogi nawr. Rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau yn rhoi'r un gefnogaeth iddynt pan fo'i angen arnynt nawr ag y mae rygbi wedi'i gynnig yn gefnogaeth i gymaint o gymunedau ledled Cymru yn y gorffennol. Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi ein cynnig.

Diolch am dderbyn yr ymyriad ac am amlinellu'r ddau awdurdod lleol hynny. Mae 21 awdurdod lleol yng Nghymru—

Dau ar hugain.

—felly a allech chi ddweud wrthym beth yw'r data gan y lleill? Mae'r Senedd hon yn dibynnu ar ffeithiau a thystiolaeth. Cawsom ddadl wych yn gynt ar lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol, y cyfan am y dystiolaeth, felly os gwelwch yn dda, a allech chi ddweud wrthym beth yw'r dystiolaeth?

Cwestiwn da iawn, Jane, ac rydych chi'n gofyn cwestiwn da, oherwydd gofynnais y cwestiynau hynny i'r 22 awdurdod lleol mewn gwirionedd. Nid yw rhai yn cadw'r data hyd yn oed. Felly, pam? Pam nad ydynt yn gwneud hynny? Nid ydynt yn ei gadw. Os edrychwch ar Gastell-nedd Port Talbot, maent yn rhoi eu cofrestr dai ar gontract allanol felly ni allwch—. Os oeddech chi yn y ddadl yn gynharach, neu gwestiynau'r llefarwyr, fe fyddwch chi'n gwybod fy mod wedi sôn am hynny. Maent yn gosod eu tai cymdeithasol ar gontract allanol fel nad ydynt yn destun ceisiadau rhyddid gwybodaeth. [Torri ar draws.] Ie, ewch amdani.

A gaf i ofyn i chi egluro, a ydych chi'n sôn am genedligrwydd hunangofnodedig neu a ydych chi'n sôn am ddinasyddiaeth a deiliaid pasbortau'r DU, oherwydd mae gwahaniaeth rhwng y ddau?

Yr ail. Ac fel rwy'n dweud, 22 o gynghorau—nid yw'r data hwnnw ganddynt, y rhan fwyaf ohonynt, a dyma'r hyn sydd wedi'i gofnodi mewn gwirionedd. A dyna oedd fy nghwestiwn: pam nad yw'n cael ei gofnodi? Mae ein trethdalwyr eisiau gwybod. Felly, fe wnaf barhau.

Ond rhan o'r stori'n unig yw hyn, oherwydd mae llawer o gynghorau wedi gwrthod ateb fy nghais, naill ai ar sail cost neu am nad ydynt yn cofnodi cenedligrwydd o gwbl. Felly, mae llawer o ardaloedd nad ydynt yn gallu, neu nad ydynt am ddweud y gwir wrth y trethdalwr. Sut y gwnaethom gyrraedd yma?

Mae dyraniadau yng Nghymru yn dal i gael eu gweithredu ar Ran VI o Ddeddf Tai 1996. Rhaid i gynghorau roi blaenoriaeth resymol i bobl sydd ag angen o ran tai. Nid oes unrhyw beth yn y fframwaith hwnnw am ba mor hir rydych chi wedi byw yma, dim byd am ddinasyddiaeth. Yn 2011, rhoddodd Lloegr bŵer i'w chynghorau benderfynu pwy sy'n gymwys i gael tai cymdeithasol. Mae cannoedd bellach yn defnyddio prawf preswylio yn Lloegr cyn i unrhyw un fynd ar y rhestr honno. Ni wnaeth Cymru yr un peth.

Fis Rhagfyr diwethaf, cafodd Cymru gyfle i ddatrys hyn. Byddai adran 35 o'r Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) wedi rhoi'r un pŵer i gynghorau Cymru. Cafodd ei ddileu gan welliant a gyflwynwyd gan y Gweinidog sydd bellach yn gyfrifol am dai, a ddisgrifiodd dai cymdeithasol fel 'adnodd cyffredinol', a ddylai fod yn hygyrch i bawb. Nid yw'n adnodd cyffredinol. Mae'n adnodd cenedlaethol, a dylai berthyn i bobl y genedl hon.

Felly, dyma beth sy'n rhaid i Lywodraeth Cymru ei wneud—

A wnaiff yr Aelod dderbyn ymyriad?

Iawn, ewch amdani.

Fel Aelod o Reform UK, fe wnaethoch chi ysgrifennu ar-lein yn y gorffennol y dylai'r rhai sydd ar fudd-daliadau gael eu 'put down' yn eich geiriau chi, felly a ydych chi'n dweud na ddylai'r rhai sy'n derbyn budd-daliadau fod â hawl i dai nawr hefyd, neu a yw'n seiliedig ar liw croen yn unig?

Efallai yr hoffai'r Aelod roi hynny mewn cyd-destun, ac yna gallwch ddod yn ôl ataf ac fe gawn sgwrs am hynny yn nes ymlaen.

Mae'n iawn. Os na allwch ei ateb nawr, yna ni allwch ei ateb. [Torri ar draws.] Ni allwch ei ateb.

Rwyf wedi ei ateb, mae wedi'i gofnodi, yn 2019, felly efallai yr hoffech chi fynd yn ôl a chyfeirio at y post hwnnw bryd hynny.

Chi a'i dywedodd.

Na, ni wneuthum ei ddweud. Dywedais ei roi mewn—

Mae ar-lein. Chi a'i dywedodd.

Yn hollol, mae wedi'i gofnodi, ac os mai dyna'r gorau y gallwch chi ddod yn ôl ag ef, cymerwch ychydig o amser i feddwl, ac fe dderbyniaf ymyriad arall.

Felly, yn gyntaf, dewch ag adran 35 yn ôl, deddfwch i roi pŵer i bob cyngor yng Nghymru osod rheolau cymhwyso ar gyfer ei gofrestr, a defnyddiwch ef i gau'r gofrestr i wladolion tramor. Yn ail, diwygiwch reoliadau dyrannu tai a digartrefedd. Gweinidogion Cymru sy'n penderfynu pwy sy'n gymwys. Torrwch ef yn ôl i'r isafswm absoliwt y mae deddfwriaeth ddatganoledig yn ei ganiatáu. Yn drydydd, ailysgrifennwch y cod canllawiau a'r fframwaith ffafriaeth fel bod dinasyddion Prydeinig sydd â chysylltiad â'u cymunedau yn dod yn gyntaf bob tro. Yn bedwerydd, tai amlfeddiannaeth. Mae cynghorau'n trwyddedu'r eiddo hyn—arhoswch ddwy eiliad, Ken—ac mae Gweinidogion Cymru'n gosod yr amodau sy'n gysylltiedig â'r trwyddedau hynny. Dylid gofyn i bob deiliad trwydded ddilysu a chofnodi cenedligrwydd a statws mewnfudo pob preswylydd, a rhaid dod â'r defnydd o dai amlfeddiannaeth fel llety i geiswyr lloches i ben ledled Cymru. Iawn, ewch amdani.

Felly, maddeuwch i mi os wyf i'n anghywir, ond mae'n ymddangos eich bod chi'n dweud, os nad ydych chi'n Gymro neu'n Sais, na ddylech fod â hawl i dai cymdeithasol. A fyddai hynny'n cynnwys Gurkhas yn y DU?

Na, nid os oes ganddynt genedligrwydd deuol—.

Ac a fyddai'n cynnwys Suella Braverman?

Wel, os ydych chi eisiau—. Rydych chi'n sôn am sgorio pwyntiau gwleidyddol. Fe fyddaf yn fanwl ynglŷn â ble mae hyn yn cysylltu â chyfraith y DU—[Torri ar draws.] Na na. Oherwydd—[Torri ar draws.] Wel, rydych chi eisiau sgorio pwyntiau gwleidyddol—iawn, ond dyna ni. Oherwydd dyna'n union pam y mae ein cynnig yn enwi Llywodraeth y DU. O dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010, mae cenedligrwydd yn rhan o ddiffiniad y fframwaith cyfreithiol o hil. Mae'r Ddeddf eisoes yn cynnwys disgwyliadau ar gyfer gweithredoedd sy'n ofynnol gan gyfraith mewnfudo. Dyna pam y gall landlord yn Lloegr wrthod tenant heb hawl i rentu yn gyfreithlon. Felly, rhaid i Lywodraeth y DU weithredu. Lle mae deddfau cydraddoldeb a hawliau dynol ffug yn sefyll yn y ffordd, rhaid iddi ddeddfu i roi pobl Prydain yn gyntaf.

Byddai Reform UK yn rhoi diwedd ar fynediad at dai cymdeithasol i wladolion tramor, gyda thenantiaid yn gorfod dod o hyd i lety preifat heb fod ar draul y trethdalwr. Dylid ailwampio'r meini prawf ar gyfer meddiannaeth tai cymdeithasol newydd a rhai sy'n bodoli'n barod, gyda blaenoriaeth i gyn-filwyr, ein gweithwyr, Prydain y cloc larwm a'n pobl fwyaf agored i niwed. Byddem yn ailwampio trwyddedu tai amlfeddiannaeth i atal tai amlfeddiannaeth mudwyr. Bydd trwyddedau'n cael eu gwrthod, eu dirymu neu eu hatal pan fydd landlord yn cael ei ddal yn rhoi cartref i fewnfudwyr anghyfreithlon gan wybod ei fod yn gwneud hynny. Anfonodd pobl Cymru Reform yma ar addewid i roi ein pobl ein hunain yn gyntaf o ran tai. Mae'r cynnig hwn yn gwneud yn union hynny, ac rwy'n annog yr Aelodau i'w gefnogi.

Yn ffurfiol.

Diolch, Lywydd. Rwy'n cynnig gwelliant y Ceidwadwyr yn enw Paul Davies.

Nawr, nid oes unrhyw amheuaeth fod pobl ledled Cymru yn poeni am bwysau o ran tai. Maent yn gweld rhestrau aros cynyddol, rhenti cynyddol ac anhawster cynyddol i bobl leol gael mynediad at gartrefi fforddiadwy. Maent yn disgwyl i wleidyddion roi ystyriaeth ddifrifol i'r pryderon hynny ac i gynnig atebion ymarferol. Yn anffodus, nid yw'r hyn sydd gennym o'n blaenau gan Reform heddiw yn ymgais ddifrifol i ddatrys problem. Fel arfer, mae'n gynnig i fachu penawdau sy'n chwalu yr eiliad y byddwch chi'n archwilio sut y byddai'n gweithio mewn gwirionedd. Rydym ni'n credu—mae'r Blaid Geidwadol yn credu—fod rhaid i dai cymdeithasol flaenoriaethu'r rhai sydd â chysylltiad dilys a sefydledig â'n gwlad. Rydym hefyd yn cytuno na ddylid darparu llety i bobl sydd yma yn anghyfreithlon. Dyna pam ein bod wedi cyflwyno gwelliant sy'n arfer dull ymarferol a chyflawnadwy o weithredu a safbwynt sy'n cael ei rannu gan Blaid Geidwadol y DU. Yr hyn nad ydym yn ei gefnogi yw polisi sydd wedi'i ddrafftio mor ddiofal fel y byddai'n cynnwys pobl sydd â hawl gyfreithiol i fod yma, pobl sydd â hawl gyfreithiol i weithio yma a hawl gyfreithiol i gymorth tai o dan y trefniadau presennol.

Y gwir amdani yw nad y grwpiau y maent hwy'n siarad amdanynt yn unig fyddai cynnig Reform yn effeithio arnynt. Byddai'n effeithio ar fyfyrwyr tramor sy'n rhentu ystafelloedd mewn tai amlfeddiannaeth wrth iddynt astudio mewn prifysgolion yng Nghymru, byddai'n effeithio ar weithwyr sydd wedi dod yma'n gyfreithlon, a byddai'n effeithio ar ddinasyddion Iwerddon y mae eu hawliau wedi'u diogelu o dan yr ardal deithio gyffredin. Yn fwyaf arwyddocaol, byddai hefyd yn effeithio ar ddinasyddion yr UE y rhoddwyd statws preswylwyr sefydlog iddynt ar ôl Brexit. Mae'r rhain yn bobl y dywedwyd wrthynt yn glir na fyddai unrhyw newid i'w hawliau os oeddent eisoes yn preswylio'n gyfreithlon yn y Deyrnas Unedig. Ysgrifennwyd yr ymrwymiadau hynny yn y cytundeb ymadael ac maent yn rhan o'n rhwymedigaethau rhyngwladol. Felly, mae angen i Reform ateb cwestiwn syml: a ydynt o ddifrif yn cynnig y dylai'r Deyrnas Unedig rwygo cytundebau yr ymrwymodd iddynt o'i gwirfodd, a chreu ansicrwydd i ddinasyddion Prydain sy'n byw dramor a risg o ddial gan ein cymdogion Ewropeaidd, a'r cyfan er mwyn dilyn polisi nad oes ganddynt lwybr realistig tuag at ei weithredu? Dyna ganlyniad rhesymegol yr hyn y maent yn ei gynnig.

Nawr, roedd llawer o'r union bobl sydd bellach yn hyrwyddo'r cynnig hwn yn gefnogwyr brwdfrydig i'r ymgyrch dros adael a sicrhaodd ddinasyddion yr UE a oedd eisoes yn byw yma dro ar ôl tro y byddai eu hawliau'n cael eu diogelu. Bryd hynny, roeddent yn dweud un peth; heddiw, maent yn dweud rhywbeth arall. Felly, pa safbwynt sy'n gywir? Rydym yn credu mewn mewnfudo dan reolaeth, ffiniau diogel a thegwch wrth ddyrannu gwasanaethau cyhoeddus. Ond credwn hefyd y dylai addewidion a wnaed fod yn addewidion a gedwir. Dyna pam y mae ein gwelliant ni'n dilyn llwybr gwahanol. Rydym yn galw am ddiwygio rheolau cymhwyso ar gyfer tai cymdeithasol lle bo angen, tra'n diogelu hawliau dinasyddion Prydain ac Iwerddon a'r rhai a gwmpesir gan y cytundeb ymadael. Rydym yn galw am weithredu yn erbyn y defnydd o dai amlfeddiannaeth i letya rhai sy'n bresennol yn anghyfreithlon yn y Deyrnas Unedig, gan gynnwys y rhai sydd wedi cyrraedd yn anghyfreithlon. Mae'r rhain yn fesurau y gellir eu gweithredu—maent yn gyfreithiol gadarn, maent yn gymesur ac maent yn mynd i'r afael â phryderon cyhoeddus dilys heb ymroi i wleidyddiaeth ystumiau.

Dylem fod yn glir hefyd na all Llywodraeth Cymru ddianc rhag cyfrifoldeb. Mae Llafur wedi goruchwylio dros flynyddoedd o bwysau ar y cyflenwad tai, blynyddoedd o fethiant i ddarparu'r cartrefi sydd eu hangen ar Gymru, a blynyddoedd o ddiffyg gweithredu pan fo awdurdodau lleol a chymunedau wedi codi pryderon am argaeledd tai. Felly, tra bod Reform yn cynnig sloganau, Llafur yn ceisio amddiffyn eu cyflawniad a Phlaid Cymru'n nodi eu 100 diwrnod nesaf o nodau heb eu costio, mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn cynnig atebion—atebion sy'n cydnabod y pwysau ar y cyflenwad tai, sy'n cynnal rheolaeth y gyfraith ac sy'n gyflawnadwy mewn gwirionedd. Am y rhesymau hynny, dylai'r Aelodau wrthod cynnig diffygiol Reform a chefnogi ein cynnig ni. Diolch.

Hoffwn ddechrau trwy ddatgan buddiant fel tenant diweddar yn y sector rhentu preifat. Gobeithio bod hyn yn ei gwneud hi'n glir o'r dechrau ble mae fy mlaenoriaethau, oherwydd fy mlaenoriaeth yw'r bobl sydd angen cartref, nid pobl sy'n elwa o angen sylfaenol pobl eraill am loches—ac nid wyf yn siŵr y gellir dweud yr un peth am y blaid gyferbyn ar hynny. Fodd bynnag, mae cangen Cymru Nigel Farage wedi nodi problem wirioneddol: nid oes gan Gymru ddigon o dai fforddiadwy. Ond unwaith eto, maent yn cymryd problem go iawn ac yn chwilio am rywun i'w feio. Nid yw pobl sy'n cyrraedd yma'n anghyfreithlon, ceiswyr lloches ac ymfudwyr ar fisâu myfyrwyr neu waith yn gymwys i gael tai cymdeithasol. Yn ôl data'r cyfrifiad, amcangyfrifir bod 28,000 o bobl nad ydynt wedi'u geni yn y DU yn byw mewn tai cymdeithasol yng Nghymru. Yn y cyfamser, amcangyfrifir bod 170,000 o bobl yn aros am dai cymdeithasol yng Nghymru.

Mae'r argyfwng tai yn llawer mwy na chwestiwn mudo. Hyd yn oed pe bai'r blaid gyferbyn yn cael eu breuddwyd ynfyd o wneud 28,000 o bobl yn ddigartref, ni fyddai'n dechrau mynd i'r afael â'r broblem. A dyma'r unig ateb sydd ganddynt: gwneud ymfudwyr yn fychod dihangol. Nid yw maniffesto Reform UK Cymru yn ymrwymo i adeiladu un cartref cyngor neu gartref cymdeithasol hyd yn oed. Dim un. Ni cheir ymrwymiad i un. Nid oes ganddynt gynllun i sicrhau cyflenwad digonol o dai cymdeithasol i bawb, tra bod Llywodraeth Plaid Cymru yn parhau â'u hymrwymiad i adeiladu 20,000 o gartrefi cymdeithasol.

Byddai'r unig gynllun sydd gan Reform mewn gwirionedd yn gwneud y broblem yn waeth. Fe wnaeth hawl i brynu Thatcher ddinistrio'r cyflenwad o gartrefi cyngor yn y DU, a chyfrannodd hawl i brynu'r Ceidwadwyr yn y 2010au—y bydd llawer ohonynt hwy'n ei gofio gan eu bod yn aelodau o'r blaid honno ar y pryd—yn enfawr at argyfwng tai y DU. Mae mwy na 40 y cant o'r cartrefi a werthwyd o dan y cynllun hwnnw bellach yn y sector rhentu preifat. Felly, mae'n chwerthinllyd fod plaid sy'n cefnogi'r hawl i brynu yn cwyno am dai amlfeddiannaeth yng Nghymru, gan y byddai'r hawl i brynu yn cynyddu nifer y tai amlfeddiannaeth yng Nghymru mewn gwirionedd.

A chlywch hyn—ni fyddaf yn ei ddweud yn aml—mae Reform yn iawn: mae yna broblemau gyda thai amlfeddiannaeth. Ond nid ydynt wedi nodi'r broblem gywir. Mae tai amlfeddiannaeth yn rhy aml yn arwain at orlenwi ac amodau byw gwael, tra'n cynhyrchu elw i'r cyfoethog o'r safon byw wael hon. Yn hytrach na gofyn, 'Pa fath o gartref sydd ei angen ar rywun i ffynnu?', mae'r farchnad yn gofyn, 'Beth yw'r lleiafswm o le preifat y bydd rhywun yn talu amdano?' Mae'n ecsbloetiol. Ni wnawn ddatrys yr argyfwng tai trwy wneud i bobl fyw mewn niferoedd mwy dwys ar ben ei gilydd mewn cartrefi sydd eisoes yn bodoli. Nid wyf yn gwrthwynebu rhannu lle byw, oherwydd gall myfyrwyr neu ffrindiau ei ddewis—rwyf wedi bod yn y sefyllfa honno fy hun sawl gwaith—ond yn rhy aml, gyda thai amlfeddiannaeth, mae angen economaidd yn ffugio bod yn ddewis i ddefnyddwyr. Pan fydd rhywun yn byw mewn ystafell wely mewn tŷ wedi'i isrannu am na allant fforddio unrhyw beth arall, mae hynny'n argyfwng tai. Pam y dylai pobl sydd ag arian gael cartrefi priodol i fyw ynddynt, ond bod pobl heb arian yn cael ystafell wely mewn tŷ wedi'i isrannu? Cofnodwyd Reform UK yn cwyno am dai amlfeddiannaeth, ond a fyddai Reform UK yn fodlon mynd benben â'r lobi landlordiaid a lleihau nifer yr ystafelloedd cyfreithiol mewn tai amlfeddiannaeth, neu gryfhau hawliau tenantiaid, neu roi diwedd ar droi allan heb fai? Tybed? Oherwydd roedd maniffesto Reform 2024 eisiau diddymu'r Bil Hawliau Rhentwyr, a oedd yn ceisio rhoi diwedd ar droi allan heb fai a chryfhau hawliau rhentwyr, a bydd yn ddiddorol iawn gweld sut y maent yn pleidleisio ar y pecyn o hawliau rhentwyr y mae'r Llywodraeth hon eisiau ei gyflwyno.

Felly, i grynhoi, nid yw Reform eisiau i bobl a anwyd y tu allan i'r DU gael tai cymdeithasol, ond nid ydynt eisiau iddynt gael lle mewn tai amlfeddiannaeth chwaith. Mae eu maniffesto'n golygu nad oes ganddynt ddiddordeb mewn adeiladu tai cymdeithasol a thrwy hawl i brynu, maent yn cefnogi lleihau'r cyflenwad o dai cyngor, a fydd yn cynyddu dibyniaeth ar y sector rhentu preifat ac yn cynyddu nifer y tai amlfeddiannaeth y maent am weld llai ohonynt, ond nid ydynt yn bwriadu adeiladu cartrefi cymdeithasol neu gartrefi cyngor fel dewis amgen ac mewn gwirionedd, maent yn cefnogi eu gwerthu, cofiwch. A yw hynny'n gwneud unrhyw synnwyr i unrhyw un yma? Nac ydy. Ond mae o leiaf un peth yn glir yng nghynnig Reform heddiw—nid yw Reform yn hoffi pobl a anwyd y tu allan i'r DU—. Mae'n ddrwg gennyf, Lywydd, gadewch imi gywiro hynny. Nid yw Reform eisiau pobl a anwyd y tu allan i'r DU mewn tai cymdeithasol neu dai amlfeddiannaeth preifat yng Nghymru. Diolch yn fawr.

Diolch. Dylid rhoi cyfnod gras o dri mis i ddinasyddion tramor sy'n byw mewn tai cymdeithasol yng Nghymru a Phrydain i ddod o hyd i dai preifat, ac ar ôl hynny, dylid eu hallgludo. Nid cyfrifoldeb y trethdalwr Cymreig neu Brydeinig yw ariannu trefniadau byw pobl o dramor. Dylai pobl sy'n symud i'r DU allu fforddio prynu neu rentu tŷ ar gyfraddau arferol y farchnad cyn iddynt symud yma. Os na allant fforddio byw yma heb gymorth gan y trethdalwr, ni ddylent ddod i'r DU.

Nawr, mae Kiera Marshall yn iawn, mae prinder tai cymdeithasol yn y wlad hon, ond byddai Reform yn adeiladu degau o filoedd yn fwy. Ond dylai'r cartrefi hynny fynd i bobl Prydain—[Torri ar draws.] Na, dim diolch. Dylai'r cartrefi hynny fynd i bobl Prydain. Nid oes pwynt adeiladu miloedd o gartrefi newydd pan fo mewnfudo net yn dod â channoedd o filoedd o bobl i mewn bob blwyddyn i'w llenwi.

Nid yw'r wladwriaeth Brydeinig a'r wladwriaeth Gymreig yn bodoli i ddarparu tai cymdeithasol i weddill y byd, maent yn bodoli i wasanaethu buddiannau pobl Prydain a Chymru, ac mae rhoi pobl Prydain a Chymru yn gyntaf o reidrwydd yn golygu rhoi gweddill y byd yn ail. Nid yw'n hiliol nac yn senoffobaidd nac yn annheg i roi blaenoriaeth i'ch cydwladwyr. Mae'r rhai agosaf atoch yn cael triniaeth ffafriol. Ac fel gwleidydd Cymreig sy'n cynrychioli Cymru, mae hynny'n iawn, mae hynny'n gyfiawn ac mae hynny'n normal. [Torri ar draws.] Na, dim diolch. [Torri ar draws.] [Chwerthin.]

Rwy'n siŵr bod honno'n jôc ddoniol iawn. Diolch. Os gofynnwch imi ddewis rhwng fy nghydwladwyr, pobl Cymru, fy mhrif flaenoriaeth a fy unig flaenoriaeth, a dieithriaid, byddaf bob tro'n falch o ddewis fy nghydwladwyr. Mae pobl Cymru'n haeddu bod yn flaenoriaeth yn eu gwlad eu hunain. Maent yn bobl unigryw ac arbennig gyda hanes cyffredin sy'n mynd yn ôl filoedd o flynyddoedd. Os ydych chi, fel rhai o fy nghyd-Aelodau, eisiau symud yma ac ymuno â ni, mae croeso mawr i chi wneud hynny, ond ni allwch ei gwneud yn ofynnol i'r trethdalwr ariannu eich ffordd o fyw.

Ni allaf hyd yn oed ddeall—. Ni allaf hyd yn oed ddeall yr ymdeimlad o hawl sydd ei angen i edrych ar wlad sy'n—[Torri ar draws.] Na. Ni allaf hyd yn oed ddeall yr ymdeimlad o hawl sydd ei angen i edrych ar wlad y mae ei gwasanaethau cyhoeddus yn methu, cleifion sy'n marw yng nghoridorau ysbytai, a meddwl bod gennych hawl i dai a gymorthdelir pan nad ydych chi'n dod o'r fan honno hyd yn oed. Pe bawn i'n symud i China neu Eritrea neu Bangladesh ac yn dweud wrthynt roi cartref i mi, byddent yn dweud 'na' ar ei ben wrthyf. Maent yn iawn i wneud hynny, a dylem ninnau wneud yr un peth. Nid wyf yn derbyn am eiliad ei bod yn gyfrifoldeb moesol ar genedl dlotaf y DU i ildio ei thai cymdeithasol i bobl nad ydynt yn dod o'r DU.

Pan fydd gwladolion tramor wedi'u gwahardd rhag cael tai cymdeithasol, a'r rhai nad ydynt yn gallu neu'n barod i ddod o hyd i lety preifat yn cael eu hallgludo, dylid ailwampio'r system ddyrannu. Dylai flaenoriaethu gweithwyr Prydeinig o dan 35 oed, cyplau priod ifanc, cyn-filwyr, dioddefwyr trais domestig a phobl sy'n gadael gofal. Hefyd, dylai fod yn ofynnol i ymgeiswyr fod mewn gwaith i gael mynediad at unrhyw dai cymdeithasol a adeiladir o'r newydd. Byddai'r mesurau hyn yn mynd rywfaint o'r ffordd i adlewyrchu'r ffaith ein bod yn byw mewn byd o adnoddau cyfyngedig a bod ein pobl ein hunain yn dod yn gyntaf. Felly, fe fyddaf i'n pleidleisio o blaid y cynnig.

Cartrefi yw sylfeini ein bywydau cyfan, o iechyd a lles i addysg a swyddi. Mae'r cynnig hwn yn ymrannol ac yn gamarweiniol, ac mae'n bwysig rhoi lle blaenllaw i'r ffeithiau yn y ddadl hon.

Fe ddechreuaf gyda thai aml feddiannaeth. Mae tai amlfeddiannaeth yn chwarae rôl hanfodol i fyfyrwyr prifysgol, unigolion sengl, pobl ar incwm isel, pobl sy'n cyrraedd ardal newydd am ba reswm bynnag, neu bobl sydd ond eisiau tai tymor byr fel opsiwn. Mae data diweddaraf Llywodraeth Cymru yn nodi bod llai na 15,000 o dai amlfeddiannaeth yng Nghymru. Mae cymysgedd o fathau o lety mewn cymunedau yn bwysig, ac mae crynodiad tai amlfeddiannaeth mewn rhai ardaloedd yn rhywbeth sy'n galw am weithredu pellach. Ond mae hwnnw'n fater gwahanol i'r cynnig camarweiniol sy'n cael ei drafod heddiw.

Byddai'r cynigion a gyflwynwyd heddiw i gyfyngu ar hawliau pobl sy'n byw yma yn gyfreithlon yn golygu troi gweithwyr, gofalwyr, cydweithwyr a ffrindiau allan. Dyna'r realiti. Os bydd y cynnig heddiw yn pasio, byddai'r Senedd hon yn gosod cymydog yn erbyn cymydog. Ni fyddai'n cynrychioli Cymru a gwerthoedd Cymreig. Mae'r dystiolaeth yn dangos bod y mwyafrif helaeth—94 y cant—o denantiaid tai cymdeithasol yng Nghymru wedi'u geni yn y DU, a bron i 80 y cant wedi'u geni yng Nghymru. O'r ychydig dan 0.5 miliwn o drigolion sy'n byw mewn tai cymdeithasol yng Nghymru, cafodd 463,000 eu geni yn y DU. O'r rhai nad ydynt yn ddinasyddion Prydeinig, mae yna bobl â statws preswylwyr sefydlog, ffoaduriaid y caniatawyd diogelwch iddynt, pobl y caniatawyd diogelwch dyngarol iddynt, a phobl â statws mewnfudo cyfreithlon, sy'n rhoi'r hawl honno iddynt. Mae'n amlwg y dylai tai cymdeithasol barhau i gael eu dyrannu yn ôl yr angen o ran tai ac yn unol â rhwymedigaethau cyfreithiol.

Gwyddom fod pwysau ar wasanaethau lleol, gan gynnwys tai, ar draws y cymunedau yng Nghymru—nid oes neb yn gwadu hynny. Ond y ffordd o leddfu'r pwysau hwnnw yw buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus, tyfu ein heconomi, adeiladu mwy o gartrefi a chyflawni'n effeithiol ar draws y Llywodraeth, nid chwalu hawliau cyfreithiol ac amddifadu pobl o'r gwasanaethau y mae ganddynt hawl iddynt.

Mae tai cymdeithasol yng Nghymru yn cael eu dyrannu'n seiliedig ar angen o ran tai, ac fe geir rheolau llym sy'n pennu cymhwystra. Mae hynny'n golygu nad yw'r rhan fwyaf o bobl sy'n destun rheolaeth mewnfudo yn gymwys i gael tai cymdeithasol. Mae hynny'n ffaith, ond un y mae rhai pobl yn y Siambr hon yn gwrthod ei chydnabod. Mae yna ddiffyg gwybodaeth a chamwybodaeth sylweddol mewn perthynas â thai cymdeithasol a'r ddadl ehangach am fewnfudo yng Nghymru. Mae'n bwysig pwysleisio bod dyraniadau tai cymdeithasol yn gweithio'n bennaf i wasanaethu pobl Cymru. Y gwir amdani yw bod awdurdodau lleol ledled Cymru yn cymhwyso mesurau rheoli llym ynghylch cymhwystra, ac mae angen dilyn y broses gywir bob amser i sicrhau bod anghenion o ran tai'n cael eu hasesu'n briodol.

Mae cymdeithasau tai hefyd yn chwarae rôl gynyddol bwysig yn cefnogi pobl a chymunedau, gan helpu preswylwyr i gynnal eu tenantiaethau, gwella eu lles, a chael mynediad at gyfleoedd sy'n eu galluogi i ffynnu. O ganlyniad, mae landlordiaid cymdeithasol yn cydbwyso'r angen i adeiladu mwy o gartrefi, buddsoddi mewn cartrefi sy'n bodoli'n barod, a darparu gwasanaethau sy'n ymateb i heriau cymdeithasol ac economaidd ehangach. Geilw hyn am fuddsoddiad cryf, buddsoddiad hirdymor ac ymrwymiad ar y cyd i fynd i'r afael ag anghenion o ran tai yng Nghymru. Nid y meini prawf cymhwystra yw'r her fwyaf sy'n wynebu'r system dai yng Nghymru, ond yr angen i fuddsoddi mewn mwy o gartrefi cymdeithasol.

Yn nhymor y Senedd ddiwethaf, buddsoddodd Llywodraeth Lafur Cymru £2 biliwn i ddarparu mwy na 20,000 o gartrefi i'w gosod ar rent yn y sector cymdeithasol, a dyna'r lefelau buddsoddi uchaf erioed a'r lefelau cyflawni uchaf erioed. Hoffwn wybod sut y mae'r Llywodraeth bresennol yn mynd i gynnal y momentwm hwnnw a chynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol ledled Cymru, gan leihau'r rhestr aros am dai cymdeithasol. Dylai Llywodraeth Cymru ganolbwyntio ar adeiladu mwy o gartrefi, dod ag eiddo gwag yn ôl i ddefnydd, a sicrhau bod cynghorau a chymdeithasau tai'n gallu datblygu cynlluniau i gynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol. Ar hynny y dylai'r Senedd hon ganolbwyntio a'i graffu.

Yn olaf, Weinidog Cabinet, mae yna ymdrechion i godi bwganod yn y Siambr hon heddiw, felly beth y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud i herio'r dwyllwybodaeth a'r gamwybodaeth ynghylch cymhwystra i gael tai cymdeithasol? Diolch.

Diolch, Lywydd. Lywydd, mae'r Aelod dros Gaerdydd Penarth wedi nodi'r egwyddor. Fe wnaf i nodi sut mae'n edrych ar stryd ym Mangor. Mae tŷ a arferai gynnwys teulu bellach yn cynnwys chwech o ddynion a gyrhaeddodd y wlad hon fel oedolion. Mae'r biniau'n gorlifo, mae'r llefydd parcio'n mynd, mae'r cymdogion yn rhoi'r gorau i adael i'w plant chwarae tu allan, a phan fo'r cymdogion yn cwyno, dywedir wrthynt mai nhw yw'r broblem.

Nid polisi tai yw hwn, ond dewis i gymdeithasoli cost system fethedig, trosglwyddo'r gost oddi wrth y bobl a wnaeth y penderfyniad i'r bobl sy'n byw drws nesaf iddo. Mae tai amlfeddiannaeth ar gyfer gwladolion tramor wedi dod yn fecanwaith lle mae dewisiadau gwleidyddol anodd yn cael eu hosgoi. Nid oes gan Gymru stoc sbâr o gartrefi teuluol. Mae gennym restrau aros hir. Mae gennym gyplau ifanc sy'n cael eu gorfodi i fyw gyda'u rhieni yn eu 30au. Mae gennym gyn-filwyr a gweithwyr allweddol na allant gael tai yn y dref lle cawsant eu geni. Ac mae gennym gyfundrefn drwyddedu tai amlfeddiannaeth sy'n ei drin fel diwydiant twf.

Mae pob cartref teuluol a gafodd ei droi'n dŷ amlfeddiannaeth yn gartref sy'n cael ei dynnu allan o'r farchnad i deulu lleol a'i roi mewn marchnad sy'n talu'n well, lle mae'r tenantiaid yn rhai dros dro, y tai'n orlawn, a lle caiff incwm rhent ei gefnogi gan gontract cyhoeddus. Nid landlordiaid a ddyfeisiodd y cymhelliant hwn, ond Llywodraeth. Felly, gadewch inni fod yn fanwl gywir ynglŷn â'r hyn y mae'r cynnig hwn yn ei wneud ac nad yw'n ei wneud.

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Mewn eiliad.

Nid yw'n dweud bod Cymru ar gau. Nid yw'n dweud nad oes croeso i nyrs, meddyg neu beiriannydd sy'n gallu dod o hyd i gartref iddynt eu hunain yn y farchnad breifat. Mae'n dweud yn syml,

'rhoi terfyn ar allu gwladolion tramor i gael mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol'.

Sef llety a ariennir gan drethdalwyr.

Diolch. Felly, a fyddech chi'n cytuno na ddylem osod y broblem honno ar bobl fwy agored i niwed, yn enwedig pobl sy'n ceisio lloches yn y Deyrnas Unedig ac yn dod i ben eu taith yng Nghymru? Ac felly, rydym yn brwydro yn erbyn y ddau grŵp hyn sydd ill dau angen tai, er mai'r broblem ei hun yw'r hyn sydd angen ei ddatrys drwy gefnogi pobl sy'n haeddu cael tai. Dylai fod gennym ddigon o dai priodol i bawb fyw bywyd diogel.

Pe bai gennym arian diderfyn, buaswn yn cytuno, ond nid oes gennym arian diderfyn ac mae gennym bobl agored i niwed yn y wlad hon. Dylid eu blaenoriaethu nhw.

Yng Ngwynedd yn unig, mae gennym dros 2,000 o bobl leol sydd angen tai cymdeithasol, pobl sy'n aml yn aros am fwy na dwy flynedd. Bydd y cynnig hwn yn sicrhau bod pobl sydd eisoes yn perthyn i'r wlad hon yn cael blaenoriaeth. Mae Reform wedi bod yn glir. Ni ddylai gwladolion tramor fod mewn tai cymdeithasol. Dylai trefn blaenoriaeth olygu teuluoedd Prydeinig â phlant, cyn-filwyr Prydeinig, gweithwyr Prydeinig. Mae'r cynnig hwn yn gofyn i'r Llywodraeth roi'r gorau i esgus bod cymhwystra'n broblem i rywun arall, hyd yn oed wrth i etholwyr gael eu gwthio o'r neilltu.

Un cyflym, mae'n ddrwg gennyf. Wrth edrych ar union eiriad y cynnig, sy'n dweud y byddech chi'n

'rhoi terfyn ar allu gwladolion tramor i gael mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol'.

Roeddwn eisiau mynd ar drywydd pwynt y buaswn wedi ei ddweud yn gynharach. Rwy'n credu eich bod chi'n dod o Ganada yn wreiddiol, felly—. Wel, mae'n ddrwg gennyf, nid wyf yn siŵr. Neu a oes yna aelodau eraill o'ch grŵp nad ydynt o reidrwydd o'r fan hon. [Torri ar draws.] Ond mae'r cynnig hwn—. Yn wreiddiol, yn wreiddiol. Ond byddai'r cynnig hwn yn dweud—

Yn wreiddiol?

Ie, yn wreiddiol.

Nid wyf i'n dod o Ganada o gwbl. [Chwerthin.]

Mae'n ddrwg gennyf, mae'n ddrwg gennyf. Y pwynt rwy'n ceisio ei wneud, ac fe geisiaf ei wneud yn gryno, yw na fyddech chi'n cael bod mewn tŷ amlfeddiannaeth pe bai'r cynnig hwn yn cael ei dderbyn. A yw hynny'n gywir, na fyddech chi'n cael byw mewn tŷ amlfeddiannaeth?

Fy mam yw Heulwen Roberts o Langefni. Fy nhad—[Anghlywadwy.]

Mae'n ddrwg gennyf, mae'n ddrwg gennyf, nid oeddwn yn gwybod hynny. Nid oeddwn yn bwriadu eich tramgwyddo.

—o Fanceinion.

Dylai trefn y flaenoriaeth olygu pobl Brydeinig—. Wel, mewn gwirionedd, lle mae San Steffan—. Iawn, mae'r cynnig hwn yn gofyn i'r Llywodraeth roi'r gorau i esgus bod cymhwystra'n broblem i rywun arall. Lle mae gan San Steffan bŵer i weithredu, rhaid i'r Llywodraeth hon ddefnyddio ei dylanwad i sicrhau bod San Steffan yn parchu buddiannau pobl Cymru.

Gallai'r Senedd hefyd ei gwneud hi'n anos osgoi'r prawf cysylltiad lleol ar gyfer tai. Mae Gwynedd eisoes yn defnyddio un: pum mlynedd o breswyliad, neu aelod agos o'r teulu sydd wedi preswylio ers 10 mlynedd, neu bum mlynedd o waith yn y gymuned. Gallwn osod isafswm cyfnod cymhwystra ledled Cymru, rhoi'r gorau i gyfrif lleoliad byr fel cysylltiad, a gwneud cysylltiad lleol yn ofynnol i orbwyso ffactorau eraill.

Efallai y bydd rhai Aelodau'n ceisio honni bod hyn yn annheg. Fe ddywedaf wrthych beth sy'n annheg. Mae'n annheg fod unigolyn sydd wedi talu treth i mewn i'r system ers degawdau yn gallu aros yn hirach am dŷ na rhywun sydd newydd gyrraedd. Mae'n annheg fod stryd ym Mangor yn amsugno'r anhrefn tra nad yw'r bobl a gynlluniodd y genedl noddfa'n byw unman yn agos at yr anhrefn hwnnw.

Mae'n anonest esgus bod pob unigolyn sy'n cyrraedd yn gyfrannwr net. Mae rhai; mae llawer yn y system dai amlfeddiannaeth nad ydynt yn gyfranwyr net. Nid tosturi yw polisi tai nad yw'n gallu gwahaniaethu rhwng, neu sy'n anwybyddu'r canlyniadau hyn; mae'n anfoneb a anfonir at fy etholwyr, a delir nid yn unig gydag arian ond hefyd trwy aberthu cydlyniant cymunedol. Mewn byd lle mae Llywodraeth yn gwario mwy nag y gall ei fforddio, lle mae realiti prinder yn ffaith bywyd gynyddol, mae'r ddyletswydd foesol yn gyntaf i'n pobl ni ac yna i bobl y byd.

Mae'r dewis hwn bellach yn dod yn acíwt ac yn fater o frys. Ni ddylid defnyddio tai amlfeddiannaeth fel ateb i'n methiant i reoli ein ffiniau. Rydym wedi gwneud mwy na digon. Y prawf nawr yw a fydd y Siambr hon yn dweud hynny. Rwy'n cefnogi'r cynnig hwn.

Fe geisiaf fod yn fyr oherwydd, er nad dyma'r tro cyntaf inni orffen ein diwrnod gyda dadl o'r fath, rwy'n ofni nad dyma fydd y tro olaf inni godi ar ddiwedd y dydd a gwrthsefyll y rhethreg hyll, ymrannol ac atgas hon. Mae arnaf gywilydd fod yn rhaid inni barhau i gael y drafodaeth hon. I fynd yn ôl at rywbeth a ddywedwyd yn gynharach heddiw gan y Gweinidog: mae gan bawb hawl i gartref diogel a digonol. Pawb. Hebddo, sut y gallwch chi ddechrau adeiladu bywyd? Sut y gallwch chi ddechrau cyfranogi a chyfrannu at gymdeithas? Sut y gallwch chi ddechrau dewis galw Cymru yn gartref fel y mae cymaint ohonom wedi'i wneud? Rwy'n ailadrodd: mae'r hawl i dai diogel a digonol i bawb yn brawf allweddol i'r Senedd hon.

Fel y dywedais, mae'n siomedig gweld mwy o rethreg ymrannol unwaith eto gan yr un hen rai yn y Siambr hon, sy'n defnyddio—[Torri ar draws.]—gallaf weiddi'n uwch na chi, credwch fi—yr hyn sy'n hawl ddynol sylfaenol i godi bwganod yn ein cymunedau ac achosi ymraniad. Cywilydd arnoch chi. Pan fyddwn yn dweud tai amlfeddiannaeth, efallai nad yw'r ddelwedd a allai ddod i'r meddwl yn arbennig o brydferth. Ond mae'r darlun o'r hyn a all fod yn rhai o'r cartrefi gwaethaf eu hansawdd, cartrefi anniogel a gorlawn, bellach yn cael ei ddefnyddio gan Reform unwaith eto i godi bwganod am beryglon canfyddedig yn eu cymunedau.

Nid yw'r sefyllfa mewn rhai tai amlfeddiannaeth yn ddelfrydol. Nid yw hynny'n tynnu oddi wrth y ffaith bod pawb yn haeddu lle i fyw—lle saff, diogel a chynnes i fyw. Oherwydd y diffyg cartrefi cymdeithasol y mae cymaint o'n cyd-Aelodau wedi'i grybwyll, mae pobl yn gyfyngedig i'r opsiynau tai preifat rhataf ac annigonol. Ac yn gywilyddus, mae Reform yn dadlau eto fod angen inni edrych ar ôl ein pobl ein hunain—beth yw ystyr y geiriau hyd yn oed—gan anwybyddu'r broblem sylfaenol nad oes digon o gartrefi fforddiadwy o ansawdd da i bawb sydd angen un. A hoffwn dalu clod eto i'r Gweinidog tai am wneud y pwynt hwnnw mor glir yn gynharach heddiw.

Gwladolion tramor neu beidio, mae angen rhywle i fyw ar bawb. Dyna yw eu hawl ddynol. Mae angen mwy o dai cymdeithasol arnom sy'n diwallu anghenion pawb yn ein cymunedau. Ni ddylid defnyddio prinder i osod cymunedau yn erbyn ei gilydd.

Mae'r cynnig hwn yn nonsens, yn atgas ac yn ymfflamychol. Ac mae canlyniadau go iawn i eiriau. Rwyf wedi dweud hyn dro ar ôl tro yn y Siambr hon, ond yn anffodus, rhaid ei ailadrodd. [Torri ar draws.] Na. Nid yw rhethreg ymrannol, fel yr hyn a glywsom heddiw, ond yn achosi rhaniadau yn ein cymunedau. A chodi bwganod yn y ffordd hon yw'r math o beth sy'n arwain pobl i deimlo hyd yn oed yn fwy anniogel yn eu cartrefi a'u cymunedau. Mae pobl ledled Cymru yn gweld hyn am yr hyn ydyw. Maent yn eich gweld chi am yr hyn rydych chi'n ei ddweud.

Rwy'n cynrychioli'r etholaeth fwyaf amrywiol yng Nghymru, a'i hamrywiaeth sy'n gwneud Caerdydd yr hyn ydyw heddiw. Mae pobl o bob cwr o'r byd wedi dewis gwneud Caerdydd yn gartref iddynt, ac ni fydd pobl Caerdydd yn caniatáu i chi rannu ein cymunedau. Mae pobl, dro ar ôl tro, wedi gwrthsefyll y rhethreg ymrannol hon ac wedi dangos undod â'u cymdogion.

Nid oes gan Reform ddiddordeb mewn cydlyniant cymunedol. Nid oes gan Reform ddiddordeb mewn dod o hyd i atebion tai. Nid oes gan Reform ddiddordeb mewn dim heblaw rhannu ein cymunedau i dynnu sylw oddi wrth y ffaith nad oes gennych chi atebion i'r problemau sy'n wynebu pobl Cymru. Diolch.

Hoffwn ganolbwyntio ar elfen tai amlfeddiannaeth y ddadl hon. Mae fy nheulu a minnau wedi byw drws nesaf i dŷ amlfeddiannaeth ers 15 mlynedd. Mae un o bob pump cartref yn ein stryd yn dŷ amlfeddiannaeth. Tai preifat yw tai amlfeddiannaeth, nid tai cymorthdaledig, ac mae'n rhyfedd fod plaid wleidyddol sy'n honni ei bod o blaid y farchnad rydd yn ceisio cyfyngu ar y farchnad dai honno. Ond dof yn ôl at pam fod hon yn ddadl mor rhyfedd.

Mewn bywyd blaenorol, roeddwn yn is-gadeirydd cynllunio ar gyngor Wrecsam, ac mae materion tai amlfeddiannaeth wedi bod yn destun trafod ers dros ddegawd—nid am y rhesymau a nodwyd gan y bobl draw acw, ond oherwydd bod gorgrynhoad o dai amlfeddiannaeth yn gallu effeithio ar gymuned o ran gorddatblygu, materion priffyrdd a gwaredu gwastraff.

Mae tai amlfeddiannaeth yn rhan fach ond annatod o'r cymysgedd tai. Maent yn darparu llety i bobl na allant fforddio tŷ na fflat, ac mae llu o resymau dros hynny. Gadewch inni obeithio nad oes unrhyw un yma'n colli eu swydd na'u hincwm. Gadewch inni obeithio nad oes gan unrhyw un yma broblem iechyd. Gadewch inni obeithio nad oes unrhyw un yma'n cael ysgariad blêr, chwalfa deuluol, neu Duw a'n gwaredo, yn cael eu gorfodi i ffoi rhag trais domestig neu reolaeth drwy orfodaeth. Mae'r rhain oll yn faterion a all arwain pobl i chwilio am opsiwn tai sy'n addas ar eu cyfer dros dro.

Nid wyf am drafod materion eraill, am fod Kiera Marshall a Peter Fox wedi sôn amdanynt yn huawdl iawn, ond fe soniaf am un: mae myfyrwyr sy'n byw oddi cartref yn byw mewn tai amlfeddiannaeth. A yw'r Aelod eisiau atal pob myfyriwr tramor rhag cael llety? Ydych chi? Efallai y gallwch siarad â'r is-gangellorion ynglŷn â’r hyn y byddai hynny'n ei wneud i'n prifysgolion yng Nghymru.

Fel y mae'n digwydd, mae perchennog y tŷ amlfeddiannaeth drws nesaf i mi yn landlord cyfrifol, ond mae rhai landlordiaid diegwyddor yn gwasgu cymaint o bobl â phosibl i mewn i dŷ er mwyn gwneud mwy o elw. Dyna'r broblem go iawn gyda thai amlfeddiannaeth. Yn y dwylo anghywir a heb ddigon o oruchwyliaeth, maent yn dod yn feysydd dympio i bobl â phroblemau real iawn fel camddefnyddio sylweddau a phroblemau iechyd meddwl, ond heb unrhyw gefnogaeth. Mae'n amlwg nad ydych yn poeni am hynny. Rydych chi'n poeni am y bobl sy'n edrych ac yn swnio'n wahanol i chi.

Mae pobl yn fy nhref i'n talu £87.50 yr wythnos am ystafell a rennir. Mae wyth o bobl eraill yn y tŷ, heb unrhyw le cymunedol, ar wahân i gegin deuluol a gardd gefn fach. Nid bai'r tenantiaid yw hynny, ond bai landlordiaid diegwyddor nad ydynt yn trin tenantiaid fel bodau dynol. Ac mae'r rhain yn bobl sy'n gweithio, nid ar fudd-daliadau. Maent yn nyrsys, maent yn weithwyr gofal, maent yn bobl rwy'n eu clywed yn codi am 6 o'r gloch y bore i fynd i'r ystad ddiwydiannol.

Dywedais yn gynharach fod y ffocws hwn ar fath penodol o dai yn rhyfedd. Rwy'n credu ein bod yn gwybod pam—mae pobl wedi dweud wrthym yn huawdl iawn pam. Ceisio rhannu a rheoli yw hanes y blaid dan sylw, wedi'u tanio gan gasineb, nid tosturi. Ers i Lywodraeth y DU newid o gartrefu ceiswyr lloches a ffoaduriaid mewn gwestai—rwy'n credu mai un gwesty sydd yna yng Nghymru gyfan nawr—mae'r rhai a fu'n brysur yn codi twrw, yn llosgi ac yn casáu y tu allan i'r gwestai hynny wedi chwilio am ffocws newydd, ac maent wedi dod o hyd iddo, onid ydynt, ar ffurf tai amlfeddiannaeth.

Fel y landlordiaid diegwyddor hynny, nid ydynt yn gweld y bobl sy'n byw mewn tai amlfeddiannaeth fel bodau dynol; maent yn eu gweld fel pobl israddol, fel problemau. Yr hyn a welsom heddiw yw pobl yn fwriadol yn trafod gwladolion tramor a cheiswyr lloches fel pe baent yr un peth, yn fwriadol yn trafod pobl ar fudd-daliadau a gwladolion tramor fel pe baent yr un peth. Mae'n llanast o ddadl. Maent yn codi bwganod ac yn demoneiddio yn enw abwyd clicio a'r cyfryngau cymdeithasol. Nid yw'n gynnig difrifol; mae'n arwyddo'u casineb at bobl sy'n edrych yn wahanol, sy'n swnio'n wahanol. Gallai fod wedi'i ysgrifennu mewn creon.

Cyn imi ddechrau, a gaf i ddweud bod angen i'r niferoedd enfawr o bobl a roddodd yr Aelodau hyn yn y seddau hyn i gynrychioli eu safbwyntiau gael y safbwyntiau hynny wedi eu clywed? Nid yw'r ffaith nad ydych chi'n eu hoffi yn golygu bod y safbwyntiau hynny'n amherthnasol. Cafwyd digon o ymyriadau y prynhawn yma i geisio atal y safbwyntiau hynny rhag cael eu clywed, felly yn gwrtais ac yn barchus, ni fyddaf yn derbyn unrhyw ymyriadau eraill yn ystod fy araith.

Mae llawer o fy etholwyr yn gofyn cwestiwn syml, Lywydd: ar gyfer pwy y mae tai yng Nghymru? Maent yn gweithio, yn talu eu trethi ac yn magu eu teuluoedd yma, ond pan fydd angen cartref diogel a fforddiadwy arnynt, yr ateb yn rhy aml yw dal ati i aros. Amcangyfrifodd ymchwil Shelter Cymru yn 2025 fod oddeutu 170,000 o bobl, gan gynnwys oddeutu 45,000 o blant, ar restrau aros am dai cymdeithasol. Ar y gyfradd adeiladu a ddefnyddiwyd yn yr adroddiad hwnnw, byddai darparu digon o gartrefi ychwanegol i ateb y galw hwnnw'n cymryd mwy na 35 mlynedd. Dyna genhedlaeth o angen heb ei ddiwallu. Mae plant yn tyfu i fyny, mae teuluoedd yn ei chael hi'n anodd, mae pobl yn rhoi eu bywydau ar stop, tra bo'r Llywodraeth yn cynhyrchu addewid arall.

Mae Shelter Cymru yn rhoi'r bai am yr argyfwng hwn ar ddegawdau o fethu adeiladu digon o dai cymdeithasol. Ar hynny, maent yn gywir. Ond nid yw cydnabod y methiant hwnnw'n dileu'r angen i wneud dewisiadau heddiw. Mae adeiladu mwy o gartrefi a phenderfynu pwy sydd â mynediad atynt yn gyfrifoldebau i'r Llywodraeth hon. Mae’n rhaid inni adeiladu mwy, yn gyflymach, ond mae adeiladu'n cymryd amser ac mae angen cymorth ar ein hetholwyr nawr. Lle mae cartrefi'n brin, mae cymhwystra'n bwysig, mae blaenoriaethau'n bwysig ac mae gan drethdalwyr Prydain hawl i ofyn a yw'r system y maent yn ei chefnogi yn rhoi eu hanghenion nhw yn gyntaf. Fy ateb i yw y dylai. Mae hynny'n cynnwys dinasyddion Prydeinig na allant weithio oherwydd anabledd, y rhai sy'n gofalu am berthnasau, pensiynwyr, plant, ac wrth gwrs, ein cyn-filwyr. Mae'n rhaid i roi ein dinasyddion yn gyntaf olygu diogelu'r rhai sydd angen cymorth, yn ogystal â chydnabod y rhai y mae eu trethi yn cynnal y cymorth hwnnw.

Yng Ngheredigion Penfro, dywed etholwyr wrthyf eu bod wedi gweithio yma ac wedi bod yn talu drwy gydol eu hoes waith ac wedi magu teuluoedd yma, ac eto, dywedir wrthynt am ddal ati i aros. Maent yn haeddu mwy na chydymdeimlad; maent yn haeddu blaenoriaeth glir mewn polisi tai. Mae hynny'n mynd y tu hwnt i lety lloches, a dylem ddweud hynny'n blwmp ac yn blaen. Mae a wnelo'r ddadl â chapasiti tai a blaenoriaethau cenedlaethol, nid honni bod cenedligrwydd rhywun yn diffinio eu cymeriad.

Mae tai cymdeithasol yn brin. Mae Reform UK yn credu y dylid cadw mynediad ar gyfer dinasyddion Prydeinig. Ar dai amlfeddiannaeth, mae ein safbwynt yn glir: rhaid i bolisi mewnfudo adlewyrchu capasiti tai a rhaid rhoi dinasyddion Prydeinig yn gyntaf. Rhaid i Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU gydweithio i gyflawni'r polisi hwnnw gyda rheolau clir, cyfnod pontio wedi'i reoli a gorfodaeth gadarn.

Mae etholwyr hefyd wedi codi pryderon ynghylch yr hyn y maent yn ei ddisgrifio—a dyma bryderon fy etholwyr—fel ceiswyr lloches yn cyrraedd tai amlfeddiannaeth ar ôl iddi nosi, heb fawr o esboniad i gymdogion. Nid yw cyrraedd ar ôl iddi nosi yn gamwedd, ond mae distawrwydd gan y rhai sy'n gyfrifol yn peri i ofnau dyfu ac yn gadael cwestiynau heb eu hateb. Mae preswylwyr yn haeddu gwybodaeth am reolaeth, meddiannaeth, mesurau diogelwch a phwy fydd yn ymateb pan fydd pryderon yn codi. Mae'r cyfrifoldebau hynny'n berthnasol pa bynnag reolau cymhwystra a gaiff eu mabwysiadu. Ni all cyfyngu mynediad gymryd lle gorfodaeth briodol. Ni ddylai trethdalwyr Prydeinig fod yn ôl-ystyriaeth yn y system dai y maent yn ei chynnal. Dyna pam fy mod yn cefnogi'r cynnig hwn. Adeiladwch fwy o gartrefi, rhowch ddinasyddion Prydeinig yn gyntaf a gwnewch y Llywodraeth yn atebol am y penderfyniadau y mae'n eu gwneud.

Lywydd, hoffwn godi pwynt o drefn ynglŷn ag araith yr Aelod a wnaeth y cynnig ar y dechrau. Credaf fod yno gamgymeriad ffeithiol ac rwy'n gwahodd yr Aelod, yn ei hymateb, i gywiro hynny. Roedd yn trafod cenedl, cenedligrwydd a dinasyddiaeth fel pe baent yr un peth. Mae'r cyfrifiad yn rhoi data cywir i ni ar dai rhent cymdeithasol yng Nghaerdydd, a gall pob Aelod ddod o hyd iddo ar wefan y cyfrifiad. O ran tai rhent cymdeithasol, roedd 19,400 o ddeiliaid pasbort y DU, a 1,800—llai na 10 y cant—yn ddeiliad pasbortau eraill. O ran tai rhent yr awdurdod lleol, roedd 19,605 yn ddeiliaid pasbort y DU. Roedd 1,848 yn ddeiliaid pasbortau eraill. Felly, rwy'n gwahodd yr Aelod, fel mater o drefn, i gywiro'r cofnod. Deiliaid pasbort yw'r niferoedd hynny. Rwy'n credu bod yr Aelod yn sôn am genedligrwydd hunanddiffiniedig. Diolch, Lywydd.

Rwy'n fwy na pharod i fynd ar drywydd y data, Lywydd. Diolch.

Diolch yn fawr, Lywydd. Dwi'n gwrthod y cynnig yma yn gryf. Diolch i Lynne Neagle am gydgyflwyno'r gwelliant. Dwi'n falch o gydweithio ar fater mor bwysig. Mae nod y Llywodraeth yma yn glir. Dylai pawb yng Nghymru gael mynediad at gartref diogel, cynnes a fforddiadwy. Fe all tai amlfeddianaeth, HMOs, o ansawdd da chwarae rhan yn hynny, cyn belled â'u bod yn cael eu rheoleiddio a'u rheoli'n lleol. Rhaid i benderfyniadau am dai cymdeithasol ddilyn ein fframwaith cyfreithiol, a rhaid iddyn nhw fod yn deg ac yn adlewyrchu'r angen am dai—hynny ydy, anghenion pawb sy'n gymwys yn gyfreithiol i fyw yma yng Nghymru.

Dwi yn deall y rhwystredigaeth sy'n cael ei hachosi drwy aros yn hir am dai a gan gartrefi sy'n cael eu rheoli'n wael. Yr ateb ydy cynyddu'r cyflenwad o dai cyhoeddus, atal digartrefedd, cynnal safonau a chefnogi awdurdodau lleol, nid rhannu cymunedau na gosod grwpiau o bobl yn erbyn ei gilydd. Mae'r ciw am gartrefi cymdeithasol yn rhy hir, ond peidiwch â chreu rhaniadau diangen. Peidiwch â gosod pobl mewn angen yn erbyn ei gilydd. Yn hytrach, gweithiwn efo'n gilydd i greu mwy o gartrefi cyhoeddus i Gymru.

Mae Reform yn dweud y byddent yn 'rhoi diwedd ar fynediad at dai cymdeithasol i wladolion tramor.' Dyna eich polisi. A yw hynny'n golygu y byddai gofyn i deuluoedd sydd â hawl gyfreithiol i fod yma—teuluoedd a'u plant—adael eu cartrefi, a chael eu taflu allan ar y strydoedd? Wel, wrth gwrs, fe gefais yr ateb gan Joe Martin. Dywedodd yn union hynny. Byddai ganddynt dri mis. Byddai ganddynt dri mis i adael. Dyna a ddywedoch chi. Mae hwnnw'n gynnig annynol, ac mae'n ddiwrnod trist iawn i'r Senedd hon glywed y sylwadau hynny.

Mae'r cynnig gan Reform yn galw am gyfyngu ar fynediad at dai cymdeithasol ar sail cenedligrwydd. Allwn ni ddim, wrth gwrs, gefnogi'r cynnig yma. Mae tai cymdeithasol yn cael eu dyrannu ar sail yr angen am dai ymhlith y rhai sy'n gymwys yn gyfreithiol. Dydyn nhw ddim yn cael eu dyrannu ar sail cenedligrwydd, ethnigrwydd na man geni. Mae deddfwriaeth eisoes yn rheoli'r hawl i gael tai cymdeithasol. Mae statws mewnfudo a man preswylio cyfreithlon eisoes yn ystyriaethau allweddol sy'n cael eu defnyddio i benderfynu ar gymhwystra rhywun. Dim ond pobl sydd â'r hawl i aros sydd yn gymwys i gael cymorth tai a thai cymdeithasol.

Dydy tai cymdeithasol ddim yn cael eu dyrannu i bobl sy'n ceisio lloches. Rydyn ni wedi clywed hynna dro ar ôl tro. Mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn darparu llety dros dro tra bo cais yn cael ei ystyried. Os bydd rhywun yn cael statws ffoadur—a dwi'n atgoffa'r Aelodau fod hynny'n golygu bod Llywodraeth y Deyrnas Unedig wedi canfod bod yr unigolyn wedi ffoi rhag rhyfel, ofn neu erledigaeth—yna gallan nhw wneud cais am gymorth tai o dan yr un rheolau ag aelwydydd eraill.

Mae'r cynnig yma, felly, yn camliwio'r system bresennol. Mae'r her sy'n ein hwynebu ni yn ymwneud â chyflenwad tai, a'r ateb ydy adeiladu mwy o gartrefi a gwneud y defnydd gorau o'r cartrefi sydd ar gael. Lle mae polisi Reform ar gynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol? Does gennych chi ddim polisi ynglŷn â hynny. Dydy pobl sydd yn chwilio am noddfa a phobl o wledydd eraill sy'n byw yn gyfreithlon yng Nghymru ddim yn cael unrhyw ffafriaeth o ran tai, a dydyn nhw ddim yn gyfrifol am y prinder tai fforddiadwy rydyn ni'n ei brofi ar hyn o bryd. Ac mae achosion y pwysau ar y cyflenwad tai yng Nghymru'n gymhleth, wedi bodoli ers amser maith, a dydy o ddim yn gwneud synnwyr—dydy'r ffeithiau ddim yn cyd-fynd â'r awgrym bod modd datrys yr heriau drwy eithrio grwpiau penodol. Dydy gwneud i grwpiau gwahanol gystadlu â'i gilydd ddim yn creu cartrefi nac yn lleihau pwysau ar wasanaethau.

Mi wnaf i droi wrth gloi at dai amlfeddiannaeth. Math o gartrefi sy'n cael eu rhannu ydy'r rhain, nid categori mewnfudo. Maen nhw'n darparu cartref i fyfyrwyr, gweithwyr proffesiynol ifanc a phobl eraill sydd angen tai, a dim ond lleiafrif bach sy'n cael eu defnyddio i letya ceiswyr lloches. Mae gan Gymru system reoleiddio glir. Mae angen trwydded ar gartrefi sy'n cael eu rhannu sydd o faint mwy ac yn wynebu risg uwch, ac fe all awdurdodau lleol ehangu'r gofynion trwyddedu pan fydd y dystiolaeth leol yn cyfiawnhau hynny. Fe allan nhw osod amodau, archwilio eiddo, gofyn am welliannau, gosod cosbau, atal cartrefi anniogel rhag cael eu defnyddio, ac erlyn landlordiaid. Fe allan nhw hefyd ddefnyddio pwerau cynllunio pan fydd hynny'n briodol.

Dydy llety sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer pobl sy'n ceisio lloches ddim wedi'i eithrio rhag gofynion cynllunio neu drwyddedu, ond yr awdurdodau lleol sydd yn y sefyllfa orau i ddefnyddio'r pwerau hyn am eu bod nhw'n deall y sefyllfa dai lleol a'r pwysau ar gymunedau. Dŷn ni yn parhau i weithio efo cynghorau a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i asesu a ydy'r fframwaith yn effeithiol ac a oes angen cymorth pellach, a dwi wedi gwneud yn glir y dylai trwyddedu amddiffyn preswylwyr a sicrhau camau rheoli priodol.

Mae'n safbwynt ni'n hollol glir: mae tai cymdeithasol yn cael eu dyrannu yn ôl yr angen ac yn unol â phwy sy'n gymwys yn ôl y gyfraith. Mae awdurdodau lleol yn rheoli prosesau trwyddedu a chynllunio mewn perthynas â thai amlfeddiannaeth o fewn y fframwaith cenedlaethol. Y Swyddfa Gartref sy'n penderfynu ble mae llety i geiswyr lloches yn cael ei ddarparu. Mae'r cynnig gwreiddiol yn awgrymu dull o ymdrin â phroblem dai gymhleth sydd yn llawer iawn rhy syml ac yn creu rhwygiadau. Mae gwelliant y Llywodraeth, efo cefnogaeth Lynne Neagle a'r grŵp Llafur, yn adlewyrchu'r gyfraith, yn parchu cyfrifoldebau pob haen o lywodraeth ac yn canolbwyntio ar gamau gweithredu a all wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Felly, dwi'n gofyn i'r Aelodau wrthod y cynnig a chefnogi gwelliant y Llywodraeth.

Diolch, Lywydd. A gaf i ddechrau drwy ddiolch i bob Aelod ar draws y Siambr sydd wedi cyfrannu at ddadl fywiog? Gadewch imi ganolbwyntio ar unwaith ar y bobl sydd wrth wraidd y ddadl hon: y bobl y mae Reform o'r farn fod eu buddiannau angen ein cefnogaeth ar frys, sef pobl Cymru.

Ar ddiwedd yr haf, roedd 1,954 o bobl ddigartref, gan gynnwys 102 o blant, yn byw mewn llety hostel dros dro. Roedd 2,539 o bobl eraill, gan gynnwys 268 o blant, mewn gwestai a llety gwely a brecwast. Mae hynny'n golygu bron i 4,500 o bobl yng Nghymru heb gartref priodol eu hunain, bron i 400 o blant heb y diogelwch y mae cartref priodol yn ei ddarparu, ac mewn gormod o achosion, heb ystafell wely eu hunain.

Nid ffigurau haniaethol yw'r rhain, dyma'r teuluoedd y mae eu bywydau ar stop am nad yw ein system dai cymdeithasol yn diwallu eu hanghenion. Mae tai'n adnodd cyfyngedig—dim ond hyn a hyn o gartrefi sydd ar gael ar unrhyw adeg. Yng nghanol argyfwng tai, dyletswydd y Senedd hon, Llywodraeth Cymru, yw penderfynu'n deg pwy ddylai gael blaenoriaeth. Mae safbwynt Reform yn glir: dylai cartrefi Cymru fynd i bobl Cymru yn gyntaf, a dylai tai cymdeithasol wasanaethu pobl sydd â'r cysylltiad sefydledig hwyaf â Chymru a'r Deyrnas Unedig. Ond gadewch imi ddweud yn glir hefyd beth y mae hyn yn ei olygu: mae gan ddinasyddion yr UE sydd wedi cael statws preswylwyr sefydlog yma hawl gyfreithiol i breswylio yma. Mae Reform yn parchu hynny, ac nid nhw fyddai'n cael eu targedu gan y polisi hwn. Yr hyn sy'n peri pryder i ni yw system sy'n gallu blaenoriaethu dyfodiaid tramor diweddar ar draul y teuluoedd Prydeinig a Chymreig sydd wedi byw, gweithio, talu trethi a magu eu plant yma, ac sy'n gorfod byw mewn llety dros dro neu'n methu sicrhau cartref yn eu tref eu hunain. Rhaid inni beidio â chaniatáu i dai cymdeithasol cymorthdaledig ddod yn gymhelliant pellach i bobl ddod yma o dramor yn anghyfreithlon. Ar adeg pan fo teuluoedd Cymru'n byw mewn hosteli, gwestai a llety gwely a brecwast, rhaid i ddyletswydd gyntaf Llywodraeth fod i'r bobl y cafodd ei hethol i'w gwasanaethu.

Clywsom gyfraniadau pwysig gan gyd-Aelodau. Cynigiodd Joe Martin syniad y byddai llawer ar ochrau eraill y Siambr yn falch o'i weld, rwy'n siŵr: ef yn symud i Tsieina. [Chwerthin.] Fodd bynnag, pe bai'n symud yno, byddai'n rhaid iddo ddod o hyd i'w dŷ ei hun. Ni fyddai'n cael cartref ar geiniog gwladwriaeth Tsieina. Ein cyfrifoldeb moesol ni yw rhoi pobl Cymru a Phrydain yn gyntaf. Tynnodd John Clark sylw, yn gywir ddigon, at y ffaith ei bod yn annheg y gall unigolyn sydd wedi talu trethi i'n gwlad ers degawdau fod yn aros yn hwy am dŷ na'r rhai sydd newydd gyrraedd. A rhannodd Francesca O'Brien ffigurau difrifol—[Torri ar draws.] Rwy'n credu ein bod wedi cael digon o ymyriadau heddiw, diolch. Rhannodd ffigurau difrifol yn tynnu sylw at raddfa'r mater hwn a diffyg tryloywder rhai awdurdodau lleol.

Hoffwn roi eiliad i ymateb i rai o'r sylwadau eraill a wnaed, gan ddechrau gydag arweinydd Llafur Cymru. Er eglurder, ganwyd Suella Braverman yn Llundain ac mae'n ddinesydd Prydeinig, felly byddai ganddi hawl i dŷ cymdeithasol o dan y polisi hwn. Peter—[Torri ar draws.] Peter, fel rwyf newydd egluro, nid yw dinasyddion yr UE yn cael eu heffeithio gan y polisi hwn pan fydd ganddynt statws preswylwyr sefydlog, er bod yn rhaid imi ddweud ei bod yn anodd derbyn gwersi gan y Torïaid am ddifrifoldeb mewn perthynas â mewnfudo. Kiera, mae'r hawl i brynu—[Torri ar draws.] Mae'r hawl i brynu yn rhoi cyfle i bobl fod yn berchen ar eu cartref eu hunain, un o'r cydraddolwyr cyfoeth mwyaf y mae'r wlad hon wedi'u gweld erioed. Nawr, a ellir gwneud hyn yn wahanol? Wrth gwrs y gellir ei wneud yn wahanol. Ond gall gwerthu un tŷ cymdeithasol roi'r ecwiti ichi adeiladu tri arall. Mae dweud yn syml na fyddwn yn caniatáu—[Torri ar draws.] Mae dweud yn syml na fyddwn yn caniatáu i deuluoedd sy'n gweithio gael cyfle i gamu ar yr ysgol dai a bod yn berchen ar eu cartref eu hunain yn nonsens. Jayne, nid yw dweud y dylai Llywodraeth Cymru roi pobl Cymru yn gyntaf yn ymrannol. Ac i arweinydd Plaid Werdd Cymru, nid oes unrhyw beth hyllach a mwy atgas na'ch plaid chi'n datgan bod credu y gall gwladwriaeth Israel fodoli yn hiliol.

Wrth gwrs, nid diwygio dyraniadau'n unig yw'r ateb cyfan. Mae angen inni adeiladu mwy o gartrefi, ond yma hefyd, mae Cymru ar ei cholled. Weinidog, fe sonioch chi am bwysigrwydd adeiladu tai. Fodd bynnag, rydym wedi rhannu rhwystredigaethau gyda'r system gynllunio yn ddiweddar iawn. Mae penderfyniadau cynllunio'n cymryd misoedd ac weithiau blynyddoedd, gan ohirio buddsoddiad ac adeiladu tai. Yn hytrach na gweithredu nawr i leddfu'r pwysau ar adrannau cynllunio, mae Llywodraeth Cymru wedi dechrau adolygiad tair blynedd o'r fframwaith cynllunio cenedlaethol. Ni all Cymru fforddio tair blynedd arall o fod ar ei hôl hi. Mae'r ôl-groniad eisoes yn ddifrifol. Mae Sefydliad Bevan yn amcangyfrif bod Cymru oddeutu 9,600 o gartrefi yn brin. Mae hynny'n cyfateb i adeiladu Llandudno arall, Bangor arall, adeiladu Rhyl arall bron iawn. Roedd angen y cartrefi hyn ddoe, cyn inni hyd yn oed ddechrau cyrraedd targedau heddiw.

Dyna pam y mae Reform eisiau diwygiadau cynllunio ymarferol, gan ei gwneud yn haws i greu cartrefi y mae eu hangen yn ddirfawr uwchben siopau'r stryd fawr, cyfyngu'n ddifrifol ar drosi gwestai yn dai amlfeddiannaeth a lleddfu'r baich ar dimau cynllunio a thai sydd wedi'u gorlethu. Ond wrth inni adeiladu ar gyfer y dyfodol, rhaid inni hefyd fod yn onest am y cartrefi sydd gennym nawr ac i bwy y dylid eu cynnig gyntaf. Mae'r cynnig hwn yn argymell mesur synhwyrol a chymesur. Bydd yn helpu i sicrhau bod adnodd prin tai cymdeithasol ar gael yn gyntaf i'r bobl sydd â'r hawl gryfaf iddynt. Mae hon yn egwyddor y dylai'r Senedd hon allu ei chefnogi, ac rwy'n annog yr Aelodau i wneud hynny. Diolch.

Rwyf wedi ymweld â Phorthladd y Barri a Phorthladd Tyne, ac mae'r cyferbyniad yn addysgiadol. Nid oes dau borthladd yn y DU yr un fath. Mae rhai'n eiddo preifat a rhai'n eiddo i ymddiriedolaethau. Mae'n hawdd rhagdybio mai un cwmni sy'n rhedeg y rhan fwyaf ohonynt. Nid dyna sut y mae'n gweithio. Porthladd Tyne yw'r porthladd ymddiriedolaeth mwyaf yn y DU. Dim cyfranddalwyr a dim perchnogion. Mae popeth y mae'n ei ennill yn cael ei ailfuddsoddi yn y porthladd a'r afon. Yn 2024, ychwanegodd £680 miliwn at economi gogledd-ddwyrain Lloegr.

Mae'r Barri yn fath gwahanol o borthladd, ond nid yw'n llai pwysig. Dim cynwysyddion, dim fferïau, dim teithwyr. Sympiau hylif ar gyfer y diwydiant cemegol, dur, sgrap ac agregau. Ond yr arbenigedd hwnnw yw pam y mae'n bwysig nawr. Mae Cymdeithas Porthladdoedd Prydain a px Group yn datblygu hyb twf glân yma. Dros 100 erw ar gyfer deunyddiau batri, prosesu prinfwynau, dal carbon a hydrogen. Mae'r Tyne yn dangos i ble mae hynny'n arwain. Dyna yw'r ganolfan weithredu ar gyfer Dogger Bank, y fferm wynt ar y môr fwyaf yn y byd, gyda dros 400 o swyddi hirdymor. Mae'r Barri yn barod i wneud yr un peth. Roedd Cymru'n allforio glo o'r doc hwnnw i'r byd i gyd. Ni ddylem fod ronyn yn llai uchelgeisiol ynglŷn â ble rydym yn adeiladu yno nesaf.

Diolch, Ben, am ganiatáu imi ymuno yn eich dadl heddiw. Dylai Caergybi fod yn rhybudd ynghylch yr hyn sy'n digwydd pan fydd seilwaith strategol yn cael ei edmygu mewn areithiau ond ei esgeuluso'n ymarferol. Yn 2024, fe wnaeth Caergybi ymdrin â mwy nag 85 y cant o draffig lorïau a threlars heb gerbyd tynnu Cymru i ac o Iwerddon, ond pan gaeodd y porthladd, cafodd bregusrwydd y prif lwybr economaidd hanfodol hwn ei amlygu i bawb ei weld. Cafodd y Llywodraeth Lafur flaenorol flynyddoedd i gryfhau'r seilwaith o'i gwmpas. Yn hytrach, gadawyd Cymru i siarad am wydnwch yr A55, y pontydd dros y Fenai a chapasiti cludo nwyddau ar ôl i'r gwendid gael ei ddatgelu eisoes.

Nawr, mae Llywodraeth newydd Cymru yn addo cryfhau gwydnwch porthladdoedd. Iawn, ond nid slogan yw gwydnwch, mae'n golygu ffyrdd, pontydd, capasiti wrth gefn a buddsoddiad. Felly, mae fy nghwestiwn yn syml: beth fydd y Llywodraeth hon yn ei gyflawni yng Nghaergybi, erbyn pryd, a sut y bydd yn ei fesur? Oherwydd nid strategaeth arall i ddisgrifio'r cyfle sydd ei hangen ar Gymru, mae angen Llywodraeth sy'n gallu manteisio arno.

Ddirprwy Lywydd, cenedl forwrol ydym ni. Mae ein porthladdoedd bob amser wedi cysylltu Cymru â'r byd ehangach, ac erbyn hyn gallant fod wrth wraidd dyfodol ynni adnewyddadwy. Mae angen y seilwaith hwnnw, mae angen y buddsoddiad arnom ac mae angen ynni diogel a fforddiadwy. Ond rhaid inni hefyd ofyn bob amser pwy sy'n elwa mewn gwirionedd. Mae TUC Cymru wedi rhybuddio y gallai'r swyddi a'r cyfleoedd yn y gadwyn gyflenwi yn sgil ynni adnewyddadwy ar y môr fynd heibio i gymunedau Cymru, ac ni all hynny ddigwydd yn y dyfodol. Mae angen prentisiaethau arnom, mae angen swyddi da, diogel, ac mae angen i fusnesau peirianneg, saernïo a morol Cymru elwa. Dangosodd P&O i ni'n union pam y mae'n rhaid cael safonau cyflogaeth gweddus yn sgil twf economaidd, a dyna pam rwy'n croesawu cynnydd Llywodraeth Lafur y DU tuag at siarter morwyr gorfodol sy'n cryfhau amddiffyniadau ar faterion cyflog ac amodau gwaith. Felly, mae fy neges yn un syml iawn: rwyf am i Gymru wneud mwy na chynnal y seilwaith hwnnw tra bod rhywun arall yn cael cymryd yr holl fudd economaidd. Rhaid i fuddsoddi ym mhorthladdoedd Cymru ddarparu swyddi da yng Nghymru, cadwyni cyflenwi Cymreig cryfach, a manteision gwirioneddol i bob un o'n cymunedau ledled Cymru gyfan. Yn sicr, dyna fydd pontio teg yn ei olygu.

Pan fyddwn yn siarad am borthladdoedd, dylem gofio nad yw pob porthladd yng Nghymru yn chwarae'r un rôl. I sir Benfro, nid ased lleol yn unig yw Aberdaugleddau, mae'n seilwaith o arwyddocâd cenedlaethol. Yn 2024, fe wnaeth ymdrin â bron i 33 miliwn tunnell o nwyddau ac ers hynny mae wedi dod yn drydydd porthladd mwyaf y DU yn ôl tunelledd. Mae hefyd yn gyfrifol am ymdrin â mwyafrif llethol o'r nwy naturiol hylifedig sy'n dod i mewn i'r Deyrnas Unedig. Golyga hyn fod awdurdod porthladd Aberdaugleddau nid yn unig yn cefnogi swyddi a busnesau ledled sir Benfro, mae'n helpu i gadw'r goleuadau ymlaen a chartrefi wedi'u gwresogi ledled Cymru a'r DU yn ehangach. Ond ni all porthladdoedd cryf fodoli ar wahân i bob dim arall, yn enwedig yng nghefn gwlad Cymru; maent yn dibynnu ar gysylltiadau trafnidiaeth gwydn a buddsoddiad diwydiannol hirdymor. Nid a yw porthladdoedd Cymru yn bwysig yw'r cwestiwn i'r Llywodraeth; mae'r dystiolaeth yn dangos yn glir eu bod. Y cwestiwn yw a yw'r Llywodraeth yn troi ei hymrwymiadau ar wydnwch porthladdoedd a thwf economaidd yn fuddsoddiad go iawn sy'n caniatáu i borthladdoedd fel Aberdaugleddau gystadlu, tyfu a chreu swyddi o ansawdd ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Diolch.

Hoffwn ddiolch i Ben Hodge Mckenna am roi munud o'i amser i mi gyfrannu at y ddadl fer hon.

Gadewch imi fod yn glir, rwyf innau hefyd yn cefnogi porthladd gwych Port Talbot. Ond rwy'n poeni bod peth o'n gwaith ynglŷn â pharodrwydd porthladdoedd wedi dod i stop braidd. Wrth i'n porthladdoedd esblygu'n hybiau diwydiannol amlswyddogaethol, rhaid ehangu eu capasiti a'u parodrwydd ar gyfer manteisio ar y gwerth sy'n deillio o lif. Mae angen iddo ddigwydd yn gydamserol ac ar raddfa fawr. Gwyddom fod gan Gymdeithas Porthladdoedd Prydain gynlluniau i fuddsoddi £500 miliwn i'r perwyl hwn, yn ogystal â £64 miliwn ychwanegol, a ymrwymwyd ym mis Mawrth gan Lywodraeth y DU. Ond nid oes gennym fawr o syniad pwy, yn ymarferol, sy'n arfer arweinyddiaeth strategol dros barodrwydd porthladdoedd. Ar hyn o bryd, nid yw'n ymddangos bod un corff yn cyd-drefnu ymdrechion o amgylch anghenion buddsoddi Port Talbot. Mae'n fy nharo i y dylai Llywodraeth Cymru a'r awdurdod lleol arwain ar y cyd, ond mae llinellau atebolrwydd yn parhau i fod yn anhryloyw. Rwy'n ofni bod nifer o grwpiau'n gorgyffwrdd, gydag amrywiadau o'r un unigolion yn ymddangos ar eu traws, wedi arwain at wasgaru cyfrifoldeb. Mae'r gofyniad cyfalaf disgwyliedig ar gyfer Port Talbot o ychydig dros £500 miliwn yn codi cwestiynau y gobeithiaf y gall y Gweinidog Cabinet ein goleuo yn eu cylch yn ei ymateb, sef: a ydym yn gwybod i bwy y mae, neu y dylai'r cyllid hwn fynd, beth y mae'n ei gyflawni, a dros ba amserlen? Diolch.

Mae gennyf ddau aelod o'r teulu sy'n gweithio yn y llynges fasnachol.

Porthladdoedd yw'r ffordd y mae economi gogledd-orllewin Cymru yn anadlu. Caergybi yw'r ail borthladd gyrru i mewn ac allan mwyaf yn y Deyrnas Unedig. Yn 2024, roedd yn ymdrin â 1.5 miliwn o deithwyr, bron i bedwar o bob pum teithiwr môr rhwng Cymru ac Iwerddon, a 4.3 miliwn tunnell o nwyddau—hynny yw, bwyd, parseli ac allforion—yn symud bob nos ar draws môr Iwerddon. Pan gaeodd difrod storm y porthladd y gaeaf diwethaf, dangosodd yr ôl-groniad faint oedd Prydain ac Iwerddon yn dibynnu arno. Mae'r porthladd a'i gadwyn gyflenwi yn werth mwy na £100 miliwn y flwyddyn i ogledd Cymru, ac mae tua 1,000 o swyddi lleol yn dibynnu arno. Yng Nghaergybi ei hun, mae gwaith porthladd yn gyfran fawr o gyflogaeth yn lleol. Mae llongau mordeithio'n ychwanegu ffrwd newydd. Daeth bron i 50,000 o ymwelwyr i'r lan yng Nghaergybi y llynedd, gan wario mewn siopau, ar fysiau ac atyniadau, o Ynys Môn ac i mewn i Eryri. Ac nid dim ond y porthladd fferi sydd gennym; mae gennym Gaernarfon, Porthmadog a'n harbyrau llai sy'n cynnal pysgota, gwasanaethau morol a'r economi ymwelwyr, yr economi dwristiaeth, ar hyd afon Menai ac o amgylch Ynys Môn ac ar hyd penrhyn Llŷn. Nid moethusrwydd yw angorfeydd dibynadwy, ffyrdd dibynadwy a rheilffyrdd tuag at y rhain; maent yn sylfaen i'n swyddi, ein masnach a'n twristiaeth yn y gogledd-orllewin. Mae angen inni gefnogi ein porthladdoedd. Diolch.

A gaf i ddiolch i fy nghyd-Aelod o Afan Ogwr Rhondda am ganiatáu amser yn y ddadl hon? Ar draws y Siambr, gallwn yn aml gytuno bod rhai materion yn bwysig, hyd yn oed os nad ydym yn cytuno ar yr hyn y dylid ei wneud neu'r camau penodol sy'n angenrheidiol. Rhaid inni ddysgu o hanes hefyd. Nid wyf yn bwriadu mynd i'r dyfnderoedd hanesyddol yr aeth Ben iddynt, a meddwl am y 150 mlynedd diwethaf, ond mae'n rhaid inni ddysgu o hanes i sicrhau nad ydym yn ailadrodd camgymeriadau hanes, lle roedd porthladdoedd yn cael eu hystyried fel y ffordd gyflymaf o allforio cyfoeth allan o'n cymunedau. Felly, sut yr awn ati i adeiladu cyfoeth o'u mewn?

Hefyd, mae angen inni gydnabod y niwed a achosodd Brexit i nifer o'n porthladdoedd. Ond mae yna gyfleoedd. [Torri ar draws.] Ond mae yna gyfleoedd. Ym Mhort Talbot, mae'r uchelgais i ddod yn hyb byd-eang ar gyfer gwaith saernïo gwynt ar y môr arnofiol a mathau eraill o ynni yn un y dylid ei gefnogi. Yn wir, gall llawer o'r porthladdoedd hyn weld cyfleoedd go iawn yn gysylltiedig â thechnolegau carbon isel newydd neu hyd yn oed 'sero net gwirion', fel y caiff ei ddisgrifio gan rai Aelodau. Ac onid yw'n gwneud synnwyr ein bod ni, er mwyn gwneud y mwyaf o fanteision yr economi forwrol i Gymru, yn ceisio perchnogaeth a rheolaeth ar Ystad y Goron fel bod y cyfleoedd hynny yno i ni eu harchwilio ac fel y gallwn fuddsoddi'r elw mewn datblygiadau pellach? Diolch.

Diolch, Ben, am y cyfle munud yma. Mae porthladdoedd yn byrth i swyddi, buddsoddiad a thwf. Maent yn hanfodol i gymunedau ledled Cymru, ond mae busnesau Cymru'n cael eu gwasgu gan gostau ynni uchel ac yn cael eu dal yn ôl gan seilwaith gwael. Mae tagfeydd ar y ffyrdd yn cynyddu costau ac yn ei gwneud hi'n anos i allforwyr a mewnforwyr a gweithgynhyrchwyr gystadlu. Rydym yn byw mewn oes ddigidol, ond mae'r economi ffisegol yn dal i fod yn bwysig. Mae ein porthladdoedd, ein ffyrdd a'n rheilffyrdd yn sylfeini masnach a ffyniant. Mae'r realiti yn syml: pan fydd trafnidiaeth yn methu, mae busnesau'n dioddef; pan fydd costau ynni'n codi, mae buddsoddiad yn mynd i rywle arall. Os ydym eisiau twf economaidd, rhaid inni gefnogi ein porthladdoedd, gwella cysylltedd a chael gwared ar rwystrau i fuddsoddiad. Mewn cyfnod o brinder bwyd posibl yn fyd-eang, neu ryfel hyd yn oed, a phan fo mewnforion bwyd yn 40 y cant, mae un peth yn glir—nid moethusrwydd yw porthladdoedd cryf, ond anghenraid.

Diolch i Ben am gyflwyno'r ddadl hon ac am fod mor hael gyda'ch amser. Roedd gennyf deimlad y byddech chi'n canolbwyntio ar Bort Talbot, fel y byddaf i. Ni allwn ganiatáu i borthladdoedd fel Port Talbot fod yn lleoedd lle mae cydrannau'r newid gwyrdd ond yn cyrraedd ac yn gadael. Y cyfle mwy yw adeiladu'r gadwyn gyflenwi o'u cwmpas. Ar gyfer gwynt ar y môr arnofiol, mae hynny'n golygu saernïo, weldio, gosod pibellau, systemau angori ac angorau, ceblau, logisteg, gosod a chynnal a chadw hirdymor. Mae gan Bort Talbot lawer o'r sgiliau hynny eisoes, wedi'u hadeiladu trwy genedlaethau o wneud dur a diwydiant trwm, fel y nododd Aelodau eraill. Dylem ddefnyddio'r sgiliau trosglwyddadwy hyn ochr yn ochr â'r sgiliau mecaneg robotig, digidol a pheirianneg y bydd eu hangen ar y technolegau newydd hynny. Rhaid inni hefyd ehangu pwy sy'n cael y cyfleoedd hynny, gyda llwybrau clir i fenywod, rhai sy'n gadael ysgol a phobl o gefndiroedd difreintiedig i mewn i'r gyrfaoedd medrus hyn ar gyflogau da. Rhaid i hyn ymwneud ag arloesedd yn ogystal â seilwaith, gan gysylltu porthladdoedd, colegau, busnesau a sefydliadau ymchwil fel bod Cymru nid yn unig yn defnyddio technoleg newydd, ond yn ei llunio, ei datblygu a'i gweithgynhyrchu yma hefyd.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. A diolch i Ben am roi munud i mi gyfrannu. Nid pyrth cludo nwyddau yn unig yw porthladdoedd Cymru, maent yn asedau economaidd strategol, ac nid oes unrhyw le sy'n fwy yn y fantol na Phort Talbot. Mae Llywodraeth y DU yn cefnogi datblygu porthladd gwynt ar y môr arnofiol yno, ac mae'r Porthladd Rhydd Celtaidd yn rhagweld hyd at 11,500 o swyddi. Ond ni fydd y porthladd ar ei ben ei hun yn cyflawni; mae angen ffyrdd, rheilffyrdd, grid a sgiliau. Mae cynllun pum mlynedd y porthladd rhydd ei hun yn enwi cysylltiadau grid fel rhwystr, ac am y pum mlynedd gyntaf mae'n blaenoriaethu gosod y sylfeini ar gyfer ymyriadau sgiliau yn y dyfodol. Felly, a wnaiff Llywodraeth Cymru gyhoeddi bob blwyddyn faint o'r swyddi hyn sy'n mynd i weithwyr Cymru, a faint o'r gwariant sy'n cyrraedd busnesau Cymru, fel bod ein porthladdoedd yn dod yn beiriannau ffyniant yn hytrach na phyrth y mae'r gwerth economaidd yn pasio drwyddynt? Diolch.

Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r ddadl am bwysigrwydd porthladdoedd a thrafnidiaeth forol i economi Cymru.

Mae'n debyg na fyddwch chi'n sylweddoli faint rwy'n hoffi porthladdoedd, ond fe wnewch chi ddarganfod ar ôl hyn, oherwydd mae gennyf dipyn o bethau rwyf eisiau eu dweud. Rwy'n siŵr y byddech chi'n hoffi mynd adref, ond mae llawer mewn porthladdoedd. Mae Cymru'n gartref i borthladdoedd a sector morwrol cryf ac amrywiol, yn cynnwys busnesau sy'n dangos gwydnwch, arloesedd a gallu i addasu'n gyson. Mae eu cyfraniad yn sylfaenol i'n llwyddiant economaidd, gan hwyluso symud mewnforion ac allforion hanfodol, cefnogi diwydiannau allweddol a darparu gyrfaoedd gwerth chweil i filoedd o bobl ar draws ein cymunedau arfordirol.

Mae'r data diweddaraf a gofnodwyd gan Gymdeithas Porthladdoedd Prydain yn awgrymu bod porthladdoedd Cymru yn darparu oddeutu 1.2 y cant o werth ychwanegol gros Cymru, tua £560 miliwn, ac yn cefnogi bron i 11,000 o swyddi. Rydym yn cydnabod y gwerth aruthrol y mae'r busnesau hyn yn ei dwyn i Gymru. Er bod llawer o'u gwaith yn digwydd y tu ôl i'r llenni, mae'n hanfodol i'n bywydau bob dydd ac i weithrediad llyfn ein heconomi.

Fel cenedl gydag arfordir helaeth, mynediad dŵr dwfn a safle strategol rhwng Iwerddon a llwybrau llongau rhyngwladol allweddol, mae Cymru wedi dibynnu ar ei phorthladdoedd ers amser maith i gefnogi masnach, buddsoddiad a thwf economaidd. Heddiw, mae'r rôl honno'n bwysicach nag erioed. Efallai mai'r cyfle mwyaf i'n porthladdoedd yw'r pontio i ynni glân a thwf ynni adnewyddadwy ar y môr. Mae Cymru'n cynnig llawer o gynigion deniadol iawn i'r sector gwynt ar y môr. Er enghraifft, ym Mhort Talbot, mae Cymdeithas Porthladdoedd Prydain yn cwblhau'r gwaith cynllunio a pheirianneg hanfodol sydd ei angen i adeiladu un o'r porthladdoedd gwynt ar y môr arnofiol cyntaf yn y DU. Bydd y datblygiad newydd hwn yn helpu i ddatgloi 4.5 GW cychwynnol o brosiectau gwynt ar y môr arnofiol yn y môr Celtaidd, digon i bweru 6.5 miliwn o gartrefi.

Enghraifft arall yw Erebus, datblygiad gwynt arnofiol arfaethedig oddi ar arfordir sir Benfro. Mae'n arwyddocaol nid yn unig oherwydd y tyrbinau ar y môr, ond yr hyn a ddaw yn eu sgil ar y tir, ar ffurf cyfleoedd i'r gadwyn gyflenwi a'r seilwaith sydd ei angen i gefnogi diwydiannau newydd ar y môr, megis saernïo, logisteg, gwasanaethau morol a gwaith cynnal a chadw hirdymor. Yn y gogledd, mae fferm wynt ar y môr Awel y Môr oddi ar arfordir gogledd Cymru bellach yn symud tuag at gael ei hadeiladu, a phenderfyniad buddsoddi terfynol. Caiff ei datblygu gan RWE ar ran partneriaid prosiect ar gyfer ardal o wely'r môr i'r gorllewin o fferm wynt ar y môr bresennol Gwynt y Môr. Ar ôl ei chwblhau, fe fydd yn cynhyrchu pŵer sy'n cyfateb i anghenion mwy na hanner cartrefi Cymru, yn ogystal â chreu cyfleoedd drwy gydol y gwaith adeiladu, ei gweithrediad a'r broses ddatgomisiynu yn y pen draw.

Mae prosiect ynni ffrwd lanw Morlais yn rheoli ardal 35 cilomedr sgwâr oddi ar wely'r môr ger Ynys Cybi ar Ynys Môn. Mae gan y cynllun botensial i gynhyrchu hyd at 240 MW o drydan glân carbon isel, ac mae'n darparu cyfleoedd economaidd pellach ar gyfer gweithredu a chynnal a chadw ein porthladdoedd yng Nghymru. Mae porthladd Mostyn, porthladd preifat yng ngogledd Cymru, wedi bod yn arwain y ffordd ar gyfer datblygiad gwynt ar y môr sefydlog, gyda thua 240 o bobl yn cael eu cyflogi'n uniongyrchol i wasanaethu'r sector gwynt ar y môr.

Byddwn yn parhau i gefnogi porthladdoedd i wneud y mwyaf o'r cyfleoedd oddi ar arfordir gogledd Cymru ac ym môr Iwerddon, o leiaf 7.6 GW gyda phrosiectau Gwynt y Môr a Mona ym moroedd Cymru. Bydd ein strategaeth ynni genedlaethol sydd ar y ffordd yn nodi sut y gall Cymru sicrhau mwy o ynni glân, cynyddu perchnogaeth Gymreig a chadw mwy o werth economaidd yn ein cymunedau a'n busnesau. Bydd ynni adnewyddadwy ar y blaen yn y strategaeth ynni genedlaethol, gan gynnwys cyfleoedd arloesol fel gwynt ar y môr mewn dyfroedd dyfnach, ffrwd ac amrediad llanw, ac mae mewnbwn sylweddol gan randdeiliaid wedi'i goladu trwy weithgareddau fel bargen y sector ynni adnewyddadwy a'r cynllun gweithredu ar gyfer gwynt ar y môr, y mae ein prif borthladdoedd wedi cyfrannu atynt. Bydd llawer o'n seilwaith strategol ar gyfer ynni adnewyddadwy ar y môr a morol wedi'i leoli yn ein porthladdoedd ac o'u hamgylch. Bydd hyn yn sicrhau bod mwy o'r gwerth a grëir o adnoddau naturiol a seilwaith Cymru, a phontio i ynni glân yn cael ei gadw yng Nghymru, i gefnogi cymunedau, gweithwyr a busnesau a chreu buddion cyhoeddus hirdymor yng nghyffiniau'r porthladd.

Ochr yn ochr â chefnogi cynhyrchiant ynni adnewyddadwy, mae'r sector morwrol ei hun wrthi'n cael ei drawsnewid yn sylweddol wrth iddo symud tuag at ddatgarboneiddio. Bydd porthladdoedd yn chwarae rhan hanfodol yn ei gwneud hi'n bosibl mabwysiadu mathau amgen o danwydd, gan gefnogi technolegau llongau glanach a datblygu'r seilwaith sy'n angenrheidiol ar gyfer llongau carbon isel, a chefnogi datgarboneiddio trafnidiaeth. Mae'r trawsnewidiad hwn yn creu heriau a chyfleoedd, a'r potensial ar gyfer arloesi, buddsoddi a chyflogaeth newydd fedrus iawn ledled Cymru.

Mae traffig morwrol yn parhau i fod yn sylfaenol i gysylltiadau masnach Cymru, yn enwedig gydag Iwerddon, un o'n partneriaid masnachu pwysicaf. Porthladd Caergybi—rwy'n ailadrodd yr hyn a ddywedais yn gynharach—yw'r ail borthladd fferi gyrru i mewn ac allan prysuraf yn y DU ac mae'n borth hanfodol i Gymru. I gydnabod hyn, mae cynllun £150 miliwn ar waith i sicrhau dyfodol hirdymor y porthladd trwy adnewyddu ei forglawdd hanfodol a hanesyddol.

Mae Caergybi a'n prif borthladdoedd fferi eraill ar arfordir y gorllewin, Abergwaun a Doc Penfro, yn darparu cysylltedd rhyngwladol hanfodol ar gyfer nwyddau a phobl. Er gwaethaf effeithiau andwyol Brexit ar gyfaint y nwyddau sy'n defnyddio pont dir y DU rhwng Iwerddon a gweddill yr UE, mae'r porthladdoedd hyn yn parhau i fod yn hanfodol i sector logisteg y DU ac Iwerddon. Tynnwyd sylw at bwysigrwydd economaidd y cysylltiadau hyn dros fôr Iwerddon ym mis Rhagfyr 2024, gyda'r tarfu hir yng Nghaergybi yn cael effaith sylweddol ar fusnesau ar y ddwy ochr i'r dŵr. Mewn ymateb i hyn, crëwyd tasglu môr Iwerddon i archwilio'r hyn y gellid ei wneud i osgoi ailadrodd y sefyllfa ac i ymateb yn effeithiol pe bai digwyddiadau tebyg yn digwydd eto mewn unrhyw borthladd yng Nghymru. Rwy'n bwriadu cyhoeddi diweddariad chwe mis ar argymhellion tasglu môr Iwerddon yr hydref hwn.

Yn dilyn hyn a digwyddiadau eraill tebyg, mae Awdurdod Porthladd Caergybi, Stena Line, wedi ymrwymo i fuddsoddiad seilwaith porthladdoedd gwerth miliynau o bunnoedd yn yr angorfeydd i gryfhau gwydnwch hirdymor y porthladd hwn a moderneiddio ei seilwaith ar gyfer y dyfodol. Ar wahân i hynny, mae Stena Line wedi buddsoddi £20 miliwn arall mewn math o bont godi newydd ym mhorthladd Abergwaun, a fydd yn cryfhau gwydnwch a chysylltedd yn y dyfodol ac yn gwella cyfleoedd iddynt gynyddu eu traffig gyrru i mewn ac allan ac ehangu eu cynnig i longau mordeithio yn y porthladd.

Mae twristiaeth mordeithio yn chwarae rhan bwysig yn ein heconomi forwrol ac i lawer o ymwelwyr, mae ein porthladdoedd yn darparu eu croeso cyntaf i Gymru. Mae Cruise Cymru yn bartneriaeth rhwng Llywodraeth Cymru, ein chwe phorthladd mordeithio, cyrchfannau twristiaeth Cymru a llawer o randdeiliaid allanol. Rydym yn marchnata chwe phorthladd mordeithio yng Nghymru, sef Caerdydd, Abertawe, Penfro, Aberdaugleddau, Abergwaun a Chaergybi. Mae Cruise Cymru yn frand byd-eang sefydledig sy'n denu llinellau mordeithio newydd i Gymru. Mae ein porthladdoedd yn parhau i gefnogi sector mordeithio ffyniannus. Yn 2026, mae 88 o alwadau mordeithio wedi'u trefnu ym mhorthladdoedd Cymru, gan ddod â dros 73,500 o deithwyr a 35,000 o griw. Disgwylir i hyn gynhyrchu tua £7.6 miliwn mewn gwariant gan ymwelwyr, gan roi hwb gwerthfawr i economïau lleol ledled Cymru.

Nid pwyntiau cyrraedd a gadael yn unig yw ein porthladdoedd. Maent yn ganolfannau gweithgarwch economaidd sy'n cefnogi buddsoddiad, arloesedd a chyflogaeth ledled Cymru. Mae gan borthladdoedd Cymru botensial i ddenu buddsoddiad sylweddol, i ysgogi arloesedd, i gryfhau diwydiannau strategol ac i greu cyfleoedd cyflogaeth o ansawdd uchel ledled Cymru.

Enghraifft arall o ba mor bwysig yw seilwaith porthladdoedd i'n heconomi yw'r les hirdymor a'r cytundeb masnachol y cytunwyd arnynt yn ddiweddar rhwng Cymdeithas Porthladdoedd Prydain a Valero ym mhorthladd Caerdydd, gan sicrhau atebion cyflenwi a storio hanfodol ar gyfer tanwydd hylif ledled de Cymru. Mae'r cytundeb yn sail i weithrediad parhaus terfynell danwydd hylif 12 erw Valero yn Noc y Rhath, y cyfleuster mwyaf o'r fath ym mhorthladd Caerdydd, ac mae'n cynrychioli ymrwymiad i ddyfodol y porthladd a chadwyn gyflenwi ynni Cymru. Mae'r cytundeb yn diogelu swyddi medrus ar y safle ac yn cefnogi cyflenwad dibynadwy o danwydd ar gyfer cartrefi, busnesau, meysydd awyr a fflydoedd masnachol ledled de Cymru. Mae hefyd yn tynnu miloedd o gerbydau nwyddau trwm oddi ar y rhwydwaith ffyrdd drwy ddefnyddio llwybrau llongau arfordirol i gysylltu Caerdydd â phurfa Penfro Valero yn Aberdaugleddau, prif borthladd ynni'r DU.

Ers dechrau yn y swydd—bron i mi ddweud 'gadael y swydd'; byddai hynny wedi bod yn dda. [Chwerthin.] Ers dechrau yn y swydd, rwyf wedi ymweld—[Torri ar draws.] Peidiwch â dechrau. [Chwerthin.] Rwyf wedi ymweld â llawer o'n porthladdoedd i weld drosof fy hun y rôl hanfodol y maent yn ei chwarae yn cefnogi masnach, diwydiant a chymunedau lleol. Boed yn ymdrin â theithwyr, hwyluso symudiadau cludo nwyddau, cefnogi cynhyrchiant dur, prosiectau adeiladu, amaethyddiaeth neu weithgynhyrchu, mae ein porthladdoedd yn rhan annatod o'r cadwyni cyflenwi sy'n sail i economi Cymru. Mae wedi bod yn ddiddorol gweld sut y mae porthladdoedd modern yn gweithredu gyda'r fath gywirdeb, gan gydlynu symudiad llongau, cargo a phobl mewn symudiadau cymhleth iawn. Roeddwn ar bont lywio fferi a ddociodd yn Rosslare a gwelais y capten yn angori'r llong o fewn chwe modfedd i'w lle. Mae'n gywirdeb anhygoel ac yn sgìl anhygoel.

Mae gan borthladdoedd Cymru ymdeimlad cyfoethog o hanes—mae'n ddrwg gennyf, rwy'n mynd i droi at yr hanes nawr, rhaid imi droi ato—mae ganddynt ymdeimlad cyfoethog o hanes a chysylltiad cymdeithasol a diwylliannol â'u cymunedau lleol a'r cyffiniau. Cefais y pleser o ddysgu am y cysylltiad sydd gan borthladdoedd â'u cymunedau yn ystod fy ymweliad ag Abergwaun a Rosslare, lle roeddent yn dathlu'r croesiad môr cyntaf o Abergwaun i Rosslare a ddigwyddodd ar 30 Awst 1906. Mae'r cyswllt hanfodol hwn rhwng Iwerddon a Chymru yn 120 oed eleni, ac mae wedi cysylltu cenedlaethau o deuluoedd, pobl ar eu gwyliau, busnesau a chymunedau ar ddwy ochr môr Iwerddon. Ym 1906 agorwyd harbwr a rheilffordd newydd yn Abergwaun, a ddaeth â llongau trawsatlantig i'r porthladd hefyd, a dyma ble mae Stena Line yn rhedeg ei wasanaeth teithwyr i Rosslare o hyd.

Ym 1807, synnodd y Capten John Macgregor Skinner forwyr trwy lwyddo i ddod â'i long i mewn i harbwr Caergybi mewn tymestl eithriadol o arw. Ychydig o'r seilwaith harbwr presennol, gan gynnwys y morglawdd cysgodol, oedd yn bodoli bryd hynny. Roedd yn rhaid i'r Capten Skinner lywio dyfroedd garw a phasio nifer o greigiau ac ynysoedd bach. Mae hyn yn parhau heddiw, wrth i bob gweithrediad gael ei reoli'n ofalus i sicrhau bod nwyddau a gwasanaethau'n symud yn ddiogel, yn effeithlon ac yn brydlon, gan uchafu gwerth economaidd a chefnogi busnesau ledled Cymru a thu hwnt.

Yn ddiweddar, fe ymwelais â gweithgarwch trawiadol porthladd Rosslare, sy'n hollol wahanol i'r hyn oedd ar waith 126 mlynedd yn ôl. Mae Rosslare Europort heddiw yn ganolfan seilwaith allweddol ar gyfer cludiant o Iwerddon i Ewrop a'r DU. Ar ôl Brexit, mae Rosslare wedi profi twf sylweddol, yn enwedig mewn traffig cludo nwyddau a gwasanaethau fferi uniongyrchol i Ewrop. Cynyddodd nifer yr hwyliadau wythnosol i Ewrop fwy na chwe gwaith trosodd. Nid oedd porthladdoedd Cymru mor ffodus. Gwelodd porthladdoedd Caergybi ac Abergwaun ostyngiad o 30 y cant yn nifer y teithiau yn 2021, yn ôl eu gweithredwr, Stena Line.

Pan oeddwn yn Iwerddon, cyfarfûm ag un o brif gwmnïau logisteg Iwerddon ar gyfer nwyddau y rheolir eu tymheredd i ddeall eu gwaith yn well, a'u profiadau o ddefnyddio croesfan môr Iwerddon rhwng Dulyn a Chaergybi. Fe wnaethom drafod lleoliad arosfannau lorïau Cymru er lles gyrwyr ar draws coridor yr A55 a sut y gallem gefnogi gyrwyr yn y ffordd orau i ddefnyddio llwybrau amgen ledled Cymru os nad oedd eu llwybr arferol ar agor. Dilynwyd hyn gan gyfarfod gyda fy swyddog cyfatebol yn Llywodraeth Iwerddon, Seán Canney. Canolbwyntiodd ein trafodaethau ar gryfhau gwydnwch, dyfnhau cydweithrediad, ac adeiladu'r cysylltiadau cryf sy'n angenrheidiol i gefnogi'r coridor morwrol hanfodol hwn.

Mae'r partneriaethau hyn yn sicrhau, pan fydd heriau'n codi, y gallwn ymgysylltu'n gyflym a gweithio'n gydweithredol i ddarparu atebion effeithiol. Hefyd—ac mae hyn yn cysylltu'n uniongyrchol â'r pwynt am wydnwch—rwyf wedi gofyn i swyddogion baratoi ymarfer gwydnwch mewnol dros y misoedd nesaf, gyda rhanddeiliaid allweddol ar y ddwy ochr i fôr Iwerddon, gan ganolbwyntio ar gynllunio senarios pe bai porthladdoedd Cymru'n cau'n annisgwyl.

Ni ellir gorbwysleisio'r cyfraniad a wneir gan borthladdoedd Cymru o ran traffig morwrol. Maent yn galluogi masnach, yn cefnogi cadwyni cyflenwi hanfodol, yn denu buddsoddiad, yn cryfhau diogeledd ynni, yn creu swyddi medrus, ac yn cysylltu Cymru â marchnadoedd rhyngwladol allweddol. Maent yn hanfodol i'n ffyniant economaidd heddiw ac fe fyddant yr un mor bwysig wrth ein helpu i gyflawni ein huchelgeisiau ar gyfer economi wyrddach a mwy gwydn yn y dyfodol. Diolch yn fawr iawn.