Cyfarfod Llawn

Diolch, Lywydd. Pleser ydy enwebu Elfyn Llwyd ar gyfer swydd y Cwnsler Cyffredinol. Yn fargyfreithiwr ac yn seneddwr profiadol, dwi'n gwybod y bydd Elfyn yn camu i'r rôl efo'r un urddas, yr un angerdd a'r un agwedd bragmataidd a ddiffiniodd ei yrfa yn San Steffan ac a ddenodd barch o bob cwr o Dŷ'r Cyffredin. Mi weithiodd o'n drawsbleidiol i arwain yr ymgyrch dros greu trosedd benodol o stelcian. Mi fu yn lladmerydd diflino dros hawliau cyn-filwyr a thros system gyfiawnder i Gymru.

Mae'n debyg i Elfyn ragweld y foment yma mewn cyfweliad efo Dewi Llwyd chwe blynedd yn ôl, gan rannu fod un uchelgais yn weddill ganddo, sef i ddod yn Gwnsler Cyffredinol yn y Senedd. Ddywedodd o ddim wrthyf fi, ond mi ddywedodd o bryd hynny, a dwi'n dyfynnu:

'byswn i'n licio cyfrannu gymaint ag y medrwn i tuag at ddatblygu'r Gymru newydd trwy'r cyfrwng hynny.'

Lywydd, does gen i ddim amheuaeth y bydd y cyfraniad hwnnw yn un gwerthfawr, meddylgar ac egwyddorol. Dwi'n gofyn i Aelodau gefnogi'r enwebiad hwn heddiw. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Lywydd. Anrhydedd, wrth reswm, ydy cael fy enwebu gan y Prif Weinidog ar gyfer penodiad fel Cwnsler Cyffredinol Cymru. Os bydd y Senedd yn cytuno gyda'i argymhelliad o, rwy'n addo cynnal y safonau a ddisgwylir gennyf gan y cod gweinidogol, ac ymgymryd â'm dyletswydd, fel sy'n ofynnol, gan edrych ar uniondeb, annibyniaeth a pharch at reolaeth y gyfraith. Ymrwymaf i ddarparu cyngor clir, cadarn a diduedd i Lywodraeth Cymru, a gweithio at gryfhau ansawdd a hygrededd cyfraith Cymru wrth inni gymryd y cam nesaf arwyddocaol hwn yn ein hanes datganoledig.

Ymrwymaf, felly, i weithio'n adeiladol gyda'r Llywodraeth, a gyda chi, y Senedd, gan gydnabod rôl hanfodol y Senedd wrth graffu, a sicrhau tryloywder yn y ffordd y gwneir penderfyniadau cyfreithiol. Dwi'n addo hefyd i gyflawni fy nyletswyddau yn deg, yn ddiwyd, gyda ffocws clir ar fynnu'r gorau i Gymru bob amser, a gyda'r egni newydd sy'n llywio gweledigaeth y Llywodraeth yma, er budd pobl Cymru. Diolch yn fawr iawn.

Cynnig yn ffurfiol.

Diolch, Lywydd. Ers y Cyfarfod Llawn diwethaf, mae dau ychwanegiad wedi'u gwneud i agenda heddiw. Mi fydd y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal a'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn gwneud datganiadau llafar ar eu blaenoriaethau portffolio. Mae busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad busnes sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Diolch, Lywydd. Fe hoffwn ofyn am ddatganiad pellach gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth ynglŷn â chau pont y Borth dros yr hanner tymor ac eto y bore yma. Roeddwn i'n croesawu'r datganiad a wnaeth y Dirprwy Weinidog dros y toriad, ac yn fwy fyth y camau pendant a gymerwyd gan y Llywodraeth i rwystro rhagor o gerbydau rhy drwm rhag croesi'r bont.

Roedd hi'n wythnos brysur ym Mangor Conwy Môn yn croesawu holl ymwelwyr a chystadleuwyr Eisteddfod yr Urdd, ond mae miloedd o drigolion lleol yn dibynnu ar y bont drwy gydol y flwyddyn hefyd, ac felly mae angen mesurau yn eu lle i sicrhau bod y bont ar agor o hyd.

Fe fydd y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol bod y Llywodraeth flaenorol wedi addo y byddai'r gwaith cynnal a chadw wedi'i orffen dros flwyddyn yn ôl, ond bod sawl oedi wedi bod ers hynny, ac mae'n ddealladwy, felly, fod yna rwystredigaeth fawr yn lleol.

Mae gen i bob ffydd yn Llywodraeth Plaid Cymru i fod yn llawer mwy gweithgar wrth fynd ati, nid yn unig i sicrhau bod y gwaith cynnal a chadw presennol yn cael ei gwblhau mor fuan â phosib, ond hefyd y bydd datrysiad tymor hir yn cael ei ganfod i sicrhau nad oes yna rwystr i bobl deithio rhwng Ynys Môn a'r tir mawr. Byddai datganiad pellach ar y camau hynny yn cael ei werthfawrogi gan drigolion Bangor Conwy Môn.

Diolch am y cwestiwn. Fel rhywun oedd ar yr ynys, fy mam ynys i, fel rhywun o Fôn yn wreiddiol, ar gyfer Eisteddfod yr Urdd, dwi'n meddwl, oedd, mi oedd o'n rhwystredigaeth, ond, yn amlwg, i bobl yr ynys sydd yn byw efo hyn bob dydd, a'r ansicrwydd, mae o'n fater sydd angen cael datrysiad, a dwi'n siŵr bod yr Aelod wedi clywed sylwadau'r Prif Weinidog yn gynharach yn ystod y cwestiynau y prynhawn yma.

Mae pobl Ynys Môn a phobl ledled gogledd Cymru, wedi cael eu siomi am lawer rhy hir o ran gwydnwch croesfannau'r Fenai, ac mae heddiw yn profi unwaith yn rhagor pam mae angen canfod datrysiad. Tra bod y Llywodraeth flaenorol wedi methu â gweld y mater yma fel blaenoriaeth, mi fydd y Llywodraeth yma yn gweithredu gyda mwy o frys a ffocws i geisio ymateb i'r sefyllfa.

Dwi'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog trafnidiaeth yn edrych ar y mater hwn ar fyrder, ac mi fydd o'n falch iawn i ddod â datganiad llafar ymlaen i'r Senedd yr wythnos nesaf.

Nid oes unman i guddio nawr, nid oes mwy o esgusodion, mae'r Goruchaf Lys wedi dyfarnu, mae'r canllawiau wedi'u cyhoeddi ac mae'r gyfraith yn hollol glir. A all Llywodraeth Cymru newydd gyhoeddi datganiad brys yn diffinio beth yw menyw at y dibenion hyn, a rhoi amserlen ddiffiniol i ni ynghylch pryd y bydd polisïau a chanllawiau'n cael eu newid i gydymffurfio â'r gyfraith, fel y gall y Senedd hon, o'r diwedd, geisio amddiffyn menywod a merched ledled Cymru? Diolch.

Mae Llywodraeth Cymru yn parchu dyfarniad y Goruchaf Lys ac yn asesu goblygiadau'r dyfarniad a chod ymarfer y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ar gyfer gwasanaethau a chyfrifoldebau datganoledig yng Nghymru. Mae'r dyfarniad yn gosod y sefyllfa gyfreithiol bresennol, ac mae gwaith ar y gweill i sicrhau bod polisi ac arferion datganoledig yn parhau i gydymffurfio ag ef. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i gyflawni ei dyletswyddau cydraddoldeb ac yn disgwyl i bob unigolyn gael ei drin gydag urddas a pharch. Byddwn ni'n cefnogi deiliaid dyletswyddau i weithredu'r gyfraith yn deg, yn gyson ac yn gyfreithlon. Ond gadewch i mi fod yn hollol glir o'r cychwyn cyntaf: mae'r Llywodraeth hon yn parhau i fod yn gadarn yn ein hymrwymiad i gynhwysiant. Mae pobl drawsrywiol yn parhau i fod yn rhan werthfawr o'n cymunedau yng Nghymru ac yn parhau i gael eu hamddiffyn yn y gyfraith rhag gwahaniaethu ac aflonyddu.

Drefnydd, a gaf i ofyn am ddau ddatganiad? Mae'r cyntaf gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Ar ôl adroddiad Archwilio Cymru ar gyfathrach bwrdd iechyd Aneurin Bevan â phartneriaeth eHarley, fe wnes i ac AS Torfaen gyflwyno sylwadau i Archwilio Cymru. Gwnaeth yr adroddiad y maen nhw wedi'i gyhoeddi ganfod nad oedd y bwrdd iechyd wedi cynnal diwydrwydd dyladwy priodol cyn gadael i gontractau lluosog fynd at bartneriaeth eHarley. Ond mae'r adroddiad hefyd yn dweud nad yw canllawiau Llywodraeth Cymru yn y maes hwn wedi cael eu hadolygu ers 2006. Felly, hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet sy'n nodi sut y bydd y Llywodraeth yn ymateb.

Hoffwn i hefyd ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol. Roeddwn i'n bryderus iawn o weld yn y rhestr o gyfrifoldebau ar gyfer ei swydd newydd, o ystyried yr heriau enfawr yr ydyn ni'n eu hwynebu mewn addysg drydyddol, mai eitem Rhif 1 oedd diwygio rhaglen Seren. Nawr, rwy'n falch iawn o'n rhaglen Seren. Mae'n galluogi ein pobl ifanc i fynd i rai o'r prifysgolion gorau ledled y DU, gan gynnwys yng Nghymru, ac rwy'n siŵr na fyddai unrhyw un ohonon ni eisiau gweld sefyllfa lle mae cyfleoedd ein pobl ifanc yn gyfyngedig. Hoffwn i ofyn am ddatganiad sy'n nodi'r flaenoriaeth y bydd hyn i'r Llywodraeth.

Diolch am y ddau gwestiwn. O ran y pwynt cyntaf, mi fyddwch chi'n ymwybodol, fel y gwnaethoch chi sôn, am yr ymchwiliad gan Archwilio Cymru. Yn sicr, mae swyddogion Llywodraeth Cymru yn adolygu'r canfyddiadau a'r argymhellion yn llawn, ac yn diweddaru canllawiau cenedlaethol i gryfhau'r due diligence sydd ei angen a sicrhau bod trefniadau yn parhau i fod yn gadarn, yn gymesur ac yn gyson ledled Cymru.

O ran Seren, mi fyddwch chi'n ymwybodol, yn ein cynllun 100 diwrnod cyntaf, y bydd Llywodraeth Cymru yn archwilio opsiynau ar gyfer diwygio Academi Seren i ganolbwyntio mwy ar fynd i'r afael â'r bwlch cyfranogiad, cefnogi dysgwyr o gymunedau mwyaf difreintiedig Cymru, yn ogystal â galluogi dysgwyr yn well i wneud cais i sefydliadau uwch yng Nghymru. Mae'r Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol yn bwriadu cyhoeddi datganiad ysgrifenedig ar y mater hwn maes o law.

Drefnydd, byddwn i'n ddiolchgar pe gallem ni gael datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ar y polisi trothwy swyddi gwag 182 diwrnod ar gyfer llety gwyliau wedi'u dodrefnu. Nawr, mae'r polisi hwn yn cael effaith sylweddol ar y diwydiant twristiaeth ledled Cymru. Dangosodd yr arolwg perchnogion blynyddol diweddaraf a gafodd ei gynnal gan y Professional Association of Self-Caterers UK mai'r trothwy swyddi gwag sy'n parhau i fod yn brif bryder ymhlith gweithredwyr. Nawr, er bod Llywodraeth Cymru wedi nodi bod y polisi hwn yn cael ei adolygu, mae angen mwy o eglurder ar fusnesau twristiaeth yng Ngheredigion a sir Benfro, ac ar draws Cymru yn ehangach, am yr amserlen sy'n gysylltiedig ag adolygu'r polisi hwn a phryd y bydd unrhyw benderfyniadau'n cael eu gwneud ynghylch newidiadau posibl i'r trothwy i gefnogi'r diwydiant yn well. Felly, byddwn i'n ddiolchgar pe gallem ni gael datganiad gan y Gweinidog Cabinet ar ddechrau'r Senedd hon yn amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer y maes polisi hwn, fel y gall y diwydiant twristiaeth fod yn glir ynglŷn â'r polisi hwn a bod yn glir y bydd Llywodraeth Cymru yn cymryd camau i fynd i'r afael â'u pryderon.

Diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw. Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod y Llywodraeth hon yn cydnabod gwerth y sector twristiaeth i Gymru a'n bod ni wedi ymrwymo i fod yn edrych ar hyn. Mae'r Gweinidog perthnasol yn y Siambr—mi fyddan nhw wedi clywed eich cais chi heddiw.

Prynhawn da, Drefnydd—croeso i'r rôl. A gaf i ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol ar y bylchau brys yn niwed gamblo yma yng Nghymru? Ar ôl cyflwyno'r ardoll niwed gamblo, cafodd £1.3 miliwn o gyllid ei ddyfarnu'n yn ei gyfanrwydd i Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Ond ers mis Ebrill, nid yw'r gwasanaeth newydd wedi gallu diwallu anghenion yr holl gleientiaid sydd wedi cael eu hatgyfeirio, gan adael sefydliadau trydydd sector pwrpasol i geisio adfer y sefyllfa a hunan-ariannu triniaethau. Yr un mor bryderus yw'r oedi parhaus gan Iechyd Cyhoeddus Cymru wrth sefydlu trefniadau comisiynu gwasanaethau atal. Gyda thua dau berson bob dydd yn y Deyrnas Unedig yn marw trwy hunanladdiad sy'n gysylltiedig â niwed gamblo, gall cyfle amserol i fanteisio ar gymorth olygu'r gwahaniaeth rhwng bywyd a marwolaeth. Felly, tybed a allech chi fynd â hynny yn ôl at y Dirprwy Weinidog perthnasol. Ac mae'n wych, mewn gwirionedd, gweld yr holl Gabinet a Dirprwy Weinidogion yma yn gwrando ar y cwestiynau hyn. Felly, rwy'n gobeithio y byddwn ni'n gallu cael atebion ac ymatebion i'n datganiadau. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn am godi mater mor eithriadol o bwysig. Rydych chi'n iawn: mae'r Gweinidogion perthnasol yma ac wedi clywed hynna'n uniongyrchol heddiw. Mi fyddwch chi'n ymwybodol o'r ffaith fod y Prif Weinidog wedi apwyntio Dirprwy Weinidog sydd yn edrych yn benodol ar y meysydd hyn o ymrwymiad y Llywodraeth hon i edrych ar sut rydyn ni'n gallu sicrhau, yn draws-bortffolio, ein bod ni'n gallu cefnogi pobl yn well. Dŷn ni hefyd yn gwerthfawrogi'r pwysau mawr sydd ar y trydydd sector, sydd yn gwneud gwaith gwyrthiol a phwysig, ond hefyd pa mor fregus ydy nifer o'r gwasanaethau hyn. Ac yn sicr, mae'n ffaith ein bod ni wedi clywed hynny'n glir—diolch i chi am ei godi o. Dwi'n siŵr y bydd y Gweinidogion eisiau bod yn ymwneud efo Aelodau sydd o'r farn dŷch chi wedi ei mynegi heddiw.

Trefnydd, mae yna heriau penodol i'r system iechyd a gofal cymdeithasol yng Ngheredigion Penfro, lle mae pellteroedd hir yn golygu nad yw symud gwasanaethau o ysbytai Llwynhelyg a Bronglais a'u canoli wedi gweithio i bobl na chymunedau yn y canolbarth a'r gorllewin. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda erbyn hyn yn ymgynghori eto ar newidiadau i'r ffordd y mae gwasanaethau strôc yn cael eu darparu, ac mae pryderon yn lleol ynglŷn ag effaith y cynigion hyn. A wnaiff y Llywodraeth ystyried, felly, gwneud datganiad ar fynediad cyfartal i wasanaethau iechyd yng nghefn gwlad Cymru? Diolch.

Diolch am y cwestiwn ac am fynegi'r pryderon hyn. Mae yna nifer, wrth gwrs, wedi eu hamlygu, a dŷn ni'n deall, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig, lle mae seilwaith trafnidiaeth yn anodd, pa mor bryderus ydy hyn. Fel y gwyddoch, mae'r bwrdd iechyd eisoes wedi gwneud y penderfyniad ar lawdriniaeth gyffredinol frys, ond nid ydy'r bwrdd iechyd wedi cyrraedd penderfyniad terfynol ar wasanaethau strôc eto. Felly, fe hoffem ni fel Llywodraeth fod yn atgoffa cleifion, teuluoedd a rhanddeiliaid i gymryd rhan yn yr ymgynghoriad cyhoeddus a fydd yn rhedeg am wyth wythnos. Mi fydd hyn yn rhoi cyfle ychwanegol a phwysig i randdeiliaid adolygu'r cynigion yn fanwl ac i godi unrhyw bryderon neu roi adborth pellach. Mae'n bwysig bod y pryderon ynghylch y cynigion gwreiddiol yn cael eu cydnabod, ac mae angen inni weld gwelliannau mewn gwasanaethau strôc, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig.

Fel y byddwch chi'n ymwybodol, y bwrdd iechyd sydd yn gyfrifol am gynllunio a darparu gwasanaethau i boblogaeth leol, ond wrth gyflawni'r rôl yma, mae Llywodraeth Cymru yn disgwyl i fyrddau iechyd gynnal asesiadau trylwyr ar gyfer unrhyw newidiadau arfaethedig ac ymgysylltu â'u cymunedau yn unol â chanllawiau cenedlaethol. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yn y Siambr—mi fydd o wedi clywed eich cais heddiw, ac mi fydd hefyd yn cyflwyno ei ddatganiad blaenoriaethau yn ddiweddarach heddiw, felly mae yna gyfle i holi ymhellach.

Drefnydd, mae etholwyr Cynffig wedi codi pryderon difrifol am gyflwr afon Cynffig yn dilyn gollyngiadau carthion. Mewn gwirionedd, mae hyn mor ddifrifol fel bod yr afon yn amddifad o fywyd, ac ymddengys nad oes llawer o gynnydd wedi'i wneud wrth fynd i'r afael â'r mater difrifol hwn. Mewn gwirionedd, mae rhai Aelodau yn y tŷ hwn wedi ymdrin â hyn heddiw, hyd yn oed. Felly, a gawn ni ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet ar ba gamau y mae Dŵr Cymru yn eu cymryd a sut y bydd Llywodraeth Cymru yn eu dwyn i gyfrif?

Diolch am y cwestiwn hwnnw. Dwi'n gobeithio eich bod chi wedi clywed ymateb y Prif Weinidog yn gynharach a'r holl bethau y gwnaeth o ymrwymo iddyn nhw. Yn sicr, mae'r Gweinidog Cabinet perthnasol yma hefyd. Mae hwn yn fater rydyn ni'n ei gymryd o ddifrif. Dwi'n gobeithio eich bod chi wedi clywed hynny'n glir gan y Prif Weinidog. Ym amlwg, mi fydd yna gyfle i chi ymgysylltu'n bellach gyda'r Gweinidog Cabinet perthnasol.

Drefnydd, hoffwn i eich croesawu chi i'ch rôl newydd.

Ynghyd ag ymgyrchwyr amgylcheddol, roeddwn i'n bryderus iawn o glywed y sylwadau diweddar gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar ledaenu slyri. Cafodd y rheoliadau sydd ar waith eu cyflwyno gan Lywodraeth flaenorol Cymru oherwydd bygythiad gwirioneddol newid hinsawdd a methiant ymdrechion i amddiffyn ein dyfrffyrdd trwy fesurau gwirfoddol. Pan fydd cymaint o addewidion eich Llywodraeth yn ymddangos eu bod yn cael eu rhoi o'r neilltu, mae'n bryderus iawn bod blaenoriaeth wedi’i rhoi i fesurau a all ond niweidio ein hamgylchedd. Felly, a gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet sy'n rhoi'r manylion gwirioneddol ynghylch beth mae hyn yn ei olygu a sut y bydd yr ansawdd dŵr yn cael ei ddiogelu?

Yn ogystal, ar yr un trywydd, rwy'n siomedig iawn na chafodd protocol y Senedd ei ddilyn a bod y newydd hwn wedi'i gyhoeddi i'r cyfryngau cyn i Aelodau'r Senedd gael cyfle i graffu arno'n briodol. Pleidleisiodd y Senedd Flaenorol dros y rheoliadau sydd ar waith, felly mae hi dim ond yn iawn fod unrhyw newidiadau'n cael eu hystyried yma'n gyntaf. Gyda hynny mewn golwg, a gaf i hefyd ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar sut y bydd yn sicrhau bod cyhoeddiadau'n cael eu gwneud yma a'u bod yn destun craffu priodol, yn y dyfodol?

Diolch i'r Aelod am y geiriau caredig ar ddechrau'r cwestiwn hwnnw.

Yn sicr, mi fyddwch chi wedi clywed ymateb y Prif Weinidog yn gynharach y prynhawn yma ar y pwnc hwn. Mi fyddwch chi'n ymwybodol y bydd yna gyfle i roi cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet perthnasol yr wythnos nesaf. Ond, gadewch i ni fod yn berffaith glir, o ran popeth sydd wedi'i ddweud ynghylch y maes hwn, mae hwn ynglŷn â'r amgylchedd, o ran sicrhau ein bod ni'n dilyn y wyddoniaeth. Doedd yna ddim cyhoeddiad na phenderfyniad pendant. Yr ymrwymiad oedd o ran adolygu. Yn sicr, mi fydd y Gweinidog Cabinet yn diweddaru, ac mi fyddwn ni yn derbyn cwestiynau pellach a sylwadau, wrth gwrs, holl Aelodau'r Siambr hon.

Drefnydd, a gaf i ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda, a'r cyntaf o ran cyllid ysgolion? Cefais fy nghalonogi o weld y sylwadau gan y Gweinidog Cabinet dros addysg newydd, yr wythnos diwethaf, a wnaeth gydnabod yr heriau y mae ysgolion yn eu hwynebu ledled Cymru, ac rwy'n gobeithio gallu gweithio gyda hi i wella ansawdd addysg i bobl ifanc yma yng Nghymru. Ond mae'n ymddangos i mi mai un o'r heriau mawr y mae llawer o ysgolion yn eu hwynebu yw'r frwydr flynyddol i gadw at y cyllidebau. Yn amlwg, mae cryn wahaniaeth rhwng awdurdodau lleol o ran cyllid, tybed a fydd Llywodraeth newydd Cymru yn ystyried goblygiadau fformiwla cyllido ysgolion cenedlaethol ac a yw hynny'n rhywbeth y byddai modd ei ystyried, yn hytrach na gadael i awdurdodau lleol wneud y penderfyniadau hynny, o ystyried y gwahaniaeth mawr. Felly, byddai datganiad ar gyllid ysgolion i'w groesawu.

Yn ail, a gaf i ofyn am eglurder ynglŷn â'r trefniadau ar gyfer rhoi gwybod i Aelodau'r Senedd hon pan fydd ymweliadau gweinidogol yn digwydd yn eu hetholaethau? Roedd yn wych gweld y Gweinidog Cabinet newydd dros Iechyd a Gofal yn manteisio ar y cyfle i ymweld ag Ysbyty Glan Clwyd, un o'r ysbytai sy'n perfformio waethaf yn y Deyrnas Unedig gyfan, ym Modelwyddan yn fy etholaeth i, Clwyd, ond roeddwn i'n siomedig iawn nad oeddwn i nac Aelodau eraill y Senedd ar gyfer Clwyd wedi'u hysbysu. Rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y mae angen i ni ei ddatrys yn y dyfodol, oherwydd mae'n fater o gwrteisi i bob Aelod.

Diolch yn fawr iawn. Mae'n ddrwg gen i glywed bod hynny wedi digwydd. Yn sicr, mi fyddwn ni yn codi hynny. Mi ddylai pob Aelod fod yn ymwybodol, a diolch am fy wneud i'n ymwybodol. Doeddwn i ddim yn gwybod hynny, ac mae'n bwysig bod Aelodau yn sôn wrthyf i fel fy mod i'n gallu dod â datrysiad gerbron. Mi ydym ni, wrth gwrs, yn parchu pob Aelod yn y Siambr hon.FootnoteLink

O ran y pwynt cyntaf, dwi'n gobeithio eich bod chi wedi gweld y bydd y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg yn dod â datganiad ar flaenoriaethau gerbron yn fuan. Yn amlwg, mae cyllid yn rhan bwysig o hyn. Rydyn ni yn deall y trafferthion y mae nifer o ysgolion wedi eu hwynebu. Mae hynny wedi bod yn wybyddus iawn drwy waith achos a'r holl gyfathrebu sydd wedi bod gan Aelodau i ni fel Llywodraeth a'r Llywodraeth flaenorol. Felly, yn sicr, mi fydd yna gyfle i holi'r Gweinidog Cabinet dros addysg yn fuan iawn ar y mater hwnnw.

Ni allaf i ddweud wrthych chi pa mor falch ydw i o gael sefyll i ofyn cwestiwn i Weinidog Plaid Cymru am y tro cyntaf, yn enwedig Gweinidog yr wyf i'n ei barchu—ond rwyf i bob amser wedi parchu pob Gweinidog. [Chwerthin.] Dyna fy steil. Dyna fy steil.

Drefnydd, a gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid ar ba gymorth y gall fod ar gael i'r busnesau a allai fod ar eu colled yn dilyn y penderfyniad i ddileu rasio milgwn yng Nghymru yn Ystrad Mynach? Pleidleisiodd y rhan fwyaf o Aelodau olaf y Senedd, gan fy nghynnwys i, o blaid dileu'r arfer hwn. Rwy'n credu mai dyma'r penderfyniad cywir, gan fod amseroedd ac agweddau'r cyhoedd wedi newid. Ond mae'n iawn, hefyd, ein bod ni'n cynnig cefnogaeth a chymorth i fusnesau a gymerodd ran yn cyflenwi'r hyn a oedd unwaith yn fath poblogaidd iawn o rasio yng Nghymru, a byddai unrhyw ddatganiad ar sut y gallwn ni helpu i liniaru'r effeithiau hyn i'w groesawu. Diolch. Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw.

Nid yw geiriau teg yn gwarantu datganiad busnes, felly gadewch i mi fod yn glir ar y dechrau am hynny. [Chwerthin.]

O ran y cwestiwn, yn amlwg, mi fyddwn ni'n parchu'r penderfyniad a wnaed gan y Senedd ddiwethaf. Mae Deddf Gwahardd Rasio Milgwn (Cymru) 2026 yn darparu cyfnod pontio clir o fis Ebrill 2027 i 2030 i gefnogi dirwyn y diwydiant i ben yn drefnus. Mae'r amserlen hon â'r bwriad o alluogi busnesau a chymunedau sydd wedi'u heffeithio arnynt i gael mynediad at gymorth wedi ei dargedu wrth i newidiadau ddod i rym. Trwy'r grŵp gweithredu, mi fyddwn ni fel Llywodraeth yn gweithio'n agos gyda'r diwydiant i reoli effeithiau a darparu canllawiau ymarferol.

Diolch, Lywydd. Drefnydd, gan ei bod hi'n Wythnos Gwirfoddolwyr, hoffwn i ofyn am ddatganiad am gefnogaeth i'r sector gwirfoddol. Mae dros 46,000 o fudiadau gwirfoddol yng Nghymru, gyda thraean o'r boblogaeth oedolion yn gwirfoddoli. Ac rydyn ni hefyd yn gwybod bod llawer o bobl ifanc yn dewis rhoi o'u hamser i helpu eraill. Mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru wedi cyfrifo, y llynedd, fod mudiadau gwirfoddol wedi arbed tua £1.4 biliwn i'r sector cyhoeddus, a'r amcangyfrif yw bod cyfanswm eu cyfraniad i Gymru yn 2025 o leiaf £9.1 biliwn. Cymdeithas Mudiadau Gwirfoddol Gwent, GAVO, yw'r cyngor gwirfoddol sirol mwyaf yng Nghymru, ac mae'n prysur agosáu at 100 mlynedd o gefnogi gwirfoddolwyr yng Nghasnewydd ac Islwyn a Gwent yn ehangach. Fel aelod o'r Blaid Gydweithredol, roeddwn i'n falch iawn bod Llafur Cymru wedi addo dyblu nifer y cwmnïau cydweithredol a busnesau cymunedol, diogelu cyllid i weithwyr cydlyniant cymunedol, ac ehangu'r system o gredydau gwirfoddoli. Felly, hoffwn i ddatganiad ar sut mae Llywodraeth bresennol Cymru yn bwriadu cefnogi gwirfoddolwyr a mudiadau gwirfoddol, sy'n sail gadarn i'n cymunedau, drwy gydol y flwyddyn.

Wel, gaf i ddiolch i'r Aelod am godi mater o bwys mawr? Mae gwirfoddolwyr, wrth gwrs, yn chwarae rôl mor hanfodol ac allweddol, ac mi fyddwch chi wedi clywed nifer ohonon ni sydd rŵan yn y Cabinet pan oeddem ni yn yr wrthblaid yn mynegi pryder ynglŷn â diffyg cefnogaeth i sefydliadau a pha mor fregus oedd nifer o wasanaethau oherwydd yr angen am wirfoddolwyr, ond hefyd pa mor anodd ydy hi i wirfoddolwyr allu parhau yn y rolau hanfodol hyn.

Mae'r Gweinidog perthnasol wedi clywed yr alwad yma. Dwi'n gwybod ei bod hi'n awyddus i gael cyfle i wneud datganiad ar hyn, ond, yn sicr, mi fedraf, yn ddiamwys, rhoi'r sicrwydd hwn i bob Aelod yma: ein bod ni'n gwerthfawrogi'r sector hwn yn fawr, ein bod ni'n diolch i bob gwirfoddolwr am y gwaith diflino maen nhw'n ei wneud yn ein cymunedau ni bob dydd, ac, yn sicr, mi welwch chi'r ymrwymiad hwnnw gan y Llywodraeth hon i'w cefnogi nhw.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Dwi'n falch o gael siarad yn y Siambr yma am y tro cyntaf fel Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ac o gael cynrychioli sector sydd, mewn cymaint o ffyrdd, yn adlewyrchu ein rhinweddau gorau ni fel cymdeithas ac fel cenedl. Does dim amheuaeth bod y Llywodraeth yma wedi etifeddu system iechyd sy'n wynebu sawl argyfwng ac sydd, o bosib, mewn sefyllfa fwy ansicr a bregus nag y bu hi erioed.

Ar draws nifer o feysydd amrywiol, mae cleifion a staff fel ei gilydd yn cael eu gadael i lawr. Mae'r rhestrau aros sydd wedi cronni yn cyfateb i ran helaeth o'r boblogaeth, ac mae rhai ohonyn nhw wedi bod yn y sefyllfa yma ers blynyddoedd. Mae adrannau brys yn gwegian o dan bwysau galw di-baid a diffyg capasiti, tra bod arferion anniogel, fel gofal mewn coridorau, yn cael eu normaleiddio.

Mae’r safonau gofal ar gyfer cyflyrau fel canser yn dal i lusgo ymhell y tu ôl i’r hyn y byddem ni’n ei ddisgwyl. Mae diffyg cydraddoldeb mewn iechyd yn ôl daearyddiaeth, dosbarth, hil a rhyw yn dal i fod wedi gwreiddio’n ddwfn. Mae ein gweithlu ymroddedig yn gweithio o dan bwysau cynyddol, ac mae’r pwysau ariannol yn ddifrifol o hyd. Yn y cyfamser, mae'r galw'n cynyddu, y boblogaeth yn heneiddio a'r anghenion yn mynd yn fwy cymhleth. Yn syml, mae'r symptomau’n ddifrifol a’r unig iachâd yw gweithredu beiddgar a radical.

Yn ystod ymgyrch yr etholiad, fe wnes i addo gweithredu yn ysbryd Bevan ac arwain proses o adnewyddu yn ein system iechyd a gofal, i adfer ein gwasanaeth iechyd gwerthfawr i’w briod le fel gwasanaeth y gallwn fod yn falch ohono fel gwlad, ac sy’n destun eiddigedd i weddill y byd. Fydd hyn ddim yn waith hawdd, a fydd o ddim yn digwydd dros nos, ond mae’r gwaith yn dechrau rŵan, ac mi fyddwn ni’n cydio yn y mandad am newid a gafodd ei fynegi mor glir gan bobl Cymru yn y blwch pleidleisio, ac yn mynd ati’n ddiflino i sicrhau’r gwelliannau maen nhw wir yn eu haeddu. Dwi’n gwybod y bydd y llu o staff ymroddedig sy’n gweithio ym mhob rhan o’r system iechyd a gofal yn rhannu'r un dyhead.

Fy mlaenoriaeth i ar unwaith ydy taclo’r rhestrau aros sydd wedi cronni. Mae hyn wedi bod yn faen melin am wddf yr NHS yn llawer rhy hir, ac mae’n rhoi straen annerbyniol ar staff a chleifion fel ei gilydd. Mae gorfod aros blynyddoedd am driniaeth, gyda'r holl boen a phryder sy’n dod yn sgil hynny, yn realiti annioddefol i lawer gormod o bobl ar hyd a lled Cymru, a dwi'n gwbl benderfynol o droi'r dudalen ar y gwaddol truenus yma unwaith ac am byth.

Byddwn ni'n gwneud hyn drwy weithredu rhaglen genedlaethol uchelgeisiol i ehangu canolfannau llawfeddygol a diagnostig ledled Cymru i leihau amseroedd aros, gwella mynediad a chynyddu capasiti. Mae fy swyddogion eisoes yn y broses o gynnull y grŵp annibynnol arbenigol a fydd yn gyfrifol am ddatblygu'r cynllun cyflawni ar gyfer 10 canolfan o'r fath dros y pedair blynedd nesaf, ac edrychaf ymlaen at roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd yn rheolaidd am ei chynnydd.

Rydym hefyd yn cwblhau dull newydd o ofal wedi'i gynllunio dros y 18 mis nesaf, dan arweiniad clinigol, wedi'i gyfarwyddo'n genedlaethol, a gyda phwyslais clir ar foderneiddio gwasanaethau. Trwy'r mesurau hyn, byddwn yn gweld arosiadau dwy flynedd yn cael eu dileu o fewn misoedd a'r ôl-groniad cyffredinol yn cael ei leihau i lefelau cyn y pandemig cyn diwedd tymor y Senedd hon. Ond nid yw hyn yn achos o fynd i'r afael â phwysau uniongyrchol arosiadau hir, er eu bod yn fater o frys; mae'n rhoi'r sylfeini ar waith fel na fyddwn byth yn y sefyllfa hon eto ac i sicrhau bod y GIG yn gallu rheoli'r galw yn gynaliadwy. Dyna pam mae ein cynllun ar gyfer canolfannau llawfeddygol yn seiliedig ar atgyfnerthu capasiti ac arbenigedd lleol yn gyntaf oll, creu canolfannau rhagoriaeth ar gyfer arbenigeddau sydd wedi'u hesgeuluso ers amser maith, fel offthalmoleg, a darparu cyfleoedd hyfforddi hanfodol i raddedigion meddygol.

Ni fydd Llywodraeth Cymru bellach yn mynd ar drywydd atebion plastr glynu tymor byr ar draul cynllunio tymor hir, cydlyniant strategol a buddsoddiad darbodus, wedi'i dargedu. Bydd hyn yn cael ei ategu gan ddiwygiadau hirddisgwyliedig mewn gofal sylfaenol a chymdeithasol. Mae'n hollol amlwg, o safbwynt strwythurol, bod y dirwedd iechyd a gofal cymdeithasol yn adlewyrchu anghenion ddoe, yn hytrach na rhai heddiw ac yfory, ac mae goblygiadau esgeulustod cronig ym meysydd gofal sylfaenol a gofal cymdeithasol yn amlwg i bawb: mae adrannau damweiniau ac achosion brys wedi dod yn estyniad o'r feddygfa, tra bod gwelyau ysbyty wedi dod yn gartrefi hirdymor i lawer gormod o bobl y gallai eu hanghenion gael eu diwallu'n well ac yn fwy cyfannol yng nghysur y gymuned. Dyna pam y byddwn yn ehangu mynediad at ofal sylfaenol y tu allan i oriau er mwyn lleddfu'r pwysau ar ysbytai, wedi'i ategu gan ein hymrwymiad i recriwtio hyd at 100 o feddygon teulu cyflogedig newydd. Mae gwaith eisoes ar y gweill, gyda'n partneriaid, i gwmpasu adolygiad manwl o gyllid ar gyfer ymarfer cyffredinol i ddatblygu opsiynau sy'n gytbwys, yn dryloyw ac yn seiliedig ar dystiolaeth.

Rydym yn falch o fod y blaid a gychwynnodd y rhaglen i sefydlu gwasanaeth gofal cenedlaethol cwbl integredig i Gymru, ac, yn y Llywodraeth, byddwn yn gwneud camau pwrpasol pellach i'r cyfeiriad hwn fel y gallant ddisgwyl yr un safon uchel o ofal a chefnogaeth ble bynnag y mae pobl yn byw yng Nghymru. Byddwn hefyd yn ehangu gofal cymunedol, cryfhau cynllunio rhyddhau a gweithio mewn partneriaeth â llywodraeth leol a gofalwyr i greu system sy'n wirioneddol yn cofleidio'r unigolyn, oherwydd, ers gormod o amser, mae'r system wedi bod yn canolbwyntio ar ofal ysbyty. Rydym yn newid ffocws fel bod pobl yn treulio llai o amser yn yr ysbyty a mwy o amser yn byw'n dda, yn annibynnol yn eu cartrefi a'u cymunedau eu hunain.

Lywydd, mae iechyd a lles ein poblogaeth a dyfodol yr NHS yn dibynnu ar atal salwch y mae’n bosib ei osgoi ac ar ddarparu gofal yn gynt, yn y lle iawn ar yr adeg iawn. Mi fyddaf i’n dod ag arweinwyr system, awdurdodau lleol a chlinigwyr at ei gilydd i yrru’r newid hwnnw a thrawsnewid y ffordd mae gwasanaethau’n cael eu cynllunio, eu comisiynu a’u darparu ar hyd a lled Cymru.

Mae’n rhaid rhoi pwyslais ar atal, ac mae penodi’r Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol yn arwydd o hynny. Mi fyddwn ni’n gweithredu ar draws y Cabinet a gyda phartneriaid i daclo’r ffactorau ehangach sy’n achosi iechyd gwael, i leihau anghydraddoldeb ac i wella canlyniadau iechyd, gan gynnwys tlodi plant, bwyta’n iach, gweithgarwch corfforol, tai a chyflogaeth. Mi fyddwn ni’n symud i ffwrdd oddi wrth reoli salwch, ac yn rhoi’r pwyslais ar sicrhau bod gan bobl y modd i fyw bywydau iachach a hapusach. A thra byddaf i wrth y llyw, fyddaf i ddim yn mesur llwyddiant ar sail nifer y bobl sydd yn yr ysbyty, ond yn hytrach ar sail y nifer na fu'n rhaid iddyn nhw fynd yno yn y lle cyntaf.

Yn olaf, mae'n rhaid i ni hefyd fod yn effro i’r bygythiadau gwirioneddol i statws yr NHS fel sefydliad dan berchnogaeth gyhoeddus sydd ar gael am ddim pan fo’i angen. Dwi’n credu'n angerddol fod y gwasanaeth iechyd yn eiddo i bobl Cymru, heddiw ac am byth, a dwi’n addo gwneud pob peth yn fy ngallu i’w amddiffyn yn erbyn y biliwnyddion anatebol a’u gweision gwleidyddol fyddai’n ceisio elwa ar ein hased cenedlaethol mwyaf gwerthfawr.

Lywydd, yr hyn dwi wedi'i nodi heddiw ydy’r camau cyntaf ar hyd llwybr hirdymor o adnewyddu. Dwi’n hollol ymwybodol o faint yr her, a wnaf i ddim addo bydd canlyniadau cadarnhaol i'n hagenda i’w gweld yn amlwg yn syth bìn, achos dwi ddim yma i chwilio am ddatrysiadau cyflym ac atebion hawdd, ac mi ddylai hynny fod yn wir am unrhyw un sy’n credu yn yr hyn sydd orau i’r NHS. Ond, drwy ganolbwyntio’n llwyr ar ein nod terfynol, dwi’n ffyddiog y byddwn ni, erbyn diwedd tymor y Senedd yma, wedi dechrau ysgrifennu pennod newydd, ddisglair yn hanes ein system iechyd a gofal cymdeithasol. Mi fyddwn ni’n mynd ati’n ddi-oed, drwy uchelgais a gweithredu pendant, i ddiogelu’r gwasanaeth iechyd a chreu Cymru iachach a thecach gyda system iechyd a gofal sy’n rhoi pobl yn gyntaf ac yn cyflawni’r newid sydd ei angen ar ein cenedl. Diolch.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad heddiw a'i groesawu i'w rôl newydd? Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch i'n holl staff y GIG a staff iechyd a gofal cymdeithasol ledled Cymru.

Iechyd a gofal yw un o'r cyfrifoldebau mwyaf i unrhyw Weinidog, oherwydd y tu ôl i bob ystadegyn mae person, teulu, ac yn aml rhywun sydd wedi aros yn llawer rhy hir. Rydych chi wedi dweud, Weinidog Cabinet, bod y system yng nghanol argyfwng. Rydych chi wedi dweud bod cleifion a staff yn cael eu siomi. Rydych chi wedi dweud bod adrannau brys yn sigo. Rydych chi wedi dweud bod gofal mewn coridor yn cael ei normaleiddio. Rydych chi wedi dweud bod canser ar ei hôl hi. Rydych chi wedi dweud bod y gweithlu dan straen ac mae pwysau ariannol yn acíwt. Ar yr asesiad hwnnw, Weinidog Cabinet, rydych chi'n iawn. Ond dyma'r broblem: ni allwch ddiagnosio argyfwng ac yna rhagnodi strategaeth arall. Nid oes angen araith arall ar bobl Cymru am adnewyddu. Mae angen triniaeth arnynt; mae angen apwyntiadau; mae angen gweithrediadau arnynt; mae angen ambiwlans arnynt i gyrraedd mewn pryd, ac mae angen iddynt weld meddyg teulu. Nid oes angen mwy o sloganau ar GIG Cymru; mae angen ei gyflawni.

Fe wnaethoch chi sôn am ysbryd Bevan. Wel, wnaeth Bevan ddim creu'r GIG gyda datganiad i'r wasg neu rywbeth mawreddog ar y cyfryngau cymdeithasol. Fe gyflawnodd ef. A nawr dyna'r prawf go iawn i chi. Ac mae yna feysydd lle gallwn ni gytuno. Rydym yn cefnogi gwasanaeth iechyd am ddim yn y man darparu. Rydym yn cefnogi camau atal gwell. Rydym yn cefnogi gwasanaethau meddygon teulu, diagnosis canser cyflymach, gwell cymorth ym maes dementia, cefnogaeth briodol i ofalwyr di-dâl, a system gofal cymdeithasol sy'n trin gweithwyr gofal gyda'r parch y maent yn ei haeddu. Ond ni fydd geiriau twymgalon yn ddigon: mae Cymru wedi cael cynlluniau ar ôl cynlluniau, targed ar ôl targed ac addewid ar ôl addewid, a'r hyn sydd ei angen ar gleifion nawr yw Llywodraeth sy'n barod i gael ei barnu ar ganlyniadau.

O ran rhestrau aros, dywedoch mai'r flaenoriaeth uniongyrchol yw mynd i'r afael â'r ôl-groniad. Fe wnaethoch chi addo y bydd arosiadau dwy flynedd yn cael eu dileu o fewn misoedd a bydd yr ôl-groniad cyffredinol yn cael ei leihau i'r lefelau cyn y pandemig cyn diwedd tymor y Senedd. Felly, gadewch i ni gael ateb uniongyrchol heddiw: sawl mis? Tri, chwech, naw? Oherwydd efallai y bydd 'o fewn misoedd' yn swnio'n dda mewn datganiad i'r wasg, ond mae'n golygu ychydig iawn i rywun sy'n aros mewn poen gartref am lawdriniaeth.

O ran canolfannau llawfeddygol a diagnostig, rwy'n croesawu'r egwyddor—gall canolfannau gofal a gynlluniwyd cyfaint uchel wneud gwahaniaeth gwirioneddol mewn meysydd fel orthopaedeg, offthalmoleg a llawdriniaeth gyffredinol. Ond dywedoch fod grŵp arbenigol yn cael ei gynnull i ddatblygu cynllun cyflawni ar gyfer 10 canolfan dros bedair blynedd. Felly, ble fyddan nhw? Ble fydd pob un yn agor? Pwy fydd yn eu staffio? A sut bydd cleifion ardaloedd gwledig yn gallu cael mynediad atynt? Oherwydd dim ond arwydd ar y drws yw canolfan heb staff. Mae Cymru wedi cael digon o gyhoeddiadau sy'n swnio'n bwysig ar y diwrnod ac yna'n diflannu i mewn i system a byth yn ymddangos eto.

Diolch, James, am y sylwadau yna. Hoffwn ddiolch i'r Aelod o'r wrthblaid am godi rhai o'r materion sydd ganddo. Roedd yr Aelod yn hollol gywir wrth ddweud bod angen i ni sicrhau ein bod yn diolch i'r GIG a'r staff gofal yng Nghymru—yn hollol. Maen nhw'n gweithio'n galed allan yna mewn amgylchiadau anodd iawn, ac rwy'n estyn fy niolchgarwch hefyd am yr holl waith maen nhw'n ei wneud. Dywedodd yr Aelod ei fod yn cytuno â'm hasesiad. Pe bai ond yn gallu cytuno â'r diagnosis a'r syniadau rydw i wedi'u cyflwyno hefyd. Fe wnaeth pan rannodd y pwyllgor gyda mi, felly edrychaf ymlaen at gydweithredu â'r Aelod dros y blynyddoedd nesaf i gyflawni'r rhain.

Pan fydd yr Aelod yn dweud nad yw'n amser am unrhyw sloganau mwyach, mae angen cyflawni, mae hwnnw'n slogan ynddo'i hun. Ond mae'n dweud bod y blaid y mae'n aelod ohoni yn cefnogi GIG am ddim yn y man darparu. Rwy'n croesawu clywed hynny, ond nid dyna beth mae arweinydd ei blaid yn ei ddweud yn Llundain. Mae arweinydd ei blaid yn cyfeirio'n gyson at—[Torri ar draws.]—yn cyfeirio'n gyson at y ffaith nad yw'r GIG yn cael ei ariannu gan drethiant. Sut mae'n bwriadu talu am y GIG yng Nghymru? Dwi ddim yn gwybod. Dyna pam rydym wedi ymrwymo i wneud yn siŵr y bydd y GIG yn rhad ac am ddim yn y man darparu ac yn eiddo i bobl Cymru tra bod Plaid Cymru yn llywodraethu.

Soniodd yr Aelod am yr ôl-groniad sydd gennym o ran amseroedd aros, a chyfeiriais at hynny yn fy araith agoriadol, ac, yn hollol, mae hyn yn ymwneud â chyflawni. Dyna pam rydym ni wedi siarad am ddarparu canolfannau gofal a gynlluniwyd ledled Cymru, gan wneud yn siŵr bod y bobl hynny yn cael eu gweld yn gyflymach, y triniaethau cyfaint uchel wedi'u gwneud, a gall pobl fynd adref yr un diwrnod. Rydym yn gwybod bod diffyg effeithlonrwydd a chynhyrchiant yn y GIG yng Nghymru. Dyna pam y byddwn yn sicrhau y gwneir y defnydd mwyaf o theatrau ac amser theatrau.

Cyfeiriodd yr Aelod hefyd at ofal sylfaenol a'r ffaith bod—. Mae'n dweud nad oedd ganddo unrhyw syniad am yr hyn yr oeddem ni'n ei gynnig. Unwaith eto, soniais am hynny yn fy araith. Rydym eisoes wedi dechrau proses, fel rhan o'n darpariaeth 100 diwrnod, o nodi sut y gallwn symud adnoddau o ofal eilaidd i ofal sylfaenol. Rydym ni eisoes wedi dechrau edrych ar y posibilrwydd o gyflogi'r 100 o feddygon teulu y buom yn siarad amdanynt.

Soniodd yr Aelod hefyd am asesiadau gofal. Mae gan Blaid Cymru hanes balch o wneud yn siŵr, pan ddaethom i gytundeb ar y gyllideb ddiwethaf gyda Llywodraeth Cymru flaenorol, y byddem yn sicrhau bod awdurdodau lleol yn cael eu hariannu er mwyn i ni allu cyflawni'r addewidion hynny.

Yna mae'r Aelod yn sôn am ganser. Cefais gyfarfod ddoe gyda'r prif swyddog nyrsio a'r prif swyddog meddygol i ddechrau cyflwyno cynllun canser yng Nghymru.

Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog hefyd am ei ddatganiad, ac, ar ran Llafur Cymru, hoffwn ddiolch i'r gweithlu iechyd a gofal anhygoel ledled Cymru. Er mwyn tryloywder llwyr, Lywydd, a gaf ddatgan bod fy mrawd hynaf yn gweithio i Novo Nordisk?

Mae rhestrau aros y GIG bellach wedi gostwng dros 10 mis yn olynol, diolch i waith anhygoel staff y GIG a buddsoddiad £120 miliwn blaenorol Llywodraeth Lafur Cymru. Mae mwy i'w wneud o hyd, ac mae bellach i fyny i Blaid Cymru sicrhau nad yw'r cynnydd yn methu.

Er fy mod yn gwerthfawrogi datganiad y Gweinidog, mae rhai cwestiynau arwyddocaol ynglŷn â gwahanol feysydd gwasanaeth sydd i'w hateb o hyd. Yn yr wrthblaid—. Mae hwn yn gwestiwn sydd wedi'i ofyn ddwywaith nawr, ac fe wnaf ei ofyn am y trydydd tro. Yn yr wrthblaid, fe wnaethoch chi addo dileu arosiadau dwy flynedd o fewn misoedd. Weinidog, erbyn pryd bydd arosiadau dwy flynedd yn cael eu dileu'n llwyr yng Nghymru?

A bydd y Gweinidog yn ymwybodol o'r anghydfod diwydiannol presennol sy'n effeithio ar nyrsys arbenigol yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg. Weinidog, a wnewch chi ymyrryd i sicrhau bod y bwrdd iechyd yn parchu'r broses gwerthuso swyddi? Ac erbyn pryd allwch chi ymrwymo i ddatrys y mater?

Yn ôl ym mis Tachwedd 2024, pan oeddech yn yr wrthblaid, fe wnaethoch chi hyrwyddo 29 o argymhellion mewn dogfen o'r enw 'System Iechyd Cymru: Atebolrwydd, Perfformiad a Diwylliant'. Ychydig iawn o'ch argymhellion rwy'n eu gweld yn cael eu hadlewyrchu yn y datganiad o flaenoriaethau heddiw. Ac yn eu plith roedd argymhelliad i sefydlu cydraddoldeb cyflog rhwng gweithwyr gofal cymdeithasol a staff y GIG. Felly, ydych chi'n dal i lynu wrth bob un o'r 29 argymhelliad? Ac erbyn pryd y gall gweithwyr gofal cymdeithasol ddisgwyl cydraddoldeb cyflog?

Dywedoch chi o'r blaen,

'Ni fyddwn yn gallu fforddio ysbytai newydd o faint Ysbyty Athrofaol Cymru, yn amlwg, oherwydd nad yw Llywodraeth y DU yn darparu'r arian cyfalaf ar gyfer pethau fel yna.'

Nid yw cyllid ar gyfer prosiectau cyfalaf fel hyn yn dibynnu ar gyllid uniongyrchol Llywodraeth y DU. Llywodraeth Cymru sy'n dewis ar beth i wario ei lefelau uchaf erioed o gyllid cyfalaf, ac rydym yn Llafur Cymru yn bwriadu gwario £4 biliwn ar ailadeiladu ysbytai, gan gynnwys Ysbyty Athrofaol Cymru ac Ysbyty Maelor Wrecsam. Weinidog, a wnewch chi ailadeiladu Ysbyty Athrofaol Cymru ac Ysbyty Maelor Wrecsam? A faint o'r £4 biliwn fwy neu lai o gyllid cyfalaf blynyddol Llywodraeth Cymru fydd yn cael ei wario ar ein hysbytai, nid ar ganolfannau yn unig?

Ac yn olaf, a allwch chi warantu, o dan Lywodraeth leiafrifol Plaid Cymru, na fyddwch yn lleihau buddsoddiad mewn gofal sylfaenol, eilaidd neu gymdeithasol? Diolch.

Diolch i'r Aelod am y pwyntiau yna a gododd. Nawr, cyfeiriodd yr Aelod at restrau aros. Nid oedd gan ei Lywodraeth flaenorol yr hanes mwyaf balch wrth fynd i'r afael â'r rhestrau aros, a dyna pam rydym ni'n gorfod cymryd camau radical i sicrhau bod rhestrau aros yn cael eu gostwng nawr. Rydym wedi sôn am sefydlu 10 canolfan gofal a gynlluniwyd ledled Cymru. Dyna beth fyddwn ni'n ei wneud. Rydym wedi sôn am sicrhau bod gennym broses ddilysu, y dylai'r bobl hynny ar restr aros fod ar restr aros, a dylai'r rhai nad ydynt i fod ar restr aros yn cael eu gweld yn y lle priodol, gan wneud yn siŵr bod pobl yn cael eu gweld yn gynt a gyda'r gofal sydd ei angen arnynt. Dyna pam rydym ni'n gwybod bod y cynllun sydd gennym ni, ac rydym yn hyderus y bydd yr hyn rydym ni'n ei gynnig yn gwneud yn siŵr y bydd yr arosiadau dwy flynedd hynny yn cael eu dileu mewn ychydig fisoedd.

Soniodd yr Aelod am ymwelwyr iechyd yng Nghwm Taf. Wel, fe wnes i gyfarfod â chadeirydd bwrdd Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg ychydig wythnosau yn ôl. Rwyf hefyd wedi siarad eisoes â swyddogion Unite, ac rwy'n glir bod angen i'r ddwy blaid weithio gyda'i gilydd, mewn partneriaeth gymdeithasol, er mwyn dod o hyd i dir cyffredin a datrys hyn cyn gynted â phosibl, oherwydd mae gwaith ymwelwyr iechyd yn hollol hanfodol. Pan fyddwn ni'n sôn am yr agenda ataliol, gwyddom eu bod yn gwneud gwaith hanfodol i wneud yn siŵr bod pobl yn cael eu gweld yn gynt ac nad yw pethau'n gwaethygu.

Ac mae'r Aelod yn cyfeirio at y ddogfen a gyhoeddais ychydig flynyddoedd yn ôl bellach, ar lywodraethiant. Rwy'n falch ei fod wedi darllen y ddogfen, ac mae'n ddogfen dda i eraill a allai fod eisiau ei darllen—[Torri ar draws.]—hyd yn oed os ydw i'n dweud hynny fy hun, yn hollol. Ac yn hynny o beth, ie, yn hollol, rydym yn sôn am gydraddoldeb cyflog, a dyna pam, unwaith eto, rwy'n cyfeirio at yr hanes balch sydd gan Blaid Cymru o ddechrau'r broses o uno iechyd a gofal cymdeithasol, a dyna y byddwn yn ei gwblhau fel Llywodraeth Plaid Cymru. Ar hyn o bryd, bydd fy nghyd-Aelod Delyth Jewell yn edrych ar hynny ac yn sicrhau bod hynny'n cael ei gyflawni, ac y gallwn weld hynny'n dwyn ffrwyth o dan Lywodraeth Plaid Cymru.

Yn olaf, siaradodd yr Aelod am £4 biliwn ar gyfer adeiladu ag arian cyfalaf, ar gyfer ysbytai, a gynigiwyd gan y Blaid Lafur. Mae'r Aelod yn anghofio mai ni yw'r Llywodraeth bellach ac rydym yn gweld y ffigurau hynny hefyd, ac roedd hynny'n gwbl afrealistig, y cynigion hynny a gyflwynwyd gan y Blaid Lafur ar y pryd. Mae gennym ôl-groniad gwerth £1.5 biliwn mewn ysbytai ledled Cymru, gan gynnwys Glangwili, gan gynnwys Glan Clwyd, gan gynnwys Bronglais, ar draws Cymru gyfan, y mae angen edrych arno. Felly, byddwn yn blaenoriaethu'r ôl-groniadau hynny, gan wneud yn siŵr bod pawb ledled Cymru yn cael cydraddoldeb o ran gofal.

Yn gyntaf, hoffwn longyfarch y Gweinidog Cabinet ar ei rôl newydd a diolch iddo am ddatganiad y prynhawn yma. Ysgrifennydd Cabinet, rwy'n gobeithio y gallwn weithio gyda'n gilydd yn adeiladol yn ystod tymor y Senedd hon i helpu i gyflawni'r gwelliannau sydd eu hangen ar ein gwasanaeth iechyd ac mae ein hetholwyr yn eu haeddu. Nid yw'n gyfrinach i unrhyw un yn y Siambr hon a thu hwnt bod ein gwasanaeth iechyd mewn cyflwr peryglus, ac er y gellir rhoi'r rhan fwyaf o'r bai ar stepen drws y Llywodraeth Lafur flaenorol, does dim dianc o'r ffaith bod Plaid Cymru yr un mor euog am y difrod maen nhw wedi'i achosi, gan gefnogi Llafur dro ar ôl tro dros dymhorau blaenorol y Senedd.

Mae gan Blaid Cymru gyfle gwirioneddol i wneud iawn am y camgymeriadau yn y gorffennol wrth iddyn nhw nawr lywodraethu, ond ble mae'r camau uniongyrchol, Weinidog Cabinet? Mae rhestrau aros y GIG yn parhau i fod yn gywilyddus o uchel, gyda chleifion ym mhob un o'r pedair cornel yng Nghymru yn dioddef mewn poen, ond mae manylion am sut i fynd i'r afael â hyn yn parhau i fod yn amwys iawn. Weinidog Cabinet, rydych wedi addo dileu arosiadau dwy flynedd mewn ychydig fisoedd—ac rwy'n gobeithio er lles trigolion y byddwch yn llwyddiannus iawn—ond sut yn union ydych chi'n mynd i gyflawni hyn, oherwydd ni allwn fforddio i hwn fod yn addewid a dorrir unwaith eto?

Mae gwella mynediad at ofal lle bo angen yn hollbwysig. Yng Nghasnewydd ac Islwyn, mae galwadau cynyddol am ailagor adran damweiniau ac achosion brys yn Ysbyty Brenhinol Gwent, rhywbeth a godais gyda'r Prif Weinidog yn uniongyrchol yn gynharach heddiw, ac rydw i nawr yn mynd i weld os byddaf yn llwyddiannus gyda chi. Mae Ysbyty'r Faenor o dan bwysau enfawr, a thrwy ailagor adran damweiniau ac achosion brys yn Ysbyty Brenhinol Gwent, gallai fy etholwyr gael mynediad at ofal yn agosach at adref, a byddai hyn, gobeithio, yn lleihau rhywfaint o'r baich yn y Faenor. Yn seiliedig ar yr wybodaeth gan y bwrdd iechyd ei hun, bydd yn costio tua £10 miliwn i ddod â'r uned yn ôl i Ysbyty Brenhinol Gwent—ddim llawer yn nhrefn fawr pethau. Weinidog Cabinet, a wnewch chi a'ch swyddogion ymgysylltu â bwrdd iechyd Aneurin Bevan i drafod y posibilrwydd o ailagor yr adran damweiniau ac achosion brys yn Ysbyty Brenhinol Gwent, gan ei fod yn rhywbeth y mae fy etholwyr yn galw amdano? Byddwn hefyd yn gwerthfawrogi'n fawr, Weinidog Cabinet, pe gallech daflu ychydig mwy o oleuni ar sut mae'r Llywodraeth yn mynd i leihau'r pwysau ar adrannau damweiniau ac achosion brys eraill a rhyddhau capasiti mewn wardiau ysbytai ledled Cymru.

Weinidog Cabinet, rwyf eisiau codi penderfyniad Pwyllgor Sgrinio Cenedlaethol y DU i beidio ag argymell rhaglen sgrinio'r prostad cenedlaethol. Mae hyn yn hynod siomedig, gan ein bod yn gwybod po gynharaf y mae canser yn cael ei ddal, y gorau yw'r canlyniadau, ac o ystyried nad yw canser y prostad yn aml yn amlygu symptomau, mae profion yn wir yn allweddol. Gobeithio nad oes ots gan fy nghyd-Aelod Paul Davies AS, ond hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i dalu teyrnged i'r gwaith gwych y mae wedi'i wneud—ac yn parhau i'w wneud—wrth godi ymwybyddiaeth ac ymgyrchu dros welliannau yn y maes hwn. Felly, Weinidog Cabinet, a wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i gyflwyno sgrinio canser y prostad fel rhywbeth arferol i ddynion yma yng Nghymru?

Diolch i'r Aelod am y pwyntiau yna a godwyd. Dechreuodd yr Aelod drwy gyhuddo Plaid Cymru o fod, a'r hyn a ddywedodd oedd, 'yr un mor euog', o ran tranc y gwasanaeth iechyd. Nawr, dyma'r tro cyntaf i ni arwain y Llywodraeth, a gaf i eich atgoffa chi, ond cynigiodd eich plaid chi hefyd gefnogi cyllideb y Llywodraeth flaenorol. Fe lwyddon ni i sicrhau cyllid ychwanegol i'r GIG yn y Llywodraeth flaenorol, gan roi ein harian ar ein gair.

Gofynnodd yr Aelod hefyd am fanylion y cynllun gweithredu, yr wyf eisoes wedi'i nodi yn fy natganiad blaenorol yn gynharach heddiw. Ac mae'r cynllun 100 diwrnod hwnnw wedi sôn am sut rydym ni'n mynd i ddechrau gan edrych ar ddilysu'r rhestrau aros, y canolfannau gofal wedi'i gynllunio yr ydym ni'n mynd i'w datblygu, y buddsoddiad mewn gofal sylfaenol a diagnosteg well—rydw i eisoes wedi nodi hynny i gyd.

Gofynnodd yr Aelod hefyd, ddwywaith yn fanna, am ymgysylltu â bwrdd iechyd Aneurin Bevan. Rwy'n ymgysylltu'n rheolaidd â bwrdd iechyd Aneurin Bevan, ac rwy'n hapus i godi materion y gallai'r Aelod fod eisiau gwneud hynny yn y trafodaethau hynny. Os bydd hi'n ysgrifennu ataf i, yna byddaf yn fwy na hapus i wneud hynny.

O ran sgrinio canser y prostad, mae hynny'n ddatblygiad diddorol yr ydym ni wedi'i weld, yn sicr, a byddwn ni'n edrych yn ofalus ac yn ystyried y dystiolaeth a gyflwynwyd gan Bwyllgor Sgrinio Cenedlaethol y DU, oherwydd fel yr ydym wedi clywed sawl gwaith mewn trafodaethau y prynhawn yma, mae'n rhaid i ni ddilyn y wyddoniaeth. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod yn dilyn yr hyn sydd orau i'r cleifion a bod gennym y canlyniadau gorau, oherwydd rydym ni, fel Llywodraeth, yn cael ein harwain gan ganlyniadau. Rydym eisiau gwella canlyniadau i bobl Cymru.

Ac o ran deintyddiaeth, bydd yr Aelod yn gwybod yn iawn mai Siân Gwenllian, ar y fainc flaen yn y fan yma, a gyflwynodd y cynllun i ddatblygu ysgol ddeintyddiaeth yma yng Nghymru ar gyfer y gogledd, gan weithio ar y cyd ag eraill, a dyna beth y byddwn ni'n dechrau ei wneud. Rydym ni'n dechrau'r broses honno i edrych ar y ffordd orau o sicrhau bod yr ysgol yn cyflwyno deintyddion cyn gynted â phosibl. Ac yna codwyd materion ynglŷn â chynnal a chadw, yr wyf wedi cyffwrdd â nhw mewn ymatebion blaenorol, ac ynglŷn ag effeithlonrwydd, yr wyf hefyd wedi cyffwrdd â nhw mewn ymatebion blaenorol, felly ni fyddaf yn ailadrodd y rheini.

Felly, yn olaf—rwy'n trethu amynedd y Llywydd, rwy'n gwybod—mae data a digidol yn allweddol. Sylweddolodd yr Aelod fod digidol yn allweddol, ond rydym hefyd yn bwrw ymlaen gyda data, fel bod gennym gysondeb o ran casglu data ledled Cymru, ac mae hynny'n rhan o'r rhaglen hefyd.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd, a phrynhawn da, Weinidog Cabinet. Croeso i'ch rôl newydd. Roeddwn i eisiau gofyn am ofal cymdeithasol. Rwy'n gwybod eich bod chi a minnau wedi codi'r mater hwn yn y Senedd flaenorol. Gwyddom fod 1,275 o bobl yn sownd mewn gwelyau ysbyty yn ddiangen. Maen nhw'n aros am ofal cymdeithasol, naill ai ar gyfer cyflawni'r gwasanaethau neu am asesiadau. Y bobl hyn, y rhai sy'n dirywio mewn wardiau pan ddylen nhw fod gartref, yw'r rhai sydd angen canlyniadau brys. Gwyddom fod Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi rhagweld bwlch cyllido gofal cymdeithasol o dros £200 miliwn eleni yn unig, ond dim ond £180 miliwn a ddarparodd y gyllideb flaenorol ar draws iechyd a gofal cymdeithasol. Ym mis Tachwedd, fe wnaethoch chi eich hunan ddisgrifio gofal cymdeithasol fel conglfaen gofal iechyd Cymru sy'n cael ei danariannu a'i anwybyddu fwyaf, ac roeddech chi'n hollol gywir. Felly, a wnewch chi amlinellu'n union beth yw eich ymateb i'r bobl hynny sy'n sownd mewn ysbytai ar hyn o bryd? Diolch yn fawr iawn.

Gwnaf, diolch i'r Aelod am y pwyntiau y mae hi wedi'u codi, ac mae hi'n hollol iawn bod gofal cymdeithasol yn hanfodol. Os ydym ni'n mynd i ddatrys y problemau sy'n wynebu ein gwasanaeth iechyd, mae angen i ni ddatrys y problemau sy'n wynebu gofal cymdeithasol, ond mae'r problemau sy'n wynebu'r rhai sy'n dioddef oedi cyn cael eu rhyddhau, y rhai nad ydynt yn gallu cael pecyn gofal, yn fwy na dim ond cleifion gofal cymdeithasol, maen nhw hefyd mewn gofal sylfaenol. Y dull system gyfan yw'r hyn yr ydym ni'n edrych arno yma, sicrhau ein bod ni'n buddsoddi, ie, mewn gofal sylfaenol, gwneud yn siŵr nad yw pobl yn tagu'r system ar y pen blaen hwnnw, ac yna gwneud yn siŵr bod pobl yn gallu cael eu rhyddhau yn ddiogel, fel bod gofal i'w gael yn y gymuned. A dyna beth mae'r cynlluniau rydym ni wedi'u cyflwyno yn edrych arno, gan sicrhau bod y gofal hwnnw yn y gymuned, yn agosach at gartref, fel bod pobl yn cael eu gweld yn agosach at eu cartref.

Ac yn olaf, i gyffwrdd â rhywbeth y soniais i amdano yn gynharach, dyna ran o'r rheswm pam rydym ni eisiau sicrhau ein bod ni'n cyfuno'r iechyd a gofal cymdeithasol hwnnw, fel ein bod ni'n gwneud yn siŵr nad oes bylchau yn y system honno, bod pobl yn gweithio gyda'i gilydd, bod sefydliadau'n siarad â'i gilydd. Dyna pam rydym ni wedi cynnig—ac fe wnes i gyflwyno'r syniad yn gynharach— sicrhau bod byrddau partneriaeth rhanbarthol yn gweithio'n effeithiol, fel bod awdurdodau lleol a byrddau iechyd yn siarad â'i gilydd ac nad yw pobl yn llithro rhwng y bylchau hynny. Felly, yn sicr, mae'r Aelod yn iawn wrth dynnu sylw at bwysigrwydd hyn.

Fy mhwynt olaf yw y byddwn ni hefyd yn cyfarwyddo Llais i benodi hyrwyddwr gofal cymdeithasol. Byddaf yn gweithio gyda fy Nirprwy Weinidog i wneud yn siŵr bod hynny'n digwydd, a bydd yr hyrwyddwr hwnnw'n cyfarfod yn rheolaidd â'r Dirprwy Weinidog i gyflwyno unrhyw faterion.

Rydyn ni'n gwybod bod rhestrau aros y GIG yng Nghymru o dan Lafur wedi bod yn llawer rhy hir ac yn llawer rhy uchel, gyda'r data mwyaf diweddar yn dangos 666,000 o gleifion yn dal i aros cyn dechrau eu triniaeth. O'r rheini, mae bron i 25 y cant yn aros dros 36 wythnos.

Yn fy mhrofiad i fel offthalmolegydd, mae gormod o bobl yn sefyll yn llawer rhy hir am driniaeth am gyflyrau fel macular degeneration, ac yn mynd yn ddall o ganlyniad i hyn. Mae'n amlwg bod angen newid sylfaenol i'r ffordd y mae'r GIG yn gweithredu, a dwi'n falch na fydd y Llywodraeth Plaid Cymru newydd yn parhau gyda'r drefn arferol.

Felly, Weinidog Cabinet, a allwch chi amlinellu pa gamau pellach fydd yn cael eu cymryd i ostwng y rhestrau aros, a sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau gwelliant cynaliadwy, yn hytrach na dibynnu ar fesurau byrdymor fel allanoli—outsourcing—i gwmnïau preifat? Diolch

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn, a diolch am ei waith blaenorol o fewn y gwasanaeth iechyd. Dwi'n falch iawn o'i gael o'n aelod o'r grŵp er mwyn medru ein cynghori ni ar nifer o bethau yn y maes iechyd.

Mae'r Aelod yn iawn i uwcholeuo'r pwysau arbennig y mae offthalmoleg, er enghraifft, yn dioddef. Mae offthalmoleg wedi cael ei esgeuluso yn arbennig gan y Llywodraeth flaenorol, rhywbeth a amlygwyd yn gryf gan adroddiad y pwyllgor iechyd yr oeddwn i'n rhan ohono.

Ond i ateb cwestiwn penodol yr Aelod, mae gennym ni raglen uchelgeisiol er mwyn sefydlu hybiau llawfeddygol ar draws Cymru, fel dwi wedi sôn, er mwyn delio â'r pwysau rhestrau aros sydd yn llawer rhy uchel. Fe wnes i ymweld â chanolfan o'r fath yng Nghastell-nedd Port Talbot yn ddiweddar er mwyn gweld yr effaith go iawn ar gleifion.

Ond mae hefyd yn bwysig pwysleisio nad dim ond achos o ddelio â'r pwysau fel maen nhw ar hyn o bryd ydy hyn; mae hefyd yn ffordd o ymgorffori gofynion gofal dewisol yn fwy cynaliadwy mewn i weithgarwch rheolaidd yr NHS yn y tymor hir, ac i sicrhau na fyddwn ni fyth eto yn y sefyllfa yr ydym ni wedi bod ynddi.

Bydd ein cynlluniau gofal dewisol, felly, gyda chefnogaeth adolygiad annibynnol o berfformiad yr NHS, yn gyrru'r cynnydd hwnnw. Yn hyn o beth, ni fyddwn ni felly yn gorfod dibynnu yn unig ar brynu capasiti allanol ar draul buddsoddiad strategol mewn cryfhau gwasanaeth lleol; mi fyddwn ni yn buddsoddi yn ein capasiti yn yr NHS yng Nghymru.

Croeso. Na, 'llongyfarchiadau' ddylwn i ddweud, mewn gwirionedd, nid 'croeso'. Rydych chi newydd sôn am offthalmoleg. Cyn yr etholiad, roedd cyllid wedi'i nodi i fynd i'r afael â'r rhestr aros gynyddol am lawdriniaeth cataract, ond dywedir bod cynnydd wedi'i ohirio yn ystod cyfnod yr etholiad. Nawr bod yr etholiad drosodd, a wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i ddarparu'r cyllid hwnnw'n llawn, ac a all y Gweinidog iechyd ddarparu amserlen glir ar gyfer pryd y bydd cleifion sy'n aros am lawdriniaeth cataract yn gweld manteision y buddsoddiad hwn? Diolch.

Diolch i'r Aelod am hwnna. Mae'r pwynt mae hi'n ei godi yn un arbennig o bwysig. Mi oeddwn i, fel dwi wedi sôn, yn rhan o adroddiad y pwyllgor iechyd a gofal ddaru edrych mewn i offthalmoleg, a dwi'n ymwybodol o'r diffygion sydd gennym ni yn y maes. Dyna pam ein bod ni, fel rhan o'r broses o leihau rhestrau aros, wedi sôn am yr hybiau yma. Mi fydd elfen o'r hybiau yna yn edrych ar yr anghenion foliwm uchel—high volume—yma sydd gennym ni, â chataracts yn eu plith nhw, er mwyn gwneud yn siŵr bod pobl sydd yn dioddef yn cael eu gweld yn gynt ac yn medru mynd mewn am driniaeth ac allan ar yr un diwrnod. Yn ogystal â hynny, mi fyddwn ni'n edrych i wneud yn siŵr bod strategaeth genedlaethol ar gyfer offthalmoleg yn cael ei gweithredu er mwyn gwneud yn siŵr nad ydy pobl yn dioddef yn fwy nag sydd angen.

Rwy'n croesawu'r Gweinidog Cabinet i'w rôl. Digwyddodd un o bob tair marwolaeth yng Ngwent rhwng 2018 a 2022 yn gynamserol ac roedd modd atal rhai o'r rheini. Y tri phrif achos oedd clefyd cardiofasgwlaidd, diabetes a chanser. Yn fy etholaeth i, mae Sir Casnewydd yn y Gymuned a Chlwb Rygbi'r Dreigiau yn gweithio'n helaeth gyda phobl o bob oedran, dynion a menywod. Mae rhaglen Cefnogwyr Ffit Sir Casnewydd yn enghraifft wych o chwaraeon yn cymryd rôl flaenllaw ym maes iechyd ataliol i ddynion a menywod. Mae clybiau chwaraeon ar lawr gwlad yn chwarae rôl flaenllaw hefyd, ac mae eu heffaith yn bellgyrhaeddol. Mae chwaraeon yn helpu i fynd i'r afael â gordewdra ac yn atal cyflyrau iechyd corfforol a meddyliol eraill, gan hefyd fynd i'r afael ag unigrwydd ac ynysu cymdeithasol. Roeddwn i'n synnu nad oedd sôn am iechyd meddwl, a hefyd yn synnu nad oedd sôn am iechyd menywod, yn natganiad y Gweinidog heddiw. Ond roedd maniffesto Plaid Cymru yn cynnwys ymrwymiad i fuddsoddi mewn chwaraeon a gweithgarwch corfforol fel rhan o'r agenda iechyd ataliol. A all y Gweinidog ddweud wrthym faint fydd y buddsoddiad hwnnw ac o ble y bydd yr arian yn dod?

Diolch am y pwyntiau a godwyd. Os caf i fynd yn syth at y pwynt ynghylch iechyd meddwl ac iechyd menywod, dyna pam mae'r Prif Weinidog wedi penodi Dirprwy Weinidog gyda'r pwyntiau hynny'n union yn ei theitl. Bydd hi'n canolbwyntio'n gryf iawn ar sicrhau ein bod yn datblygu'r prosiectau iechyd meddwl sydd eu hangen arnom, ac yn gweithio ar yr arfer da a ddatblygwyd gan y Llywodraeth flaenorol gyda'r cynllun iechyd menywod a gwella hwnnw hyd yn oed ymhellach a'i gryfhau. Rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda Delyth Jewell ar y rhaglenni hynny.

Pan ddaw i chwaraeon a'r agenda ataliol, unwaith eto, mae'r Prif Weinidog wedi penodi Dirprwy Weinidog yn un swydd gyda'r agenda ataliol mewn golwg, gan wneud yn siŵr bod yr agenda ataliol ar frig yr hyn yr ydym ni'n ei wneud a'r hyn yr ydym ni'n edrych arno. Dyna pam y bydd Nerys Evans yn gweithio gyda Heledd Fychan a gydag eraill ar draws y bwrdd blaen yma i sicrhau ein bod yn edrych ar y cyd yn y Llywodraeth ar sut y gallwn sicrhau bod yr agenda ataliol honno wedi'i hymgorffori ym mhopeth a wnawn. Gwyddom mai penderfynydd cymdeithasol mwyaf salwch yw tlodi. Dyna pam y bydd Nerys yn gweithio gydag Adam Price. Rydym yn gwybod bod tai yn broblem. Dyna pam y bydd Nerys Evans yn gweithio gyda Siân Gwenllian. Rydym yn gwybod bod anllythrennedd iechyd yn broblem. Dyna pam y bydd hi'n gweithio gydag Anna Brychan. Rydych chi'n gweld y patrwm. Mae'r agenda ataliol yn hollol hanfodol.

Weinidog Cabinet, rydych chi wedi awgrymu, yn eich datganiad heddiw, bod gormod o bwyslais ar ofal ysbyty, ac mae'n ymddangos eich bod yn lledawgrymu eich bod yn credu bod gormod o welyau ysbyty. A allwch chi ddweud wrthym ni ai dyna yw eich barn chi ai peidio, ac a fyddwch yn gwarantu i bobl Cymru na fyddwch yn cau unrhyw ysbytai yn ystod eich cyfnod fel Gweinidog Cabinet dros y pedair blynedd nesaf? Mewn gwirionedd, a allwch chi ddweud wrthym ni a fyddwch chi'n darparu'r ysbyty cymunedol newydd yng ngogledd sir Ddinbych a addawyd ers amser maith i bobl y Rhyl ac arfordir gogledd sir Ddinbych gyfan? Maen nhw wedi bod yn aros am yr ysbyty hwnnw ers 13 mlynedd, ac mae'n gwbl hanfodol ei fod yn cael ei gyflawni, ond nid ar y raddfa bresennol, sy'n awgrymu mai dim ond 14 gwely fydd yna. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod graddfa wreiddiol y prosiect hwnnw yn cael ei gyflawni, sef 30 gwely, er mwyn lliniaru'r problemau yn Ysbyty Glan Clwyd gerllaw, sydd, fel y gwyddom ni i gyd, yn un o'r adrannau brys sy'n perfformio waethaf yn y wlad. Mae angen i hynny newid, a gall y prosiect hwnnw ei gyflawni.

Lywydd, mae'r Aelod yn awgrymu fy mod wedi dweud bod gormod o bwyslais ar ysbytai ac y byddwn yn hoffi gweld nifer gwelyau ysbyty yn lleihau. Dydw i ddim wedi dweud hynny o gwbl. Mewn gwirionedd, pe bai'r Aelod wedi darllen ein maniffesto, byddai wedi gweld rhywbeth gwahanol—sef bod angen i ni gryfhau'r sylfaen gwelyau ysbyty hwnnw. Dyna pam, yn sicr, rwy'n cefnogi'r cyflawniad yng ngogledd sir Ddinbych, oherwydd, fel y dywedodd y Llywodraeth flaenorol, i fod yn deg, ar y pryd, bydd cael y gwelyau ychwanegol hynny yn y gymuned yn lleddfu'r pwysau ar Glan Clwyd. Dyna beth y mae angen i ni ei weld: gwneud yn siŵr bod gennym y cyfleusterau cam-i-lawr hynny, y cyfleusterau adferiad hynny yn y gymuned, fel y gall pobl adael yr ysbyty cyffredinol a chael gofal yn agosach at eu cartref. Dyna pam, ie, rydym wedi ymrwymo'n llwyr i ddatblygu'r ysbyty hwnnw yng ngogledd sir Ddinbych, ac edrychaf ymlaen at ei agor pan fydd wedi'i orffen.

Rydym yn gwybod mai gofal sylfaenol yn aml yw'r pwynt cyswllt cyntaf â'n GIG, ond ledled Cymru, mae gwasanaethau meddygon teulu wedi wynebu pwysau sylweddol ers blynyddoedd lawer, yn enwedig o ran recriwtio, cadw a chynaliadwyedd hirdymor. Yn fy etholaeth i, mae cymunedau wedi wynebu ansicrwydd gwirioneddol yn dilyn bygythiadau i bractisiau lleol, wedi'u hysgogi'n bennaf gan anawsterau recriwtio a chadw meddygon teulu. Mae ystadegau diweddar yn dangos bod Cymru unwaith eto wedi gweld gostyngiad yn nifer y meddygon teulu cwbl gymwys a nifer y practisiau dros y flwyddyn ddiwethaf, tra bod sefydliadau, gan gynnwys Coleg Brenhinol y Meddygon Teulu a Chymdeithas Feddygol Prydain, wedi rhybuddio bod cadw meddygon teulu bellach yn un o'r heriau mwyaf a brys sy'n wynebu GIG Cymru. Felly, rwy'n croesawu ymrwymiad y Llywodraeth hon i gryfhau gwasanaethau meddygon teulu. Weinidog Cabinet, a wnewch chi amlinellu pa fesurau fydd yn helpu i sefydlogi gwasanaethau meddygon teulu, cefnogi recriwtio a chadw, a sicrhau y gall cymunedau ledled Cymru barhau i gael mynediad at wasanaethau gofal sylfaenol lleol? Diolch.

Mae'r rhain yn bwyntiau hanfodol bwysig sydd, yn rhannol, yn ateb y cwestiwn a gyflwynwyd gan arweinydd y Ceidwadwyr. Gofal sylfaenol yw lle mae dros 90 y cant o gyswllt cleifion â'r system iechyd yn digwydd, ac eto mae esgeuluso'r conglfaen hanfodol hwn o'r system dro ar ôl tro yn gwaethygu costau a phwysau ymhellach. Rydym wedi ymrwymo i symud adnoddau er mwyn ailadeiladu a chryfhau sylfeini gofal sylfaenol, sydd wedi cael ei danseilio mor wael dros y degawd diwethaf. Byddaf yn cynnull uwchgynhadledd o arweinwyr byrddau iechyd cyn bo hir i ddatblygu map ffyrdd cynaliadwy i'r perwyl hwn.

Yn ganolog i'n cynlluniau ar gyfer gofal sylfaenol yw recriwtio hyd at 100 o feddygon teulu cyflogedig ychwanegol i ehangu gweithgarwch y tu allan i oriau, gan ganolbwyntio'n benodol ar ardaloedd mwy difreintiedig, sy'n wynebu rhwystrau anghymesur rhag cael mynediad at wasanaethau, gan weithio ar y cyd â'r rhaglen Deep End Cymru. Byddwn hefyd yn cyflwyno grant penodol i gefnogi costau gorbenion practisiau meddygon teulu, y gwyddom eu bod yn atal graddedigion diweddar rhag sefydlu eu practisiau eu hunain, ac yn archwilio arloesedd technolegol i leihau beichiau gweinyddol ar glinigwyr, a thrwy hynny ddatgloi mwy o amser ar gyfer cyswllt wyneb yn wyneb â chleifion. Rydym hefyd wedi cael mewnwelediad gwerthfawr o'n hymgysylltiad ag arweinwyr gofal sylfaenol yng Ngogledd Iwerddon, lle mae'r model ffederal wedi profi'n llwyddiannus iawn o ran cadw staff, ac mae hyn yn rhywbeth yr wyf yn awyddus iawn i'w ailadrodd yma yng Nghymru.

Diolch yn fawr, Lywydd. Mae Cymru ar agor ar gyfer busnes. Rydyn ni’n genedl â chryfderau economaidd sylweddol. Ledled ein gwlad, rydyn ni’n gweld mentrau ffyniannus, diwydiannau sy’n gystadleuol yn fyd-eang, prifysgolion cryf, gweithlu medrus iawn, a chyfleoedd go iawn mewn sectorau fel gweithgynhyrchu uwch ac ynni glân. Mae'r rhain yn asedau y byddai llawer o wledydd yn eiddigeddus ohonynt. Ac eto, ers gormod o amser, nid ydym wedi llwyddo i elwa ar y cryfderau hynny er mwyn cyflawni'r lefel o berfformiad economaidd y dylem ei disgwyl.

Nid diffyg potensial yw'r her ganolog sy'n ein hwynebu; mae'n fethiant i'w wireddu’n llawn. Yn rhy aml, nid yw'r gwahanol rannau o'n system economaidd—buddsoddiad, seilwaith, y byd academaidd, sgiliau, allforio, cynllunio ac arloesi—wedi cyd-fynd â’i gilydd. Pan fydd yr elfennau hyn ar draws y sector preifat a’r sector cyhoeddus yn cysylltu ac yn atgyfnerthu ei gilydd, mae twf yn dilyn. Pan nad ydyn nhw'n gwneud hynny, mae cyfle yn cael ei golli.

Dyna pam mae'r Llywodraeth hon yn rhoi cynhyrchiant wrth wraidd ei dull gweithredu. Cynhyrchiant yw sylfaen ffyniant hirdymor. Mae'n sail i gyflogau, safonau byw a chystadleuaeth. Heddiw, mae Cymru'n parhau i fod ar ei hôl hi, gyda chynhyrchiant tua 15 y cant yn is na chyfartaledd y DU. Ond nid yw cynhyrchiant yn fesur haniaethol; mae'n ymwneud â chodi incwm, creu swyddi gwell, a sicrhau bod ffyniant yn cael ei rannu ledled Cymru. Yn ei hanfod, mae cynhyrchiant yn dibynnu ar ddau beth: galluoedd ein pobl a pherfformiad ein cwmnïau. Mae'n cael ei lunio gan y canlynol, p'un a all busnesau arloesi, graddio, mabwysiadu technolegau newydd a chystadlu mewn marchnadoedd gwerth uwch, ac a oes gan bobl y sgiliau i gyfrannu, addasu a symud ymlaen.

Dyna pam rydym yn mabwysiadu dull newydd, cenhadaeth i fynd i'r afael â chynhyrchiant a tharged i haneru bwlch cynhyrchiant Cymru gyda'r DU o fewn 10 mlynedd. Ac yn awr mae'r gwaith yn dechrau i wireddu'r uchelgais honno. Rydym ni'n symud tuag at fodel system gyfan. Mae ein cenhadaeth yn glir: cryfhau cynhyrchiant, galluogi cwmnïau i dyfu, buddsoddi ac arloesi, gyda chefnogaeth system sgiliau sy'n arfogi pobl nid yn unig ar gyfer gwaith, ond ar gyfer dilyniant. Entrepreneuriaid, addysg, cyllid, arloeswyr a busnesau yw injan twf economaidd. Ein cyfrifoldeb yw creu'r amodau lle gall busnesau lwyddo. Mae hynny'n golygu cael gwared ar y rhwystrau maen nhw'n eu hwynebu—boed hynny mewn cynllunio, mynediad at ynni, mynediad at gyllid, neu seilwaith. Mae hefyd yn golygu sicrhau bod y gefnogaeth o'u cwmpas—sgiliau, ymchwil ac arloesi—yn cefnogi eu datblygiad a'u twf yn weithredol. Byddwn yn gwneud Cymru'r lle hawsaf yn y Deyrnas Unedig i ddechrau, tyfu a buddsoddi mewn busnes.

Nid yw hyn yn ymwneud â gostwng safonau, mae'n ymwneud â gwella sut mae'r Llywodraeth a'i phartneriaid yn gweithio, bod yn gliriach am flaenoriaethau ac yn gyflymach wrth wneud penderfyniadau i gydgysylltu'r systemau y mae busnesau'n dibynnu arnynt.

Her allweddol y mae'n rhaid inni fynd i'r afael â hi yw maint busnesau. Ychydig iawn o fusnesau yng Nghymru sy'n tyfu i'r maint lle gallant fuddsoddi yn hyderus mewn arloesi, gwneud defnydd llawn o'r sgiliau sydd ar gael a chystadlu mewn marchnadoedd gwerth uwch. Felly, byddwn ni’n canolbwyntio ar gefnogi cwmnïau i dyfu, gan gryfhau'r sylfeini sy'n galluogi'r twf hwnnw.

Mae diwygio ein system sgiliau yn ganolog i hyn. Byddwn ni’n sicrhau bod y ddarpariaeth sgiliau yn cyd-fynd yn agosach ag anghenion economaidd, gan sicrhau ei bod yn cefnogi gweithgarwch gwerth uwch ac yn galluogi unigolion i symud i rolau â chyflogau gwell. Byddwn ni’n cryfhau cysylltiadau rhwng addysg, cyflogwyr a sefydliadau ymchwil, fel bod gwybodaeth yn llifo'n fwy effeithiol i'r economi.

Ochr yn ochr â hyn, byddwn ni’n adeiladu system arloesi gryfach, gan gefnogi cwmnïau i fabwysiadu technolegau newydd, buddsoddi mewn ymchwil a datblygu ac elwa yn llawn ar gryfderau ymchwil sylweddol Cymru. Rydyn ni’n cydnabod hefyd fod rhai o'r ffactorau sy'n llywio ein heconomi y tu hwnt i reolaeth ddatganoledig. Dyna pam y byddwn ni’n gweithio'n adeiladol gyda Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol, gan alinio polisi a buddsoddiad lle bynnag y mae er budd Cymru i wneud hynny.

Bydd partneriaeth yn hanfodol ar bob lefel. Byddwn yn gweithio'n agos gyda busnesau, sy'n deall y rhwystrau rhag twf mewn amser real. Byddwn yn nodi'r rhwystrau y mae cwmnïau yn eu hwynebu, yn rhoi cyfrifoldeb clir dros eu datrys, ac yn sicrhau eu bod yn cael eu datrys yn gyflym ac yn effeithiol. Pan fydd busnes yng Nghymru eisiau tyfu, arloesi neu fuddsoddi yn ei weithlu, dylai wybod yn union i ble i fynd. A phan fydd rhywbeth yn sefyll yn ei ffordd, dylai wybod yn union pwy sy'n gyfrifol am ei ddatrys. Yn yr un modd, byddwn yn gweithio gydag undebau llafur, sy'n dod â mewnwelediad hanfodol i amodau'r gweithlu, anghenion sgiliau a phrofiad bywyd gweithwyr ar draws ein heconomi. Bydd eu safbwyntiau cyfunol yn helpu i sicrhau bod ein polisïau'n effeithiol, yn gynhwysol ac wedi'u seilio ar realiti.

Ond mae cyflawni'r agenda hon hefyd yn gofyn am newid yn y ffordd yr ydym yn gweithredu fel Llywodraeth. Cam allweddol fydd sefydlu asiantaeth ddatblygu genedlaethol newydd. Bydd yn sefydliad modern, ystwyth sy'n gweithredu ar hyd braich o'r Llywodraeth ac yn tynnu, yn hollbwysig, ar arbenigedd y sector preifat. Bydd ei bwrpas yn glir: cefnogi twf busnesau sy'n eiddo i Gymru, denu mewnfuddsoddiad a chryfhau arloesedd a gallu ar draws sectorau. Bydd yr asiantaeth newydd hon yn darparu ffocws, gan gysylltu busnesau â chyllid, safleoedd ac adeiladau sy'n barod i fuddsoddi, cyngor, sgiliau, arloesi, ymchwil a marchnadoedd allforio. Edrychaf ymlaen at gyhoeddi'r camau nesaf, gan gynnwys y grŵp sefydlu, yn yr wythnosau nesaf.

Lywydd, mae hon yn foment o gyfle. Mae gan Gymru'r asedau, y dalent a'r potensial i lwyddo. Yr hyn sydd ei angen nawr yw arweinyddiaeth a chyflawni. Mae'n gofyn am ffocws a phwyslais di-baid ar gyflawni. Mae'n gofyn am Lywodraeth sy'n barod i wneud dewisiadau a gweithredu yn gyflym. Ac mae'n gofyn am genhadaeth glir, un sy'n rhoi cynhyrchiant, pobl a chwmnïau wrth ei hanfod. Dyna yw ein cenhadaeth. Diolch yn fawr.

Diolch am eich datganiad, Weinidog, a llongyfarchiadau ar eich penodiad. Mae'n rhaid i mi gyfleu fy mhryder cychwynnol am gyfeiriad economi Cymru os yr ateb i'r heriau rydym ni'n eu hwynebu yw dod ag awdurdod datblygu Cymru a fethodd yn ôl. Mae hanes yn dweud wrthym ei fod yn gwango biwrocrataidd diangen arall a oedd yn gysylltiedig â thaliadau diswyddo rhy uchel a oedd yn anghyfreithlon, lle roedd cyfarwyddwyr yn hedfan dosbarth cyntaf o amgylch y byd tra bod cymunedau ledled Cymru yn cael eu gadael ar ôl. A dyma—dyma—ateb Plaid i'r dirywiad economaidd sy'n heintio ein trefi a'n cymoedd. Yr un model, yr un canlyniadau, heb hyd yn oed frandio newydd.

Fe wnaeth Awdurdod Datblygu Cymru, yn wir, greu rhai swyddi, ond fe wnaeth hefyd greu economi wag yng Nghymru a oedd yn galluogi sefydliadau i symud allan o'r wlad yn hawdd. Pan ddaeth yn rhatach i weithredu mewn mannau eraill, gadawodd cwmnïau tramor a mynd â miloedd o swyddi sgiliau uchel gyda nhw. Rhwng 1998 a 2008, collodd Cymru 171 o safleoedd a oedd yn eiddo i gwmnïau o dramor, tua 31,000 o swyddi. Mae Cymru yn dal i ddioddef cynhyrchiant gwan, cyflogau isel a thanberfformiad economaidd sylweddol o'i gymharu â gweddill y DU. Ac er mai dim ond un cwmni FTSE 100 sydd gan Gymru, mae busnesau Cymru yn cau ar gyfradd frawychus. A dyna waddol Awdurdod Datblygu Cymru. Efallai mai dyna beth maen nhw'n siarad amdano yn Boston, ond byddai Reform yn gwneud pethau'n wahanol. Dim cwangos chwyddedig ychwanegol, dim haenau newydd o fiwrocratiaeth a dim ildio cyfrifoldeb gweinidogol i weision sifil di-enw ac anatebol. Byddai Reform yn rhoi busnes Cymru wrth wraidd popeth a wnawn. Byddem yn defnyddio'r system dreth i greu'r amgylchedd lle mae cwmnïau, cyfarwyddwyr, entrepreneuriaid a phobl sy'n cymryd risg yn llwyddo, gan leihau rhwystrau rhag adleoli, cyflymu cymeradwyaethau cynllunio a lleihau'r baich rheoleiddio, gan wneud Cymru'n wirioneddol gystadleuol ac yn ddeniadol ar gyfer buddsoddiad. A dyna'r gwahaniaeth y byddai llywodraeth Reform yn ei wneud.

Nawr, Weinidog, gadewch i ni siarad am ein strydoedd mawr. Ledled Cymru, mae siopau anghyfreithlon sy'n ffugio bod yn fusnesau yn llygru ein strydoedd mawr. Yng Nghaerffili, gwelsom fusnes golchi ceir yn cael ei ddatgelu fel rhwydwaith smyglo pobl gwerth miliynau. Trefnodd Dilshad Shamo ac Ali Khdir i filoedd o ymfudwyr gael eu smyglo i Ewrop yn anghyfreithlon. Ac efallai, Weinidog, na fydd eich arweinydd yn credu bod mewnfudo anghyfreithlon yn bodoli, ond bydd ein cymunedau i fyny ac i lawr y wlad hon yn dweud wrthych ei fod yn bodoli. Ac mae'n effeithio ar bob un ohonom, p'un a ydych am gyfaddef hynny ai peidio. Hyd yn oed yn fy etholaeth fy hun, mae siopau wedi gwerthu tybaco anghyfreithlon a fêps i blant gan arddangos paraffernalia cyffuriau mewn ffenestri siopau sy'n cael eu gwerthu fel addurniadau diwylliannol. Bydd Reform yn rhoi diwedd ar yr economi ddu hon. Bydd Reform yn blaenoriaethu busnesau Cymreig go iawn ac yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i ddileu troseddoldeb ar ein strydoedd mawr.

Wel, a gaf i longyfarch yr Aelod ar ei benodiad i'r swydd bwysig hon yn yr wrthblaid? Edrychaf ymlaen at ymgysylltu ag ef, yn ystod gwaith craffu yn y Siambr hon, ond yn ehangach hefyd. Nid oes monopoli ar syniadau da, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn ymgysylltu i'r graddau y bo modd, mewn ffordd adeiladol, i geisio helpu Cymru ar y cyd i gyflawni ei photensial economaidd.

Rwyf am ddechrau gyda—yn yr ysbryd hwnnw—roedd rhai elfennau yna lle roedd tir cyffredin, ac rydym yn awyddus i adeiladu'r tir cyffredin, yn y pen draw. Fel cenedl, mae hyn yn ymdrech ar y cyd. Mae gan bob un ohonom rôl i'w chwarae. Mae gan wrthbleidiau—rwy'n gwybod; rydw i wedi bod yn y sefyllfa honno—rôl bwysig i'w chwarae, nid yn unig wrth gyfrannu syniadau, ond hefyd ein dal yn atebol i'r targed rydym ni wedi'i osod.

Rydyn ni'n cytuno bod creu amgylchedd busnes sydd fwyaf ffafriol er mwyn caniatáu i fusnesau gyflawni eu potensial yn gwbl hanfodol. Rydym wedi ymrwymo i wneud hynny, ac rydym wedi dweud ein bod eisiau clywed syniadau gan fusnesau, yn bennaf, oherwydd wrth gwrs bydd ganddynt yr wybodaeth orau am sut y gallwn wneud hynny. Ond os oes gan blaid yr Aelod o Reform syniadau ymarferol y gallwn eu rhoi ar waith, tymor byr, canolig a thymor hir, yna bydd yn gweld bod fy nrws i ar agor.

Rydyn ni i gyd yn ymwneud ag adeiladu consensws lle gallwn. Roedd yna fath diddorol o gonsensws yna rhwng llefarydd yr wrthblaid ac, yn wir, y weinyddiaeth flaenorol, oherwydd roedd y ddau yn cytuno nad oedd angen asiantaeth ddatblygu. Byddwn i'n dweud: edrychwch, rydym ni eisiau i dystiolaeth ein harwain ni, ac mae'r dystiolaeth o bob cwr o'r byd yn dangos yn eithaf pendant, os gofynnwch i unrhyw economegydd blaenllaw bron yn y maes hwn, mai asiantaeth ddatblygu yw'r offeryn profedig ar gyfer unrhyw genedl, rhanbarth neu unrhyw le arall sydd wedi cynyddu'r math o daf-lwybr o ran twf cynhyrchiant yr wyf wedi'i ddisgrifio. Ai dyma'r unig beth y dylech ei wneud? Yn bendant na. Nid ydym yn mynd i'w gyflawni trwy'r asiantaeth ddatblygu yn unig, ond mae'n offeryn eithaf angenrheidiol yn y blwch offer, yn seiliedig ar y profiad mewn mannau eraill.

O ran canol trefi, rydym wedi ymrwymo'n llwyr i gael strategaeth canol trefi wedi'i hadfywio ar gyfer canol trefi ar hyd a lled Cymru. Maent yn bwysig yn eu rhinwedd eu hunain fel cyflogwyr, ond maent hefyd yn hanfodol bwysig mewn ffyrdd eraill. Os ydym am ddenu a chadw talent, mae ansawdd y lle yn ein cymunedau yn gwbl hanfodol er mwyn cyflawni'r nod hwnnw hefyd. Felly, maen nhw'n hollol ganolog fel rhan o'n strategaeth economaidd. Byddwn yn sefydlu tasglu canol y dref. Rydym wedi ymrwymo i wneud hynny yn y 100 diwrnod cyntaf, ac, eto, os oes syniadau—. Clywais lawer o negyddiaeth, ond os oes syniadau cadarnhaol gan y blaid y tu ôl i mi neu unrhyw un arall, rydym yn y barod i gymryd y syniadau gorau sydd gennym, a gwneud Cymru y lle gorau i sefydlu a thyfu busnes i sbarduno ein cynnydd economaidd i gyrraedd y nod uchelgeisiol ond cyraeddadwy rydw i wedi'i nodi heddiw.

Diolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad. Rydym ni wedi clywed llawer am gynlluniau'r Llywodraeth, wrth gwrs, am yr asiantaeth ddatblygu newydd yng Nghymru, ond nid yw pobl yn gofyn am addewidion—maen nhw eisiau gweithredu, ac maen nhw eisiau hynny nawr. Mae creu math newydd o asiantaeth yn cymryd amser, mae'n cymryd ymdrech, mae'n cymryd arian ac mae'n cymryd ffocws, wrth gwrs, ac nid yw pobl yng Nghymru eisiau neu angen cwangos neu strwythurau dim ond er mwyn hynny. Yr hyn sydd ei angen arnom yw mwy o waith cyflogedig, medrus a diogel ym mhob rhan o'n gwlad, oherwydd ar hyn o bryd mae teuluoedd yn teimlo'r pwysau mewn gwirionedd. Gwneud penderfyniadau, talu'r biliau—dyna'r realiti llwm.

Dim ond yr wythnos diwethaf, gwelsom y cap prisiau ynni yn codi eto. Mae gormod o bobl yn dal i wynebu dewisiadau amhosibl, gan roi eu hynni gartref ar ddogn, gydag oedolion yn hepgor eu prydau bwyd er mwyn gwneud yn siŵr bod eu plant eu hunain yn cael eu bwydo. Dyna'r pethau—a dim ond mynd i ddyled—dyna realiti'r person cyffredin allan yna. Y bobl rydym ni'n eu cynrychioli, ni allant fforddio aros mwy. Felly, bydd ein ffocws ni, fy ffocws i, ar y canlyniadau i bobl sy'n gweithio. Faint o swyddi â chyflog da sy'n mynd i gael eu creu yn ein holl gymunedau? Dyna fydd mesur llwyddiant.

Yn y 12 mis cyn uwchgynhadledd fuddsoddi Cymru, denodd Cymru £4.6 biliwn o fewnfuddsoddiad. Roedd hynny'n golygu cyfleoedd go iawn a swyddi go iawn ledled y wlad. Nawr, rydym ni'n gwybod bod Plaid Cymru yn siarad am eu huchelgais i Gymru, ac, wrth gwrs, rydym ni i gyd yn rhannu honno. Rydym ni'n gwybod, oherwydd—. Y gwir yw: a fydd y gweithredoedd hynny wedyn yn cyfateb iddi? A all yr Ysgrifennydd Cabinet ddweud wrthym a fydd ei asiantaeth ddatblygu newydd yn rhagori ar y ffigur hwn?

Sefydlodd Llafur Cymru, wrth gwrs, y ffordd Gymreig o weithio, sef Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023, law yn llaw â'r mudiad undebau llafur. Felly, rwyf am ofyn, wrth gwrs: a fydd partneriaeth gymdeithasol yn parhau i fod wrth wraidd y penderfyniadau rydych chi'n eu cymryd wedyn o ran yr asiantaeth ddatblygu a'r canlyniadau y mae'n eu cynhyrchu o ran swyddi, buddsoddiad a chyfleoedd?

Ar hyn o bryd, rydym ni'n gweld newidiadau mawr i'r economi ac, wrth gwrs, swyddi yn cael eu gwneud yng Nghymru yn sgil mabwysiadu deallusrwydd artiffisial a'r trawsnewid i sero net. Os yw'r rhain yn cael eu gwneud yn dda, gyda gweithwyr yn ganolog i'r ffordd y mae'r Llywodraeth yn meddwl, gallwn weld cyfleoedd gwirioneddol. Mae'r Ysgrifennydd Cabinet—y Gweinidog Cabinet—yn siarad am yr angen i gau'r bwlch cynhyrchiant hwnnw. Felly, pan fyddwn yn meddwl am gyfleoedd AI mewn gwahanol sectorau a gwasanaethau, mae angen i ni wedyn, wrth gwrs, wneud yn siŵr bod unrhyw wobr economaidd yn codi gweithwyr i fyny, nid yn dod ar eu traul nhw ac ar draul eu swyddi.

Saith mlynedd ar hugain.

Oherwydd, mae pobl yng Nghymru wedi clywed—. Mae pobl yng Nghymru yn glir iawn: mae angen mwy o arian arnyn nhw yn eu pocedi.

Mae braidd yn hwyr nawr.

Mae angen mwy o arian arnyn nhw yn eu pocedi. Mae angen gwaith mwy diogel arnyn nhw. Mae angen swyddi a chyfleoedd arnyn nhw yn y lle maen nhw'n ei alw'n gartref—gwaith da a theg. Felly, a all y Gweinidog Cabinet fod yn glir: pryd fydd y swyddi hyn yn cael eu creu, ble byddant yn cael eu creu, a sut bydd pobl yn gwybod bod cynnydd yn cael ei wneud mewn gwirionedd?

Rwy'n croesawu llefarydd yr wrthblaid, llefarydd Llafur, i'w swydd hefyd, ac edrychaf ymlaen at ymgysylltu yn fanwl ar yr holl faterion a gododd hi. Rwy'n credu ei bod yn bwysig dod â ni yn ôl, onid yw, i ffocws heddiw, sef cyhoeddi nod, targed, nad oedd gennym am 20 mlynedd. Ac un peth rydym ni—. Does neb yn gallu rhagweld y dyfodol yn llwyr gyda 100 y cant o sicrwydd. Nid yw'n bosibl. Ond un peth y gallwn ei ragweld: os nad oes gennych nod o gwbl, os nad oes gennych darged o gwbl, ni fyddwch byth yn ei gyflawni; ni allwch hyd yn oed fesur cynnydd. A dyna pam mai'r cam cyntaf mewn unrhyw gynllun i adfywio economi Cymru yw bod yn glir ynglŷn â'r cyfeiriad teithio. Yn absenoldeb yr eglurder hwnnw yn y weinyddiaeth flaenorol, roedd gennym ddegawdau o bolisi o fynd gyda'r llif, onid oedd? Felly, rydyn ni'n cywiro hynny. Mewn gwirionedd, rwy'n credu ein bod wedi torri holl recordiau cyflymder ar y tir llywodraethol yma. Nid wyf wedi bod yn Weinidog dros yr economi am dair wythnos eto, ac eto rydym wedi nodi'n glir y nod yr ydym yn ei osod ar gyfer economi Cymru dros y degawd nesaf.

A beth sy'n llifo o hynny felly? Rwy'n cytuno â llawer o'r pethau y mae hi wedi sôn amdanynt. Edrychwch, mae'n rhaid i ni gynyddu cyflymder gwneud penderfyniadau, ond mae rhan o hynny yn dod o alinio eich gweithredoedd, cadw ffocws, ac ni allwch wneud hynny oni bai bod gennych nod clir. Nawr bod hwnnw gennym ni, wrth gwrs, mae gwaith eisoes yn mynd rhagddo—llawer o'r elfennau y cyfeiriodd atynt, o ran yr asiantaeth ddatblygu a rôl yr asiantaeth ddatblygu. Bydd, fe fydd buddsoddiad uniongyrchol tramor yn parhau i fod, i'n heconomi, fel ar gyfer unrhyw economi, yn elfen bwysig yn ein strategaeth economaidd. Yr hyn na ddylai fod—. I gyfeirio at rai o'r sylwadau yn gynharach hefyd, ni ddylai fod yr unig elfen. Mae'n rhaid ei gydbwyso â buddsoddi mewn gwirionedd yng ngallu ein sylfaen fusnes ein hunain, oherwydd, wrth gwrs, maen nhw'n gwmnïau wedi'u gwreiddio, maen nhw'n gwmnïau wedi'u hymgorffori, byddant mewn gwirionedd yn darparu'r platfform ar gyfer twf hirdymor. Ond, wrth gwrs, gall buddsoddiad uniongyrchol tramor chwarae rhan mewn adeiladu clystyrau a mantais gystadleuol sectoraidd, a byddwn yn defnyddio'r asiantaeth ddatblygu i ddarparu'r math hwnnw o wybodaeth a gweithredu mewn ffordd a fydd yn llawer mwy effeithiol nag oedd yn bosibl o dan y weinyddiaeth flaenorol.

Byddwn yn cael cyfle pellach i siarad am sut mae'r gwahanol elfennau o fewn fy mhortffolio, cysylltedd, menter—. Rydym wedi ei gwneud yn glir iawn, wrth gwrs, bod angen i bob un o'r pethau hyn—seilwaith economaidd, sy'n cynnwys trafnidiaeth a seilwaith digidol, sy'n cynnwys ynni hefyd—mae angen i'r cwbl gael eu halinio tuag at y nod cenhadaeth economaidd sengl hwn. Os ydym yn cael hynny'n iawn, os ydym yn cael y gwahanol rannau o'r system, yna, mewn gwirionedd, gallwn wirioneddol symud ymlaen yn gyflym. Mae'n bwysig, fodd bynnag, bod y system ynni honno yn cyflawni anghenion Cymru. Rydym ni wedi bod yma o'r blaen mewn chwyldroadau ynni eraill, onid ydym ni, na wnaethon ni gyflawni ar gyfer Cymru. Mae rhan o hynny yn ymwneud â pherchnogaeth, rhan o hynny yw deall beth yw anghenion ynni ein cymunedau a'n busnesau. Ac ie, dylai hynny gael ei adlewyrchu mewn mantais gystadleuol i fusnesau o'n potensial ynni ond hefyd, lle bynnag y bo modd, trwy berchnogaeth gymunedol mewn gwirionedd yn cyflawni biliau is i'n pobl hefyd.

Llongyfarchiadau, Adam, ar eich rôl newydd. Mae'n rhaid i mi ddweud y byddwn i'n hoffi stopio, o ddechrau'r Llywodraeth newydd hon, yr arfer pan fyddwn ni'n difrïo Cymru—a dydw i ddim yn golygu chi; roedd un o'r llefarwyr yma heddiw, mewn gwirionedd, yn difrïo Cymru. Nawr, mae gen i fwy o hyder a rhywfaint o ffydd yn y Llywodraeth newydd; mae'n rhaid imi gyfaddef—. Rydw i wedi gweithio gyda nhw ers dros 15 mlynedd, llawer o'u haelodau, felly rwy'n barod. Ac mae Rhun yn gwybod, pan gafodd y ddau ohonom ein hethol ar y diwrnod hwnnw, dywedais i, 'Byddaf yn eich gwylio chi, a byddaf yn gwylio Reform hefyd.' Ond y peth yw, mae'n rhaid i ni fod yn bositif nawr, oherwydd, fel y dywedwyd yma heddiw, mae Cymru mewn llanast o ran busnes, ac mae llawer i'w wneud.

Nawr, heddiw, maen nhw wedi sôn am bont Menai, ac rwy'n siomedig fy mod i wedi rhoi cwestiwn brys i mewn—roedd yn fater brys iawn, ac rwy'n teimlo ei fod yn haeddu'r cwestiwn brys—ond, am ryw reswm, cafodd y cwestiwn hwnnw ei wrthod. Ond ni fydd yn fy atal rhag gwneud hynny pan fydd materion brys—. Felly, yr wythnos diwethaf, yn ystod hanner tymor mis Mai, tra bod cystadleuwyr o ysgolion o bob cwr o Gymru yn cystadlu yn Eisteddfod yr Urdd—a hoffwn dalu teyrnged i bawb oedd yn rhan o hynny a'r sefydliad, sefydliad enfawr, a oedd yn y tu ôl iddo—roedd hi'n fedlam gwyllt, ac mae gennym fedlam gwyllt o hyd heddiw, ar bont Menai. Felly, pan ddywedoch chi eich bod chi eisiau cwrdd â mi—a, Mark, rydych chi wedi dweud yr un peth—dyna fydd un o'm blaenoriaethau, a'r A55, y cylchfannau hynny. Ac yn gyffredinol, fodd bynnag, yn eich datganiad heddiw, nid wyf wedi gweld llawer o sôn am seilwaith, menter, cysylltedd, a dyna beth yw'r portffolio.

Fel y gwyddoch chi, mae gen i fy nghyfarfod ddydd Gwener nesaf yn Llangefni. Rydw i wedi ei wneud yn drawsbleidiol; rydym wedi gwahodd Aelod Seneddol Llafur Bangor Conwy a hefyd Llinos Medi, Aelod Seneddol Ynys Môn, ac rwyf wedi gwahodd holl Aelodau'r Senedd, y pump arall, a chynghorwyr sir o Ynys Môn, oherwydd rwy'n credu ei bod hi'n bryd dechrau gweithio gyda'n gilydd yn fwy cydlynol. Pan oeddwn i allan yn curo drysau, roedd pobl yn dweud, 'Pam ydych chi bob amser yn dadlau? Pam nad ydych chi'n gweithio gyda'ch gilydd yn fwy cydlynol?' A lle mae gennych syniadau da, byddaf yn gweithio gyda chi, Rhun, a byddaf yn dod â llawer o syniadau da i chi, fel y bydd Aelodau eraill, ond mae'n rhaid i ni fod yn gadarnhaol.

Nawr, rydw i wedi sôn o'r blaen am gyffyrdd 15 a 16. Rwy'n credu, o ran cysylltedd band eang, bod Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru wedi ein siomi'n sylfaenol, oherwydd 96 y cant o'r holl aelwydydd oedd eu hymrwymiad, ond tua 93 y cant sydd â chysylltedd band eang mewn gwirionedd. Ond doedd dim sôn am fusnesau ar y pryd, ac mae gen i fusnesau nawr sy'n cael trafferth gweithredu. Rydym ni eisiau gweld mwy a mwy o fusnesau yng Nghymru yn dechrau, yn aros mewn busnes, ond mae angen y cysylltedd band eang hwnnw arnynt. Felly, nid ydych chi'n mynd i gael economi dda yng Nghymru oni bai fod gennych seilwaith ffyrdd da, cysylltedd band eang da.

Rydw i wir yn croesawu'r ysbryd y mae'r Aelod wedi cynnig ei sylwadau ynddo, ac yn sicr, fe wnaf dderbyn ei chynnig o weithio gyda'n gilydd, lle bo hynny'n bosibl, i lunio datrysiadau i'r problemau y mae'r bobl yr ydyn ni i gyd yn eu cynrychioli gyda'n gilydd yn eu hwynebu yn eu bywydau bob dydd, ac, yn y cyd-destun hwn, wrth sicrhau ein bod ni'n cael y canlyniadau economaidd gorau posibl. Mae syniadau newydd o unrhyw gyfeiriad, rwy'n credu, wir yn anhygoel o werthfawr, a byddwn ni'n mynd i'r afael â'r cyfrifoldeb pwysig hwn sydd gennym ni mewn ffordd gydweithredol, yn y ffordd y disgrifiodd hi.

O ran rhai o'r manylion, mae'r Aelod yn iawn i nodi bod seilwaith yn gwbl ganolog. Os ydyn ni'n ystyried y nod cynhyrchiant yr ydyn ni wedi'i osod fel y genhadaeth heddiw, yna, wyddoch chi, byddai'r rhan fwyaf o economegwyr yn dweud bod tair elfen allweddol o ran llwyddiant hirdymor cyflawni'r math hwnnw o dwf cynhyrchiant. Un yw sgiliau, y llall yw arloesi, y trydydd yw seilwaith, ac felly cael y seilwaith yn gywir fel bod ein busnesau wedyn yn cael y llwyfan sydd ei angen arnyn nhw er mwyn cyflawni'u potensial busnes eu hunain. Felly, yn sicr, byddwn ni'n canolbwyntio ar hynny, ac rydych chi'n iawn i gadw ein sylw ar hynny, ac edrychwn ymlaen at gyfleoedd eraill i archwilio sut yn union yr ydyn ni'n gwneud hynny.

O ran sefyllfa rhai o'r coridorau strategol allweddol y soniodd hi amdanyn nhw, mae un ohonyn nhw wedi'i grybwyll sawl gwaith heddiw, croesfan Menai, ac rydyn ni fel Llywodraeth yn gwbl glir ar bwysigrwydd honno a chydnerthedd y groesfan honno. Rydyn ni'n deall yn llwyr—yn uniongyrchol, rwy'n credu y gallaf i ei ddweud—y brys o ddod o hyd i ddatrysiadau sy'n rhai tymor byr, tymor canolig a hirdymor.

Yn wir, os caf i, Lywydd, er mwyn cywiro'r datganiad a wnaed yn gynharach am gytundebau cyllideb, cytunodd Plaid Cymru ar gytundeb cyllideb gyda'r weinyddiaeth Lafur ar y pryd yn 2017 am £3 miliwn yn union i gefnogi cynllunio a datblygu trydedd groesfan Menai. I ddyfynnu Max Boyce, rwy'n gwybod oherwydd roeddwn i yno, ac mae hynny wedi rhoi'r llwyfan i ni fel y gallwn ni nawr, mewn ffordd gyflym â ffocws, symud ymlaen.

Mae'r gwaith cwmpasu hwnnw eisoes wedi dechrau, ac, yn wir, rydyn ni hefyd wedi cael sgyrsiau tebyg yng nghyd-destun Bryn-glas hefyd, ac rydyn ni eisiau edrych yn gyfannol ar y rhwydwaith cyfan. Gallaf ddweud bod y Dirprwy Weinidog a minnau hefyd wedi cael ein trafodaeth eang gyntaf am dyllau yn y ffyrdd hefyd. Mae cynnal a chadw hefyd yn rhan o'r darlun, onid ydy, o ran cynnal a chadw ein seilwaith. Edrychaf ymlaen at barhau â'r ymgysylltu hwn yn y modd y nododd hi, mewn ffordd adeiladol, fel y gallwn ni gyflawni, ar y cyd, gynnydd ar ran pobl Cymru.

Diolch, Lywydd, a diolch, Ysgrifennydd Cabinet, am eich datganiad heddiw.

Rwy'n clywed yn gyson gan bobl ifanc ledled Cymru bod diffyg cyfleoedd ar gyfer gwaith a hyfforddiant yn eu cymunedau. Yng Nghymru, rydyn ni yn gyson wedi bod ag un o'r cyfrannau uchaf o bobl ifanc 18 i 24 oed nad ydynt mewn addysg na hyfforddiant, gan gyfyngu ar eu cyfleoedd bywyd ac atal ein heconomi. Mae hyn hefyd yn arwain at bobl ifanc yn gadael Cymru. Mae gormod o bobl fy oedran i ac iau yn teimlo nad oes ganddyn nhw ddewis ond gadael Cymru. Felly, yng ngoleuni'r targedau prentisiaeth a fethwyd a record wael y Llywodraeth Lafur flaenorol o ran cefnogi pobl ifanc i mewn i waith, a wnaiff y Gweinidog Cabinet amlinellu sut y bydd y Llywodraeth newydd hon yn gwella mynediad at addysg, cyflogaeth a hyfforddiant, ac yn sicrhau bod pobl ifanc, yn enwedig y rhai hynny sydd wedi eu magu mewn tlodi, yn gallu datblygu eu dyfodol yng Nghymru?

Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod am roi hyn wrth wraidd ein trafodaeth y prynhawn yma, oherwydd os ydyn ni'n ystyried injan yr economi, yr injan hollol ganolog yw potensial ein pobl ifanc, sydd yn rhy aml o lawer, nawr ac yn ein gorffennol, wedi bod yn botensial sydd wedi'i wastraffu. Mae pobl ifanc wedi cael eu hamddifadu o gyfleoedd, ac mae ein cenhadaeth cynhyrchiant yn ymwneud ag ailadeiladu'r bont, fel y gall y bobl ifanc hynny gyflawni eu gwir botensial, ac mae hynny'n cynnwys pobl ifanc sydd, oherwydd angenrheidrwydd, wedi gadael Cymru, a dyna pam, fel rhan o'n strategaeth diaspora, y byddwn ni'n ceisio creu cyfleoedd i'r rhai sydd eisiau dychwelyd i Gymru i weithio ac i sefydlu busnesau.

Ac o ran sgiliau, fel y dywedais i'n gynharach, mae'n rhaid i hynny fod wrth wraidd ein strategaeth. Felly, yn y lle cyntaf, deall anghenion busnes mor glir â phosibl, beth yw'r heriau a'r cyfleoedd drwy archwiliad sgiliau, cynnal uwchgynhadledd sgiliau yna, fel y gallwn ni gynllunio system sgiliau sy'n cyflawni i Gymru, ond yn hollol ganolog i hynny y mae cyflawni ar gyfer pobl ifanc Cymru a sicrhau bod ganddyn nhw'r cyfle i gyflawni'r potensial sydd ganddyn nhw'n ddiau.

O ran y cwestiwn rydw i'n mynd i'w ofyn, hoffwn i ddatgan bod gen i uned hunan-arlwyo fach wrth ymyl fy nghartref.

Mae'r holl asesiadau effaith economaidd yr wyf wedi'u darllen yn ddiweddar yn ymwneud â'r ardoll twristiaeth, y gwnaeth eich plaid chi ei chefnogi, yn dangos gostyngiad posibl mewn gwerth ychwanegol gros a cholli swyddi. Felly, sut y gall mantra 'tyfu, buddsoddi ac arloesi' yr asiantaeth newydd hon hefyd fod yn berthnasol i'r sector twristiaeth?

Mae'r sector twristiaeth yn rhan hollol allweddol o'n heconomi ni ac mae ganddo botensial mawr i dyfu. Nid ydyn ni, er enghraifft, ar hyn o bryd yn cyflawni cyfran ddigonol o ymwelwyr rhyngwladol i'r DU. Roeddwn i'n falch o groesawu rhai pobl o Ganada yn yr hediad cyntaf o Toronto. Mae yna lawer o bethau y gallwn ni eu gwneud gyda'r sector twristiaeth, ac rydyn ni'n awyddus i fod â'r dull hwnnw, perthynas waith agos gyda nhw.

Mae'r ardoll dwristiaeth, wrth gwrs, yn benderfyniad i awdurdodau lleol yn y pen draw. Bydd yr amodau a'r cyd-destun yng Nghymru yn wahanol mewn sawl man, ond mae cyfle i'r ardoll honno gael ei defnyddio i gefnogi'r sector twristiaeth, i'w droi'n sector sy'n cyflawni ar gyfer ein heconomi, ond sy'n darparu cyfleoedd cyflogaeth cynaliadwy ar gyflog uchel drwy gydol y flwyddyn i'n pobl ifanc, ac rydyn ni'n gwbl barod, yn fodlon, yn eiddgar, yn alluog ac yn frwdfrydig dros weithio gyda'r sectorau twristiaeth a'r sectorau lletygarwch ehangach, oherwydd mae gennym ni gynnyrch gwych. Mae gennym ni gyfleoedd gwych, felly gadewch i ni wireddu'r potensial hwnnw gyda'n gilydd.

Diolch, Gweinidog Cabinet, am eich datganiad. Hoffwn i eich croesawu i'ch rôl. Rwy'n gwybod o weithio gyda chi yn flaenorol ar bwyllgor yr economi fod hwn yn faes portffolio yr ydych chi'n wirioneddol angerddol amdano.

Hoffwn i ganolbwyntio ar ynni. Rydyn ni i gyd wedi gweld sut mae biliau ynni sy'n codi i'r entrychion yn cael effaith ddinistriol ar gyllid teuluol ledled Cymru oherwydd marchnadoedd byd-eang ansefydlog, felly mae'n bwysicach nag erioed ein bod ni'n cynhyrchu'r ynni glân sydd ei angen arnom, yn gyflymach nag erioed o'r blaen. Gan ddatblygu pwynt a godwyd gan fy nghyd-Aelod Shav Taj, gwyddom fod Plaid Cymru wedi dweud y bydden nhw'n gwahardd peilonau dellt dur mawr ar unwaith. Nawr, rydyn ni i gyd eisiau diogelu ein tirweddau—gadewch i ni fod yn glir ar hynny—ond mae'r dull dioed hwn yn peryglu ei gwneud yn arafach, yn llai deniadol ac yn ddrytach i gynhyrchu'r ynni glân sydd ei angen arnom. Felly, rwy'n credu bod yna gwestiynau hanfodol i'r Llywodraeth Blaid Cymru hon eu hateb. Allwch chi warantu na fydd cost y seilwaith newydd hwn yn cael ei drosglwyddo i ddefnyddwyr mewn biliau ynni sydd hyd yn oed yn uwch? Ac a allwch chi warantu y byddwn ni'n cyrraedd ein targed cyfreithiol rwymol o 100 y cant o drydan o ynni adnewyddadwy erbyn 2040, gyda'r terfynau hyn ar waith?

Rwy'n credu bod yr Aelod yn gwbl gywir i godi cwestiwn costau ynni: mae'n wir ar gyfer defnyddwyr unigol a theuluoedd; mae'n wir hefyd ar gyfer busnesau. Felly, rwy'n credu mai'r cwestiwn i ni yw: a allwn ni fod yn glyfar ac yn greadigol wrth ddefnyddio'r potensial sydd gennym ni o ran ynni glân mewn ffyrdd sydd wir yn rhoi costau is?

Rydyn ni'n credu mai un o'r ffyrdd mwyaf effeithiol o wneud hynny yw datblygu seilwaith sy'n eiddo i'r gymuned, sy'n eiddo lleol. Mae tystiolaeth brofedig y gall hynny ddarparu cost is i aelwydydd. Ond byddwn ni hefyd yn ystyried sut y gallwn ni ddefnyddio'r egwyddor honno a'i defnyddio ar gyfer busnesau hefyd—felly, edrych ar bethau fel cynhyrchu ar y safle, y tu ôl i'r wifren, gan ddefnyddio 'gwifren breifat' fel sydd yn y jargon, sy'n golygu y gallwch chi wedyn osgoi rhai o'r costau rhwydwaith sy'n gyrru'r pris i fyny. Felly, rydyn ni wir yn awyddus i gael y sgwrs honno. Mae ein safbwynt ar beilonau, ar linellau dosbarthu newydd, yn hollol glir. Dim ond ar gost, nid adeiladu llinellau dosbarthu hir newydd dros lawer iawn o gilometrau yw'r ffordd orau, o bosibl, i fynd i'r afael â'r mater cost. Mae yna ffyrdd eraill—y rhai yr ydw i wedi'u disgrifio—sy'n gallu darparu costau is i deuluoedd, i gymunedau ac i fusnesau, a byddwn ni'n canolbwyntio'n greadigol ac yn arloesol ar y meysydd hynny lle y gallwn ni gael yr effaith fwyaf.

Fel y gwnaeth strategaeth economaidd Plaid Cymru ei amlinellu, mae gan Gymru gyfoeth o fusnesau bach a chyfran gymharol uchel o gwmnïau mawr, yn enwedig ym mhwerdy economaidd Fflint Wrecsam. Mae'n amlwg bod cefnogi microfusnesau i ehangu wedi bod yn broblem yng Nghymru, ac mae'r cymorth busnes sydd ar gael yn dameidiog. Felly, mae croeso mawr i'r cynllun ar gyfer asiantaeth ddatblygu newydd a bydd iddi fanteision gwirioneddol o ran cefnogi twf busnesau Cymru, gwella eu swyddogaethau allforio, gan hefyd gefnogi buddsoddiad rhyngwladol yng Nghymru. Felly, a allai'r Gweinidog Cabinet amlinellu'r gwaith sy'n cael ei wneud i sefydlu'r asiantaeth hon, a sut y bydd yn sicrhau bod buddsoddiad tramor uniongyrchol yn gweithio gyda busnesau a chymunedau Cymru ac ar eu cyfer?

Rwy'n croesawu cwestiwn yr Aelod yn fawr ac rydych chi'n gywir: rwy'n credu ei bod wedi bod yn ddealltwriaeth ar y cyd ers amser maith ymhlith y rhai sydd wedi ystyried y cwestiwn pam mae Cymru, dros ddegawdau lawer, wedi tanberfformio o'i chymharu â'i photensial ac mai'r canol coll ydyw. Mae gennym ni lawer o fusnesau micro a bach yng Nghymru, sydd mewn gwirionedd yn bwysig iawn, iawn o ran ein heconomi leol, fel y cafodd ei ddisgrifio gennym ni eisoes. Ond yr hyn nad oes gennym ni yw'r busnesau hynny ar raddfa, a mynd o fach i ganolig ac o ganolig i fawr, hefyd, gyda busnesau sy'n cael eu tyfu gartref, sy'n elfen hanfodol mewn unrhyw wlad neu ranbarth sydd wedi cyflawni'i photensial economaidd. Ac felly, dyna fydd un o'r meysydd ffocws allweddol i'r asiantaeth ddatblygu newydd. Ac yna mae'n ymwneud â deall, 'Edrychwch, beth yw'r cyfyngiadau a beth yw'r cyfleoedd?' Byddan nhw'n wahanol ar sail busnes unigol, a dyna pam mae bod â rheolwyr cyfrifon sydd wir wedyn yn gallu creu'r pecyn cymorth pwrpasol hwnnw—. Gallai fod yn gyllid gyda busnes penodol. Gallai fod yn fusnes sydd wedi nodi marchnad allforio newydd. Wel, dyna'r math o ddull ystwyth, deinamig iawn y gall asiantaeth ddatblygu ei ddarparu.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. Dylwn i ddatgan buddiant; rwyf wedi gweithio gyda'r Arglwydd Grimstone yn Swyddfa Buddsoddi'r DU, felly mae hyn yn bwysig iawn i mi, fel rhywun sydd wedi gweld yn agos beth y mae'n bosibl ei gyflawni pan fyddwch chi'n cael y gwir gynhwysion at ei gilydd. Gwnaeth corff sydd wedi'i ddylunio'n briodol, yn yr amgylchiad hwn, yn ôl ei ffigyrau ei hun, ddenu ymhell dros £50 biliwn. Mae'r profiad hwnnw yn gwneud i mi ofyn am fwy yn hytrach na llai o fanylion ynghylch cyflawni. Mae corff o'r fath dim ond yn gweithio gyda rhyddid masnachol gwirioneddol ac atebolrwydd clir, ac mae Cymru wedi rhoi cynnig ar wahanol fodelau nad oedd â hyn yn y gorffennol. Felly, mae fy nghwestiwn yn glir: pam mae hyn yn wahanol i fodelau eraill sydd wedi dod yn y gorffennol? Sut bydd yr asiantaeth hon yn recriwtio'r arbenigedd na all y model safonol? A pha dargedau clir eraill fydd yna, fel y bydd yn bosibl mesur llwyddiant, fel bod hyn yn creu un stop i fuddsoddwyr ddod i Gymru a buddsoddi?

Rwy'n credu bod hynny'n gwestiwn da iawn, ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr, efallai, at gael sgwrs arall gyda'r Aelod, gan dynnu ar ei phrofiad a'i harbenigedd amlwg ei hun. Rwy'n credu, sut allwn ni ei gael—? Rydych chi'n hollol gywir. Mae angen i ni, mewn gwirionedd, os ydyn ni eisiau creu'r math o sefydliad sy'n ymwneud yn uniongyrchol â busnes, sy'n ystwyth a deinamig sydd ei angen arnon ni, yna mae angen i ni ddefnyddio arbenigedd busnes, pobl sydd wedi rhedeg, sefydlu ac, mewn rhai achosion, wedi gwella'n llwyr sefydliadau busnes llwyddiannus mawr, yng Nghymru ac yn rhyngwladol. Bydd gennym ni fwy i'w ddweud am hyn yn ystod yr wythnosau nesaf, ond mae defnyddio'r arbenigedd masnachol hwnnw yn mynd i fod yn hanfodol, nid yn unig yn y cam cynllunio y byddwn yn mynd drwyddo, ond yna yn y cyfnod gweithredol hefyd.

Wrth gwrs, mae'n rhaid i asiantaeth gyhoeddus bob amser fod â mesurau diogelu. Roedd cyfeiriad at yr hyn a aeth o'i le yn yr Awdurdod Datblygu Cymru blaenorol. Rydyn ni'n deall bod angen fframwaith, onid oes, ond hefyd mae angen i chi rymuso a galluogi asiantaeth i weithio mewn ffordd wahanol nag sy'n bosibl i ganol y Llywodraeth ei wneud. Felly, mae yna rai enghreifftiau y gallwn ni eu defnyddio. Felly, yn ogystal â manteisio ar ddealltwriaeth ac arbenigedd busnes, y peth arall y mae angen i ni ei wneud yw edrych o gwmpas y byd, yn rhyngwladol, a dweud, 'Wel, pwy yw'r gorau? Pwy yw'r gorau yn y dosbarth sydd wir wedi gwneud hyn?' Ac yna, yn amlwg, trosi hynny i'n cyd-destun a'n hamgylchiadau ein hunain.

Rwy'n edrych ymlaen at ymgysylltu â hi a busnesau ledled Cymru er mwyn cael y cynllun hwn mor gywir ag y gallwn ni yn y cyfnod cynnar, ac yna gwneud yn siŵr ein bod ni'n dysgu wrth i ni fynd ymlaen, rydyn ni'n addasu wrth i ni ddysgu mwy am yr hyn sy'n gweithio.

Cwestiwn, mewn gwirionedd, mae'n debyg mewn tair rhan. Y gyntaf yw: pa gynlluniau sydd i ddefnyddio deallusrwydd artiffisial i wella cynhyrchiant? Yr ail un yw: sut y bydd y Gweinidog yn cefnogi adrannau cyfrifiadura a gwyddorau bywyd mewn prifysgolion fel y gall y sgilgynhyrchiadau ohonynt dyfu a darparu swyddi cyflog uchel, o ansawdd uchel? Ac wrth ddod ymlaen i fusnesau newydd, rwy'n cofio bob amser bod Hewlett-Packard wedi'i ddechrau mewn garej gan ddau berson, ac Amazon mewn garej gan un person. Pa gefnogaeth sy'n mynd i gael ei roi nid yn unig i gael y cwmnïau i gychwyn, ond yn bwysicach fyth i'w cael i dyfu? Yn rhy aml yng Nghymru, mae gennym ni gwmnïau, maen nhw'n dechrau, maen nhw'n cyrraedd maint canolig, efallai y gallan nhw gyflogi cwpl o gannoedd o bobl ac, yn sydyn, maen nhw'n cael eu llyncu, eu trosglwyddo, eu prynu, pa bynnag derminoleg sy'n well gennych chi, gan gwmnïau mwy. Beth allwn ni ei wneud i sicrhau eu bod yn aros yng Nghymru ac nad ydyn nhw'n gwerthu'r busnes ar y cyfle cyntaf posibl?

Rwy'n cytuno. Diolch i'r Aelod am yr holl gwestiynau perthnasol hynny, mewn gwirionedd. Mae gennym ni lawer o gynhwysion crai llwyddiant, fel rydw i wedi'u ddisgrifio, ac un ohonyn nhw, mewn gwirionedd, yw bod gennym ni brifysgolion gwych gydag arbenigedd pwnc perthnasol iawn. A'r hyn nad ydyn ni gystal yn ei wneud—ac mae hyn yn wir, nid yn unig am Gymru; mae'n wir am y DU gyfan, mewn gwirionedd—mae gennym ni syniadau gwych, mae gennym ni ymchwil wych, ond dydyn ni ddim yn dda iawn am fasnacheiddio'r ymchwil honno yn y ffordd y mae, er enghraifft, yr Unol Daleithiau America, yn glasurol, yn gallu troi gwybodaeth yn gynnyrch ar gyfer busnesau newydd, gyda rhai ohonyn nhw'n tyfu, wrth gwrs, yn sylweddol i ddod yn uncyrn. Felly, mae yna ychydig o waith pontio yno, ac mae'r Llywodraeth mewn gwirionedd yn chwarae rhan bwysig wrth ddarparu'r bont honno.

Rwy'n credu bod cyfalaf menter, yn sicr, eto, yn brin yn y DU. Mae'n sicr yn brin yng Nghymru. Mae Banc Datblygu Cymru, rwy'n credu, wedi gwneud gwaith eithaf da ar yr hyn y byddwn i'n ei alw'n 'gyfalaf goddefol'—sef benthyca i fusnesau'n effeithiol. Mae cyfalaf menter yn fath o gyfalaf gweithredol, lle nad ydych chi ond yn cael arian, rydych chi mewn gwirionedd yn cael y gallu a'r wybodaeth sy'n dod gyda'r arian, oherwydd mae'r buddsoddwyr hynny wir eisiau amddiffyn eu buddsoddiad i'r graddau mwyaf sy'n bosibl.

Ac yna, rwy'n credu bod angen i ni ystyried ein hecosystem newydd. Mae rhan o ddatblygu ecosystem newydd effeithiol yn rhan o le mae asiantaeth hyd braich yn well, oherwydd mae methiant a risg yn rhan gwbl angenrheidiol o ddatblygu ecosystem newydd. Os ydych chi'n buddsoddi mewn pethau hollol sicr, yna ni fyddwch chi byth yn cael busnesau newydd a fydd yn tyfu yn y pen draw. Mae'n rhaid i chi roi mesurau diogelu yn erbyn hynny lle rydych chi'n cynnwys arian cyhoeddus hefyd. O ran ecosystemau newydd, mae yna leoedd yn y byd sy'n gwneud hyn yn dda iawn—a dydw i ddim yn sôn am Silicon Valley yn unig; maen nhw ar raddfa eu hunain. Mae yna lefydd eraill tebyg i Gymru sy'n gwneud hyn yn dda. Byddwn ni'n dysgu ganddyn nhw'n gyflym iawn. Mae Fflandrys yn un, mewn gwirionedd. Mae honno'n enghraifft o ranbarth a ailddyfeisiodd ei hun yn union yn y modd yr wyf i newydd ei ddisgrifio.