Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.
Croeso nôl i chi i gyd.
Croeso yn ôl, bawb.
Gadewch i ni symud ymlaen at y busnes, ac eitem 1, cwestiynau i'r Prif Weinidog. Ac yn gyntaf, cwestiwn 1, Gwyn Williams.
1. Pa fudd ddaw i drigolion Abertawe yn sgil sefydlu cwmni ynni cyhoeddus cymunedol i Gymru? OQ64441
Wel, diolch am y cwestiwn ac, fel y Llywydd, mi wnaf innau groesawu pawb yn ôl yma ar ôl yr haf. Dwi'n sylweddoli ei bod hi wedi bod yn haf prysur iawn i bawb, ond gobeithio bod pawb wedi cael gorffwys hefyd.
Y nod wrth sefydlu cwmni ynni cyhoeddus i Gymru ydy gwneud y defnydd gorau posib o’n hadnoddau ynni ni fel gwlad, a sicrhau bod ynni yn dod yn fwy fforddiadwy ac yn lanach, a bod mwy ohono’n eiddo i ni yma yng Nghymru. Mi fydd hyn yn helpu cymunedau, yn helpu busnesau a gwasanaethau cyhoeddus i wneud gwell defnydd o’r ynni sy’n cael ei gynhyrchu yng Nghymru.
Ar 7 Medi, mi wnaethon ni lansio ymgynghoriad ar hynny, a dwi’n edrych ymlaen at glywed barn pobl ar sut allwn ni fanteisio’n well ar ynni Cymru er budd pobl a chymunedau ym mhob rhan o’r wlad.
Byddai cwmni ynni sydd ym mherchnogaeth y cyhoedd yn Abertawe, â phwyslais ar gefnogi perchnogaeth gymunedol a lleol, nid yn unig yn cael effaith gadarnhaol ar gymunedau ar draws Gŵyr Abertawe, ond hefyd ar draws ardal ehangach Bae Abertawe. Mae'r argyfwng costau byw wedi effeithio ar filoedd lawer o bobl yn fy etholaeth i, wedi'i waethygu, wrth gwrs, gan gau'r ffwrneisi draw ym Mhort Talbot, sydd ddim mor bell i ffwrdd. Abertawe sydd â'r ail amrediad llanw mwyaf yn y byd, a bydd agosrwydd y ddinas at y ffwrnais arc trydan ar draws y bae yn rhan annatod o'n trawsnewidiad i sero net. Felly, os yw wedi'i leoli yn Abertawe, byddai hefyd yn darparu dyfodol gwirioneddol o yrfaoedd cynaliadwy y gall cenedlaethau'r dyfodol edrych ymlaen ato. Gyda'r pwyntiau cyffrous hyn mewn golwg, a fydd Abertawe yn cael ei hystyried ar gyfer pencadlys posibl cwmni ynni cyhoeddus cymunedol i Gymru? Diolch yn fawr.
Rwy'n llongyfarch yr Aelod ar hysbyseb di-gywilydd, ond â bwriadau da iawn, iawn a phwysig ar ran ei etholwyr, ac rwy'n siŵr bod llawer ohonoch chi'n meddwl mewn ffordd debyg ar hyn o bryd. Yr hyn y mae'r Aelod yn ei wneud, wrth gwrs, yn bwysig, yw myfyrio ar yr heriau economaidd yn yr ardal y mae'n ei chynrychioli, a byddwn bob amser, fel Llywodraeth, yn ceisio creu cyfleoedd ar gyfer arloesedd a thwf a chyfleoedd gwaith ym mhob rhan o'n gwlad. A dyna fydd un o egwyddorion sylfaenol yr asiantaeth ddatblygu newydd yr ydym ni wrthi'n ei sefydlu.
Mae'r cwmni newydd arfaethedig wedi'i adeiladu o amgylch Trydan Gwyrdd Cymru, sydd â'i bencadlys ym Merthyr Tudful ar hyn o bryd. Ond mae ganddo staff mewn rhannau eraill o Gymru hefyd, ac, yn hollbwysig, bydd yno i wasanaethu pob rhan o Gymru ac i wneud enillion i gymunedau ble bynnag y maen nhw yn ein gwlad.
Y DU sydd â'r prisiau trydan diwydiannol uchaf yn y byd, mae gogledd Cymru yn talu'r prisiau sefydlog uchaf ym Mhrydain, ac mae de Cymru, yn fy etholaeth i, yn talu mwy na'r cyfartaledd. Nid yw gwleidyddion yn ceisio rheoli'r farchnad ynni yn mynd i drwsio hyn. Y broblem yw cost sero net, wedi'i llwytho ar deuluoedd sy'n gweithio drwy eu biliau. Mae cyfuniad o drethi gwyrdd a rheoliadau wedi ein harwain i lawr y llwybr hwn o filiau cynyddol a cholli swyddi—edrychwch ar Bort Talbot, er enghraifft. Felly, Brif Weinidog, a allwch chi gadarnhau y bydd pob math o ynni yn cael ei gefnogi gan y corff hwn? Fel arall, faint yn rhagor o swyddi Cymru fydd yn rhaid iddyn nhw ddiflannu cyn i'r Llywodraeth hon gyfaddef mai'r bobl sy'n gallu ei fforddio leiaf sy'n talu am ei thargedau sero net?
Rwy'n credu mai'r pwynt y byddwn i'n ei wneud yw nad yw prisiau ynni uchel o ganlyniad i fynd ar drywydd sero net. Nid ydyn nhw o ganlyniad i'r penderfyniad y mae'n rhaid i ni feddu arno—pob un ohonom ni—i fynd i'r afael â phla newid hinsawdd. Ac rydym ni'n gwybod y gost o beidio â mynd i'r afael â newid hinsawdd. Fe wnaethom ni ei weld yn y tanau gwyllt a losgodd gymaint o Gymru dros yr haf hwn. Rwy'n gobeithio y gallaf i berswadio'r Aelod mai'r hyn y dylem ni fod yn ei wneud yw ceisio sicrhau cymaint o reolaeth â phosibl dros sut rydym ni'n cynhyrchu trydan yng Nghymru, sut rydym ni'n elwa o fanteision y prosiectau hynny yng Nghymru, a chael ynni wedi'i ddatganoli i Gymru yn rhan o'n pecyn cymorth fel cenedl i ofalu am fusnesau a chymunedau yn yr un modd.
Jane Dodds.
Diolch yn fawr iawn, a phrynhawn da i chi, Brif Weinidog.
Rwy'n croesawu'r pwyslais yn yr ymgynghoriad ar gynyddu ynni cymunedol, ac rwy'n credu ei bod yn gywilyddus ac yn ddi-gywilydd i Reform UK gefnu—[Torri ar draws.] Dyma fy ngwaith—gefnu ar sero net a'i wthio o'r neilltu. Mae'r byd ar dân. Fel y mae'r Prif Weinidog wedi dweud, y cwbl yr oedd angen i chi ei wneud oedd edrych a gweld a siarad â'r cymunedau yr ydym ni'n eu cynrychioli dros yr haf dim ond i weld pa mor wael yw pethau.
I ddychwelyd at y pwynt da iawn a godwyd gan Gwyn o ran y materion ynni cymunedol, roeddwn i'n ddigon ffodus i ymweld â Hwb y Gors yn nyffryn Aman, lle mae tyrbinau gwynt sy'n eiddo i'r gymuned wedi talu am adnewyddu'r ganolfan gymunedol yno. Ond cymerodd 10 mlynedd i sicrhau caniatâd cynllunio, ac mae angen i ni ei gwneud hi'n llawer haws i'n cymunedau allu bod yn berchen ar ynni cymunedol. Felly, Brif Weinidog, beth fyddwch chi a'r Llywodraeth yn ei wneud i wneud yn siŵr ein bod ni'n cyflymu hyn, fel y gall cymunedau, mewn gwirionedd, fod yn berchen ar yr ynni cymunedol hwnnw a sicrhau eu bod nhw'n gweld y manteision a'n bod ni'n atal y byd rhag bod ar dân? Diolch yn fawr iawn.
Mae'r Aelod yn llygad ei lle, wrth gwrs, ynglŷn â'r angen i gyflymu ein cenhadaeth yma, i fanteisio i'r eithaf ar yr adnoddau naturiol sydd gennym ni ac i gymryd ein cyfrifoldebau o ddifrif pan ddaw i fynd i'r afael â newid hinsawdd. Dyma wraidd y mater—sefydlu sefydliad newydd sy'n gallu symud yn gyflymach, sy'n gallu edrych ar sut i weithio ar brosiectau masnachol ar raddfa fwy a gydag ynni cymunedol, oherwydd mae'r cyfan yn mynd i fod yn y gymysgedd. Mae newid hinsawdd, a mynd i'r afael â newid hinsawdd, yn gyfrifoldeb i bob un Gweinidog yn y Llywodraeth hon. Felly, bydd, bydd yn cynnwys cynllunio, bydd yn cynnwys y Gweinidog ynni, bydd yn cynnwys y Gweinidog tai, ac yn y blaen. Ble mae hi? Mae hi draw yn y fan yna. Felly, mae hyn yn rhywbeth sy'n gyfrifoldeb i'r Llywodraeth gyfan.
Mae'r Aelod yn llygad ei lle, wrth gwrs, am Reform. Trwy wadu newid hinsawdd, maen nhw'n gweithredu yn erbyn buddiannau pobl Cymru. Trwy wrthod neu fod eisiau cwtogi hawliau cyflogaeth, maen nhw'n gweithredu yn erbyn buddiannau gweithwyr ar hyd a lled ein cenedl. Nid yw Reform yn blaid sydd â buddiannau Cymru mewn golwg mewn unrhyw ffordd, siâp neu ffurf.
2. Pa gamau mae'r Prif Weinidog yn eu cymryd i gefnogi busnesau lleol yn ardal Bangor? OQ64469
Rwy'n croesawu'r cwestiwn amserol hwn gan yr Aelod, ar yr un diwrnod y mae fy Llywodraeth yn cyhoeddi cynlluniau i dorri ardrethi busnes 30 y cant ar gyfer tafarndai, bwytai, caffis, bariau, clybiau trwyddedig, gwestai, campfeydd a sinemâu. Yn fwy cyffredinol, trwy Busnes Cymru, rydym ni'n darparu cyngor a chymorth twf i fusnesau. Mae buddsoddiad wedi'i dargedu mewn seilwaith a chyllid lleol yn helpu i adfywio canol dinas Bangor yn benodol. Rydym ni hefyd wedi sefydlu'r tasglu canol trefi hwnnw y gwnaethom ni addo y byddem ni'n ei wneud yn rhan o'n hymrwymiad 100 diwrnod i ysgogi buddsoddiad, i gynyddu nifer yr ymwelwyr ac i gefnogi busnesau lleol i dyfu.
Fe wnaeth eich Llywodraeth lansio'r tasglu canol trefi ym Mangor. Nid yw'r naill na'r llall o'r cyd-gadeiryddion o'r ddinas ac nid oes unrhyw fasnachwr o Fangor wedi'i enwi arno. Mae'r £654,000 a gyhoeddwyd y diwrnod hwnnw ar gyfer man digwyddiadau yn Storiel, nid ar gyfer y stryd fawr, lle mae siopau'n wag a'r palmant yn cael ei dorri gan lorïau. Sut mae'r tasglu yn cefnogi busnesau lleol ar stryd fawr Bangor mewn gwirionedd?
Rwy'n gyfarwydd iawn, iawn â'r heriau sy'n wynebu stryd fawr Bangor. Honno oedd fy stryd fawr wrth dyfu i fyny, ac rwy'n benderfynol, pan fyddwn ni'n edrych ar Fangor, a'r holl strydoedd mawr eraill ledled Cymru, bod gennym ni bwyslais eglur ar ddefnyddio'r holl arfau sydd ar gael i ni i'w cynorthwyo. Mae'r tasglu canol trefi, rwy'n ei atgoffa, ar gyfer pob stryd fawr. Cyhoeddwyd cymorth penodol, dros £600,000, ar gyfer Bangor yn y misoedd diwethaf, a dydw i ddim yn dychmygu bod hynny'n rhywbeth y mae pobl Bangor yn anhapus amdano. Ond mae bob amser yn rhan o amrywiaeth o fesurau y gallwn ni eu cymryd fel Llywodraeth. Mae'r cyhoeddiad hwnnw heddiw o'r gostyngiad o 30 y cant i ardrethi busnes wedi'i dargedu'n benderfynol at helpu strydoedd mawr fel Bangor, trwy gynorthwyo'r busnesau hynny sy'n dod â bywiogrwydd, sy'n dod â bywyd i'r strydoedd mawr hynny. Mae hon yn Llywodraeth o'r cychwyn cyntaf sy'n dangos ein bod ni'n benderfynol o weithredu ar yr addewidion a wnaethom ni, a bydd Bangor, fel llawer o drefi eraill ar hyd a lled Cymru, yn elwa o hynny.
Busnesau bach yw asgwrn cefn ein heconomi leol ym Mangor Conwy Môn. Enghraifft amlwg o hyn ym Mangor yw caffi Antoniazzi's, sydd wedi bod yn bresenoldeb amlwg ar y stryd fawr ers 92 o flynyddoedd bellach. Wrth siarad â nifer o fusnesau yn ddiweddar, yn aml yr un yw'r gofyn, sef cynnig teg ar gyfraddau busnes, a dwi'n edrych ymlaen at wrando ar ddatganiad y Gweinidog cyllid yn nes ymlaen y prynhawn yma yn hynny o beth. Ond ydy'r Prif Weinidog yn cytuno â mi y bydd ymrwymiad Llywodraeth Plaid Cymru i addasu cyfraddau busnes o blaid ein busnesau annibynnol bach yn rhoi’r hyder iddynt dyfu a buddsoddi, gan roi bywyd newydd i ganol ein trefi yn y broses?
Diolch am y cwestiwn. Ydy, mae Antoniazzi's yn sefydliad go iawn, onid ydy, yn bron i ganrif oed. Mae'r hyn rydyn ni'n mynd i gael wedi ei amlinellu gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid y prynhawn yma yn arwyddocaol go iawn. Busnesau bach a chanolig yw asgwrn cefn yr economi, ac rydyn ni wedi ei gwneud hi'n glir, yn enwedig drwy'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, ein bod ni'n benderfynol o gefnogi a thyfu busnesau Cymreig cynhenid, a sicrhau bod busnesau llwyddiannus yn parhau hefyd dan berchnogaeth Gymreig a rhoi'r hyder iddyn nhw fuddsoddi yn eu dyfodol. Mi fydd y newidiadau sy'n cael eu cyflwyno i dreth annomestig yn cael eu cyflwyno mor fuan â phosib o ddechrau'r flwyddyn nesaf neu'r flwyddyn ariannol nesaf. Mi fyddan nhw'n barhaol, sydd eto'n gam sy'n rhoi hyder i fusnesau, a dwi'n edrych ymlaen at gael y manylion yna gan y Gweinidog yn nes ymlaen y prynhawn yma.
Diolch i chi, John, am ofyn y cwestiwn hwn, oherwydd mae'n wirioneddol bwysig nad ydym ni'n caniatáu i stryd fawr Bangor barhau i ddioddef fel y mae. Pan oeddwn i'n ymgyrchu, ac ers hynny, dywedodd trigolion nad oes digon o siopau, caffis na bwytai yn yr ardal. Rŵan, rwy'n croesawu'r cyhoeddiad o £654,000 o gyllid i ail-lunio strydoedd mawr yng Nghymru, ac yn enwedig ym Mangor, ond mae rhai o'r prosiectau ar gyfer dodrefn stryd newydd ac amffitheatr. Mae busnesau eu hunain yn poeni am sut y byddan nhw'n cael eu cynnwys yn y gwario. Ac os oes unrhyw un erioed wedi edrych, pan roddodd y Llywodraeth Lafur Cymru flaenorol grantiau cyllid i drefi, ni wnaeth unrhyw wahaniaeth o gwbl. Nawr, rwy'n nodi fy mod i wedi gofyn yn flaenorol, o ran busnesau lletygarwch, i TAW gael ei ostwng i 10 y cant, ac rwy'n falch o ddweud bod un o aelodau eich plaid yn y Senedd hefyd yn gwneud yr alwad honno i TAW ar fusnesau lletygarwch ostwng i 10 y cant. A ydych chi'n cefnogi ei galwadau, a galwadau'r Ceidwadwyr Cymreig, i wir helpu ein busnesau twristiaeth a lletygarwch?
Mae'n alwad yr wyf i wedi ei gwneud yn y gorffennol. Yr hyn y byddwn i'n ei ddweud yw bod yn rhaid i ni ymgysylltu â'r hyn y gallai Llywodraeth y DU ei wneud a chydbwyso hynny yn erbyn pethau eraill y gallai Llywodraeth y DU eu gwneud, oherwydd y canlyniad sy'n bwysig, ynte? Nid yw'n fater o beth yw'r mesur, ond sut mae'n helpu. Yr hyn y mae'n rhaid i mi ei wneud yw edrych ar yr hyn sydd gen i yn fy mhecyn cymorth, ac un o'r pethau sydd gennym ni yw'r pwerau dros ardrethi annomestig. Fe wnaethom ni ddweud y byddem ni'n defnyddio'r pwerau hynny, ac rydym ni wedi symud yn gyflym iawn, iawn i wneud yn siŵr ein bod ni, gyda'r newid parhaol hwn, yr arwydd gwirioneddol hwn o ffyrdd ym maes hamdden a lletygarwch—tafarndai, caffis, pethau sydd wir yn dod â bywiogrwydd i'r stryd fawr. Felly, mae angen i Lywodraeth y DU edrych ar ei chyfrifoldeb hi a gweld beth y gall ei wneud. Byddwn ni'n rhoi pwysau arnyn nhw i weithredu mewn nifer fawr o wahanol ffyrdd. Rydym ni'n gweithredu gan ddefnyddio'r pwerau sydd gennym ni.
Galwaf yn awr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Brif Weinidog. Yn gyntaf, ar ran Reform UK, Helen Jenner.
Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, er i chi ddweud dro ar ôl tro nad mater o fynd ar drywydd annibyniaeth oedd yr etholiad, ar eich diwrnod cyntaf yn ôl yn dilyn y toriad fe wnaethoch chi gyfarfod ag arweinwyr Sinn Féin a Phlaid Genedlaethol yr Alban i drafod cynlluniau i chwalu'r Deyrnas Unedig. Mae hon yn ddeddf nad oes gennych chi unrhyw fandad ar ei chyfer. Dywedodd dros ddwy ran o dair o bobl a holwyd yn ddiweddar nad oedden nhw eisiau gweld Cymru yn cael ei rhwygo allan o'r Deyrnas Unedig, ac mae gan y Siambr hon fwyafrif o blaid yr undeb. Yn ystod yr ymgyrch etholiadol, fe wnaethoch chi ddweud na fyddech chi'n mynd ar drywydd annibyniaeth, ond, yn amlwg, er gwaethaf y ffaith nad oes unrhyw awydd amdano, dyna'r ydych chi'n ei wneud. Brif Weinidog, fe wnaethoch chi gefnogi deddf yn ddiweddar i'w gwneud yn drosedd i wleidyddion gamarwain y cyhoedd yn ymwybodol. Felly, fy nghwestiwn yw, i chi: a wnaethoch chi gamarwain pleidleiswyr yn ymwybodol pan wnaethoch chi ddweud nad oedd yr etholiad hwn yn ymwneud ag annibyniaeth?
Wyddoch chi beth roedd gen i fandad i fynd ar ei drywydd? Yr hyn yr oedd gen i fandad i fynd ar ei drywydd oedd y gorau i Gymru, bob amser. Felly, pan fyddaf i'n ymgynnull ag arweinwyr o'r un anian ar draws yr ynysoedd hyn, yn edrych ar sut y gallwn ni weithio gyda'n gilydd ar ofal plant, ar ynni, ar y ffordd yr ydym ni'n rhoi pwysau ar Lywodraeth y DU o ran cyllid, rwy'n credu bod hynny'n sicr yn sefyll yn gadarn dros Gymru, fel y gwnaeth pobl Cymru roi eu hymddiriedaeth ynom ni i'w wneud. A do, ar yr un pryd, fe wnaethom ni gyflwyno ein huchelgais ar gyfer y genedl. Rwy'n credu mai nad dyma mor dda ag y gall pethau ei fod i Gymru. A yw San Steffan yn gweithio'n arbennig o dda i Gymru? Dwy lythyren a rhif: HS2. Dyna'r anghyfiawnder yr ydym ni'n ei wynebu. A yw'r cap dau blentyn yr hyn yr ydym ni wir yn ei feddwl sydd o fudd pobl Cymru? Ac mae plaid fel Reform bob amser yn meddwl bod Cymru yn rhy fach. Ble mae'r uchelgais? Wel, wyddoch chi beth? Matthew Rhys—gadewch i ni longyfarch Matthew Rhys ar ei fuddugoliaeth hanesyddol yn yr Emmys neithiwr a'r hyn a ddywedodd wrth dderbyn y ddwy wobr hynny:
'Rydym ni'n genedl fach ond nerthol. Mae hyn yn anhygoel.'
Byddwch yn debycach i Matthew.
Brif Weinidog, does neb yn bychanu pobl Cymru. Does neb yn bychanu Cymru yma. A dweud y gwir, mae pobl Cymru wedi dychwelyd mwyafrif o blaid yr undeb i'r Senedd hon. Brif Weinidog, y gwir amdani yw nad oes gennych chi unrhyw fandad i ganolbwyntio ar annibyniaeth. Yr hyn y dylech chi fod yn canolbwyntio arno yw trwsio ein GIG sydd wedi torri a'n system addysg sy'n methu. Fe wnaethoch chi addo, Brif Weinidog, cael gwared ar arosiadau o ddwy flynedd o fewn misoedd, ond rydych chi wedi newid y rheolau a bellach mae arosiadau o ddwy flynedd yn y GIG i fyny tua 60 y cant ers i chi ddod i rym.
A, Brif Weinidog, yn siarad fel cyn-athrawes, roedd canlyniadau'r Rhaglen ar gyfer Asesu Myfyrwyr Rhyngwladol yr wythnos diwethaf yn ddigon i godi cywilydd a dweud y gwir. Nid yw traean o bobl ifanc 15 oed yng Nghymru yn gallu ymgymryd â mathemateg neu ddarllen sylfaenol ac maen nhw tua dwy flynedd y tu ôl i'w cymheiriaid yn Lloegr. Fel cyn-athrawes yng Nghymru, gallaf ddweud wrthych chi nad mwy o gynlluniau ac adolygiadau sydd ei angen ar athrawon, maen nhw angen gweithredu. Mae cenhedlaeth o bobl ifanc yn cael eu methu gan Blaid Cymru a Llafur, ac i fod yn onest fe ddylech chi ymddiheuro iddyn nhw i gyd. Brif Weinidog, a wnewch chi roi'r gorau i ganolbwyntio ar gynllwynio gyda Sinn Féin a chanolbwyntio ar drwsio ein hysgolion a'n GIG?
Fe ddywedaf i wrthych chi beth, Lywydd, os yw'r Aelod yn meddwl y gallwch chi wneud un peth ar y pryd yn unig mewn Llywodraeth, dylai gefnu ar ei huchelgeisiau nawr, oherwydd mae'r cwbl yn fater o ymdrin â llu o faterion sydd o fudd adeiladu ein cenedl. Mae'n fater o wneud y gwaith yr ydym ni wedi ei wneud dros yr haf i bwmpio arian i mewn i faes iechyd a newid ein hagwedd ar sut rydym ni'n lleihau'r amseroedd aros hynny. Mae'n ymwneud â'r strategaeth rhifedd a llythrennedd sy'n cael ei chyhoeddi heddiw gan fy Ngweinidog addysg. Ac o ran mynd ar drywydd mwy o bwerau, y mae Reform yn ei wrthod yn llwyr, gadewch i ni atgoffa'r Aelod mai oherwydd pwerau a gymerwyd tua degawd yn ôl dros ardrethi annomestig yr ydym ni bellach yn gallu gwneud penderfyniad cadarnhaol i helpu busnesau yng Nghymru trwy doriad o draean i'r ardrethi ar gyfer busnes ym maes lletygarwch a hamdden. Mae ein llygaid ar ddyfodol Cymru, ac rwy'n awgrymu bod yr Aelod gyferbyn yn gwneud yr un fath.
Brif Weinidog, nid oedd yn haf gwych i Blaid Cymru, onid oedd? Allech chi ddim pasio eich cyllideb, roedd yn methu â rhoi pobl Cymru yn gyntaf, ac yna fe wnaethoch chi fethu â gweithredu mewn pryd pan oeddem ni'n wynebu'r tanau gwyllt hynny. Fel popeth arall yng Nghymru, fe wnaethoch chi golli rheolaeth drostyn nhw.
Yna, cafwyd y rhybudd Llywodraeth a dderbyniwyd gennym ni i gyd. Syniad pwy oedd anfon rhybudd brys mewn dwy neges ar wahân, yn hytrach nag un neges ddwyieithog er mwyn osgoi dryswch? Roeddech chi'n bresennol mewn cyfarfod COBRA gyda'r Prif Weinidog a oedd yn ymwneud â hyn yn llwyr. Roedd y rhybudd i fod i osgoi trychineb, ond ynddo'i hun fe wnaeth greu trychineb. Anfonodd rai pobl i banig ac anfonodd rai pobl i ffonio 999. Pam na allai fod wedi mynd allan mewn un neges ddwyieithog? Naill ai chi oedd ar fai, neu, unwaith eto, roedd San Steffan yn eich anwybyddu chi a ddim yn eich cymryd chi o ddifrif. Pa un ydyw?
Fe ddywedaf i wrthych chi beth, mae holl stereoteipiau Reform yn cael eu clywed heddiw. Mae cyfrifoldeb gan Lywodraeth y DU am y rhybudd brys. A wyddoch chi beth, a wnaethon nhw ei wneud yn iawn? Yn amlwg wnaethon nhw ddim ei wneud yn iawn. Roedd problem dechnegol ynglŷn â'r ffordd y cafodd ei anfon allan ac achosodd hynny bryder i bobl. Rwyf i wedi siarad â COBRA fy hun i ddweud, 'Mae angen i chi ddatrys hyn ar gyfer y dyfodol', oherwydd mater i Lywodraeth y DU yw hwn. Ond onid yw'n dweud popeth am Reform a'i hagwedd tuag at Gymru mai eich safbwynt ar hyn yw beio'r iaith Gymraeg, nad oedd ar fai?
Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates.
Diolch. Brif Weinidog, yn amlwg mae datblygu cynghrair flaengar yn golygu cydweithio mewn achos cyffredin, ond y cwbl y bydd llofnodi memorandwm o ymraniad gyda'r rhai sy'n dymuno chwalu a difetha'r Deyrnas Unedig yn ei wneud fydd plesio pobl fel Donald Trump a Vladimir Putin. Ni fydd yn plesio'r mwyafrif llethol o bobl yng Nghymru, gan gynnwys yr ymwelwyr iechyd niferus sydd yma heddiw. Mae'r ymwelwyr iechyd hynny yn teimlo eu bod yn wedi cael eu hanwybyddu gan eich Llywodraeth chi. Mae'r ymwelwyr iechyd hynny yn cwestiynu uniondeb eich Llywodraeth chi ar ôl cael addewid o derfyn ar eu dadl dros gyflog o fewn dyddiau o etholiad mis Mai. Brif Weinidog, a wnewch chi, os gwelwch yn dda, ddefnyddio pwerau sydd ar gael i chi yn y gyfraith i roi terfyn ar yr anghydfod hwn, terfyn a addawyd cyn yr etholiad?
Mae'r Aelod yn iawn i dynnu sylw at anghydfod sy'n achosi rhwystredigaeth gwirioneddol. Mae'n sicr yn rhywbeth yr wyf i'n ei deimlo. Mae'n anghydfod a etifeddwyd gennym ni, wrth gwrs, gan y weinyddiaeth flaenorol. Yr hyn sy'n eglur, fel y dywedodd y cyn-Brif Weinidog Llafur, yw bod hyn yn rhywbeth y gall y gwasanaeth iechyd ei hun yn unig ei ddatrys. Rwy'n ymwybodol o'r ymdrechion y mae fy Ngweinidog iechyd wedi eu gwneud i geisio dylanwadu ar y gwasanaeth iechyd i gyrraedd y pwynt hwnnw lle mae gennym ni ateb. Rydym ni angen i hyn gael ei ddatrys ar gyfer y bobl sy'n cael eu gwasanaethu gan y bwrdd iechyd hwnnw ac i'r nyrsys sydd eisiau gofalu am eu cleifion. Ac rwy'n galw eto heddiw am i'r ateb hwnnw ddigwydd cyn gynted â phosibl, oherwydd nid yw'n dderbyniol i hyn barhau am gyhyd â hyn.
Brif Weinidog, rwy'n cytuno nad yw'n dderbyniol a dylai ymwelwyr iechyd fod wedi cael cyfiawnder o fewn y 100 diwrnod cyntaf o ethol eich Llywodraeth. Ydych, rydych chi wedi etifeddu'r her hon, ond yn ystod yr etholiad roedd llawer o'ch Aelodau yn dweud wrth yr ymwelwyr iechyd hynny y byddai'n cael ei ddatrys gydag ymyrraeth uniongyrchol o fewn diwrnodau—o fewn diwrnodau. Maen nhw bellach yn cwestiynu uniondeb eich Llywodraeth ac maen nhw'n dweud eu bod nhw wedi pleidleisio dros eich plaid ar sail yr hyn maen nhw bellach yn ei gredu oedd addewid ffug.
Nawr, nid nhw yw'r unig bobl sydd wedi cael eu hanwybyddu. Dros yr haf, mae nifer o sefydliadau, cymunedau a phobl wedi cael eu hanwybyddu—fe allech ei alw'n 'haf o anwybyddu'. Ond mae wedi effeithio ar y Prif Weinidog, mae wedi effeithio ar Michael Sheen, mae wedi effeithio ar gymunedau di-ri a gafodd eu dinistrio gan y tanau gwyllt. Y cwbl wedi'u hanwybyddu. Ond a gaf i eich annog chi, os gwelwch yn dda, i beidio ag anwybyddu'r rhai sy'n dymuno gweld cap o £2 ar bris tocyn bws yn cael ei gyflwyno yng Nghymru? Mae Andy Burnham wedi rhoi'r arian canlyniadol i chi wneud hynny. Roedd yn addewid ym maniffesto Llafur Cymru, ac rwy'n credu os gwnewch chi roi'r polisi hwnnw ar waith y byddai'n dangos i bobl Cymru y tir cyffredin hwnnw y gallwn ni ei feddiannu i wneud bywydau pobl yn well.
Mae cryn dipyn i'w ddehongli yn y cwestiwn hwnnw. Mae cyfeiriad yn y fan yna at yr angen i weithio mewn ffordd gydsyniol. Rwy'n dechrau'r tymor hwn yn y ffordd y dechreuais y tymor cyntaf ar ôl yr etholiad gan ei gwneud hi'n eglur iawn, iawn bod hon yn Llywodraeth sydd eisiau estyn allan a gweithio mewn ffordd sy'n gwasanaethu pobl Cymru mewn ffordd adeiladol. Felly, rwy'n gwneud y pwynt hwnnw.
Rydym ni'n Llywodraeth sydd wedi dechrau cyflawni o'r cychwyn gyda chynllun 100 diwrnod yr oeddem ni'n gallu ei gyflawni, gan osod y sylfeini ar gyfer yr hyn fydd y rhaglen lywodraethu i'w chyflwyno yn y dyfodol agos iawn. Mae hon yn Llywodraeth sy'n cymryd o ddifrif y ffydd a roddwyd ynom ni gan bobl Cymru, gan ymdrin â llawer o wahanol heriau, oherwydd mae'r Aelod yn gwybod nad yw llywodraethu bob amser yn hawdd. Mae'n fater o flaenoriaethu, ond po fwyaf y gallwn ni weithio gyda'n gilydd, bod ag eglurder yn yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei gyflawni i bobl Cymru, wel, y gorau yw ein siawns o roi'r canlyniadau y maen nhw'n eu haeddu iddyn nhw. Mae wedi bod yn haf prysur dros ben o weithio gyda llawer iawn o bartneriaid i wneud yn siŵr ein bod ni'n symud ymlaen gyda phwrpas gwirioneddol.
Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar.
Brif Weinidog, ddoe, tra'r oeddech chi'n cynllwynio chwalfa'r Deyrnas Unedig gyda'ch cyfeillion yn Sinn Féin a Phlaid Genedlaethol yr Alban, roedd pobl yn aros am ambiwlansys am ormod o amser, roedd pobl yn ein hadrannau achosion brys yn treulio gormod o amser ar drolïau a ddim yn cael y driniaeth yr oedd ei hangen arnyn nhw mewn pryd, oherwydd diffyg gwelyau ysbyty ledled y wlad. Dim ond yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru adroddiad damniol ar yr adran achosion brys yn Ysbyty Glan Clwyd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Cyfeiriodd at gleifion yn cael eu gadael mewn coridorau heb fwyd na diod na lladdwyr poen, meddyginiaethau heibio eu dyddiad terfyn ac offer ddim yn gweithio, a'r man pediatrig yn cael ei adael heb staff tra'r oedd cleifion yn bresennol. Felly, yn hytrach na gwneud cynlluniau i chwalu'r DU, onid yw'n bryd i chi ganolbwyntio ar eich prif swydd a dangos rhywfaint o frys i drwsio ein GIG yn hytrach?
Rwy'n myfyrio heddiw ar y glymblaid hon o farweidd-dra sydd gan Reform, y Ceidwadwyr a Llafur pan ddaw i symud Cymru ymlaen. Mae symud Cymru ymlaen a chwilio am atebion ymarferol i'n problemau yn golygu dysgu oddi wrth eraill o ran dyfodol y gwasanaeth iechyd, dyfodol y gwasanaeth addysg yng Nghymru, a dyna'r hyn y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud. Byddwn yn dod o hyd i bartneriaid lle mae gennym ni dir cyffredin bob amser.
Ar y materion yn ymwneud â Glan Clwyd, rwy'n rhannu'r pryder a godwyd gan arweinydd y Ceidwadwyr. Fe wnaeth y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal gyfarfod â chadeirydd a phrif weithredwr y bwrdd iechyd yn ddiweddar yn Ysbyty Glan Clwyd. Amlinellodd ei ddisgwyliadau o gymryd cyfrifoldeb am broblemau a gwneud y gwelliannau sydd eu hangen ar y bobl y maen nhw'n eu gwasanaethu. Ac unwaith eto, mae gennym ni enghreifftiau pellach o'r heriau dwfn hynny sy'n wynebu Betsi Cadwaladr sy'n effeithio ar gleifion, a dyna'r hyn a ddylai effeithio ar bob un ohonom ni. Dyna pam rydym ni, ers yr haf, neu ar ddiwedd toriad yr haf, wedi cyhoeddi ein cynlluniau ar sut yr ydym ni'n newid agweddau'r GIG tuag at gael pobl drwy'r system, peidio â bod yn wastraffus yn y ffordd yr ydym ni'n defnyddio ein hadnoddau, oherwydd rydym ni'n benderfynol o weithredu ar ein haddewid yn yr etholiad hwn i wneud iechyd yn brif flaenoriaeth, oherwydd rwy'n credu mai dyna brif flaenoriaeth pobl Cymru.
Rydych chi'n dweud mai dyna eich prif flaenoriaeth, ac rydych chi'n dweud eich bod chi eisiau cydweithredu ag eraill er mwyn gwella'r GIG. Edrychais yn ofalus iawn ar y datganiad a lofnodwyd gennych chi ddoe ochr yn ochr â'r arweinwyr cenedlaetholgar eraill hynny, a gadewch i mi ddweud wrthych chi, nid oedd unrhyw sôn am y gwasanaeth iechyd. Nid oedd unrhyw sôn am y gwasanaeth iechyd gwladol mewn unrhyw ffordd, siâp neu ffurf o gwbl. Nid oedd unrhyw sôn chwaith am ein system addysg, ac fel y nodwyd eisoes, nid yw'n syndod, o ystyried bod gennym ni'r system addysg waethaf yn y Deyrnas Unedig gyfan, a bod system addysg yr Alban hefyd yn cwympo i lawr y sgoriau PISA, fel y mae rhai Gogledd Iwerddon. Pam na wnewch chi gydweithredu ar y pethau yr ydych chi eisoes yn bendant yn gyfrifol amdanyn nhw yn hytrach na chael y trafodaethau breuddwyd gwrach hyn, yn dangos eich hun ynghylch cyfansoddiad y Deyrnas Unedig yn hytrach na thynnu eich bys allan a gwneud y gwaith y gwnaeth pobl Cymru eich ethol i'w wneud?
Gadewch i mi ddweud hyn wrthych chi, Brif Weinidog: mae'r mis mêl drosodd, heb os nac oni bai. Tra roeddech chi'n torheulo ar draeth, yn ôl pob tebyg yn claddu eich pen yn y tywod arno, ar ganfed diwrnod eich Llywodraeth, roedd pobl yng Nghymru yn marw yn ein hysbytai ac nid oedd pobl ifanc yn cael yr addysg sydd ei hangen arnyn nhw. Pryd fyddan nhw'n gweld y newid yn hytrach na'r parhad o Lafur yr ydym ni wedi ei weld hyd yn hyn?
Pryd fyddwn ni'n gweld newid yn y Ceidwadwyr o'r grwgnach yr ydym ni bob amser yn ei glywed o'u meinciau ar y materion hyn, yn hytrach na gweithio'n adeiladol? Mae gennym ni gynnig yma i weithio'n adeiladol, i chwilio am syniadau, ac mae hynny'n cynnwys gennych chi, fel arweinydd y Ceidwadwyr, ar ddyfodol ein gwasanaethau cyhoeddus yma yng Nghymru.
Cyflwynodd y Llywodraeth hon raglen a gafodd fandad, nid gyda mwyafrif, ond gyda mandad eglur i gyflawni ar gyfer pobl Cymru. Ac mae hynny'n golygu ar iechyd, a dyna pam y gweithiodd fy Ngweinidog iechyd mor gyflym i bwmpio'r arian hwnnw i mewn, a fydd yn lleihau'r amseroedd aros hynny fel y mae pobl Cymru yn ei haeddu. Dyna pam y gwnaethom ni symud yn gyflym i roi'r cynllun rhifedd a llythrennedd cenedlaethol hwnnw ar waith, a fydd yn codi safonau addysg, oherwydd rwy'n cytuno â chi: mae'n gywilyddus, y ffordd yr ydym ni wedi caniatáu i safonau ostwng yma yng Nghymru, gyda'n hanes balch o gyflawniad addysgol. Rydym ni'n gwneud hyn ar yr un pryd â phennu uchelgais i gael mwy o reolaeth dros ein dyfodol ein hunain yma fel cenedl yng Nghymru.
Cwestiwn 3, Adrian Mason.
Sut i ddilyn hynna? Datganiad o fuddiant: mae fy ngwraig yn gweithio i Brifysgol Bangor, Lywydd.
3. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o fforddiadwyedd ffioedd dysgu yng Nghymru? OQ64476
Mae ffioedd dysgu yn cael eu pennu gan sefydliadau addysg uwch, ac mae myfyrwyr cymwys yn derbyn benthyciadau i dalu cost lawn eu haddysg. Bydd Llywodraeth Cymru yn ystyried ffioedd ochr yn ochr â chynaliadwyedd hirdymor addysg uwch ei hun yn ein hadolygiad annibynnol o addysg uwch, a bydd y Dirprwy Weinidog Sgiliau ac Addysg Drydyddol yn darparu rhagor o fanylion yn ddiweddarach y prynhawn yma.
Diolch, Brif Weinidog. Mae'r ffigurau yn eglur ac yn ddigamsyniol. Mae Lloegr eisoes wedi pennu ei chap ffioedd dysgu ar ychydig dros £10,000. Ar yr un pryd, mae prifysgolion Cymru o dan bwysau ariannol difrifol. Cofnododd y sector ddiffyg sylfaenol o fwy na £79 miliwn yn ôl Medr, ac adroddodd Prifysgol Bangor ar ei phen ei hun ddiffyg o bron i £19 miliwn, ochr yn ochr â diswyddiadau. Ac mae nifer y myfyrwyr o Gymru sy'n astudio mewn prifysgolion yng Nghymru wedi gostwng tua 9 y cant ers 2021, y gostyngiad canrannol mwyaf o unrhyw genedl yn y DU.
Mae angen sicrwydd ar brifysgolion os ydyn nhw'n mynd i gynllunio staffio, cyrsiau a buddsoddiad yn gyfrifol. Maen nhw wedi cyrraedd pen eu tennyn, i fod yn gwbl onest. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog roi rhywfaint o sicrwydd i'r sector heddiw? A fydd y cap ffioedd dysgu yng Nghymru yn parhau i fod yn unol â Lloegr am weddill tymor y Senedd, bydd neu na fydd, os gwelwch yn dda?
Rwyf i wir yn gwerthfawrogi'r ffordd y mae'r cwestiwn wedi cael ei fframio, oherwydd rwy'n cysylltu fy hun â'r disgrifiad hwnnw o fregusrwydd y sector addysg uwch yng Nghymru. Mae'n rhywbeth a ddylai ein poeni ni i gyd am ddyfodol addysg a dysgu ei hun, am yr effaith y mae hynny'n ei chael ar economi ac ymchwil Cymru, a hefyd ar y swyddi sy'n cael eu cefnogi gan ein sector addysg uwch. Ond wrth gwrs, rydym ni hefyd eisiau cynorthwyo'r myfyrwyr, sef dyfodol y swyddi hynny, a'r swyddi hynny yn y sector ei hun. Mae'n gydbwysedd, a'r hyn yr ydym ni wedi ei ddweud yw bod angen i ni ddod o hyd i'r cydbwysedd hwnnw, ac fe wnaf i eich atgoffa o'r hyn y mae Plaid Cymru, y blaid rwy'n ei harwain, wedi ei ddweud o'r cychwyn: mae hyn yn rhywbeth yr ydym ni angen consensws yn ei gylch. Mae hyn yn rhywbeth sy'n llawer rhy bwysig i ganiatáu iddo gael ei ddefnyddio fel rhyw fath o nôl ac ymlaen gwleidyddol, oherwydd rwy'n gobeithio fy mod i'n edrych ar bawb yn y Siambr hon ac yn gweld cyd-Aelodau sydd eisiau gweld ein myfyrwyr yn cael eu cynorthwyo'n briodol a'n sefydliadau addysg uwch yn goroesi ac yn ffynnu.
O ran y cap ffioedd, ni chyhoeddwyd unrhyw benderfyniad eto ar gapiau ffioedd dysgu Cymru na chymorth benthyciadau ffioedd ar gyfer 2027-28. Rydym ni'n ystyried y ffordd orau o gynorthwyo myfyrwyr gan gynnal y sector addysg uwch yng Nghymru. Mae hwnnw'n gydbwysedd y mae angen i ni i gyd feddwl amdano'n ofalus.
Brif Weinidog, dros yr haf, fe wnes i gyfarfod â'r Brifysgol Agored, sy'n gwneud gwaith gwych i sicrhau bod addysg yn hygyrch i bawb, os mai dyna'r llwybr y maen nhw'n dymuno ei ddilyn. Mae eu ffioedd yn dal i fod yn is na'r uchafswm benthyg, oherwydd, yn syml, pe bai cyfraddau ffioedd yn rhy uchel, byddai nifer y myfyrwyr yn gostwng. Gyda bron i chwarter y bobl yng Nghymru yn byw mewn tlodi incwm cymharol, mae'r Brifysgol Agored yn sefydliad gwych lle mae addysg, datblygiad gyrfaol a thwf personol yn gyfleoedd ymarferol. Felly, hoffwn ofyn sut wnewch chi sicrhau bod gan bobl yng Nghymru fynediad at addysg uwch heb gael eu dal yn ôl gan fenthyciadau sy'n cynyddu'n barhaus.
Mae'n fater y mae'n rhaid i ddarpar fyfyrwyr ei ystyried fwy a mwy. Cefais fy stopio gan ŵr ifanc ddoe a oedd wedi cynhyrfu o weld gwleidydd ac eisiau llun. Roedd yn astudio ar gyfer gradd gwleidyddiaeth, athroniaeth ac economeg yn y Brifysgol Agored ac roedd yn gweithio'n dda iawn iddo. Roedd yn gweithio o hyd tra roedd yn gwneud ei radd. Rydym ni'n gwybod bod y Brifysgol Agored a darparwyr eraill o gyrsiau rhan-amser yn chwarae rhan bwysig o ran ehangu mynediad at addysg uwch a chefnogi cyfleoedd dysgu hyblyg. Bydd yr adolygiad hwn o addysg uwch yn ystyried pob agwedd ar addysg uwch, gan gynnwys mynediad at ddarpariaeth ran-amser.
Brif Weinidog, cyflwynodd Pwyllgor y Trysorlys yn Nhŷ'r Cyffredin adroddiad dros yr haf a dynnodd sylw at 28 o argymhellion i Lywodraeth y DU, yr oedd dau ohonyn nhw wir yn sefyll allan fel pethau syml iawn, ond fyddai'n cael effaith fawr. Roedd un yn ymwneud â darparu gwybodaeth o ansawdd dda i fyfyrwyr ar adeg derbyn ei benthyciad i fyfyrwyr, y byddech chi wedi ei ddisgwyl fyddai'n digwydd eisoes, ond nad yw'n digwydd. Ac yn ail, yn hytrach na defnyddio'r mynegai prisiau manwerthu, defnyddio'r mynegai prisiau defnyddwyr, a fyddai eto'n cael effaith sylweddol o ostwng y cyfraddau llog. A fyddai eich Llywodraeth yn cefnogi mabwysiadu'r argymhellion hyn i gael buddugoliaeth gyflym mewn maes cymhleth? Yn amlwg, mae eich adolygiad yn edrych ar y sector addysg uwch yn fwy cyffredinol, ond mae myfyrwyr angen cymorth heddiw, nid ymhen chwe, 12 neu 18 mis.
Nid yw'n fater yr wyf i wedi ei drafod yn benodol gyda'r Dirprwy Weinidog Sgiliau ac Addysg Drydyddol, ond mae'n sicr yn rhywbeth yr wyf i'n barod i edrych arno a gweld ble fyddai ein safbwynt. Yn y pen draw, rwy'n bryderus iawn am effaith y dyledion y mae myfyrwyr yn eu hysgwyddo. Dim ond un myfyriwr sydd gen i ar ôl yn ein teulu ni bellach, ond dau gyn-fyfyriwr sy'n byw gyda dyled. Mae llawer ohonom ni naill ai'n byw gyda dyledion ein hunain neu'n rhieni i'r rhai sydd yn, ac mae'n rhywbeth sydd wir yn peri gofid i ni. Yn gryno, hoffwn i bob llwybr posibl gael ei ystyried a allai dynnu'r pwysau oddi ar fyfyrwyr nawr neu ddarpar fyfyrwyr yn y dyfodol. Diolch.
4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar amseroedd aros am lawdriniaeth cataractau yn Sir Gaerfyrddin? OQ64456
Rydym ni'n cydnabod bod pobl sy'n aros am lawdriniaeth cataract eisiau triniaeth cyn gynted â phosibl, yn amlwg. Dyna pam rydym ni wedi ymrwymo £145 miliwn ychwanegol eleni i leihau amseroedd aros, i wella mynediad ac i gefnogi trawsnewid gwasanaethau dan arweiniad clinigol ledled Cymru. Rydym ni hefyd yn bwrw ymlaen â chynlluniau ar gyfer canolfannau llawfeddygol newydd, i gynyddu capasiti clinigol ac i helpu mwy o gleifion i gael triniaeth yn gynt, gan gynnwys y rhai sy'n aros am lawdriniaeth cataract.
Diolch, Brif Weinidog. Er gwaethaf buddsoddiad eich Llywodraeth, gan gynnwys defnyddio darparwyr preifat cost uwch, a phenodi Dirprwy Weinidog Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, mae fy etholwyr yn dal i wynebu arosiadau maith ac achosion o ganslo llawdriniaethau cataract ar y funud olaf. Pa gamau hirdymor wnaiff Llywodraeth Cymru eu cymryd i hyfforddi mwy o lawfeddygon llygaid a chynyddu'r capasiti i fodloni'r galw cynyddol ymhlith poblogaeth sy'n heneiddio, gan gynnwys cleifion â glawcoma neu retinopathi diabetig a'r rhai sydd angen pigiadau llygaid rheolaidd i atal dallineb y gellir ei osgoi?
Mae'n un o'r meysydd hynny lle mae angen triniaeth gyflym arnoch chi er mwyn osgoi niwed mwy parhaol. Mae gennym ni ddau offthalmolegydd yn eistedd yma yn Siambr y Senedd sy'n gwybod llawer mwy nag yr wyf i. Cyfeiriodd yr Aelod at gyflwyno darparwyr preifat. Mae gan hynny ran i'w chwarae. Ond nid defnyddio hynny fel opsiwn wrth gefn yw'r newid pwyslais mawr o dan y Llywodraeth hon, ond yn hytrach datblygu'r math o gapasiti a all wneud gostyngiadau i amseroedd aros a thaith fwy rhwydd drwy'r system i gleifion yn fwy cynaliadwy. Byddwn yn tynnu sylw at hynny fel prif elfen yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei wneud yma. Darparwyd manylion gan y Gweinidog wrth i ni gyflwyno'r dulliau newydd hyn yn y 100 diwrnod cyntaf. Rwy'n hyderus mai dyna'r math o feddwl hirdymor sydd ei angen arnom ni.
5. A wnaiff y Prif Weinidog nodi amserlen ar gyfer cyflwyno mesurau newydd i amddiffyn rhentwyr yn well? OQ64467
Fe wnaf i gyfeirio'r Aelodau, yn gyntaf oll, at fy natganiad o fuddiant fel cyfranddaliwr mewn cwmni sy'n gosod eiddo domestig.
Mae cryfhau'r sector rhentu preifat yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Rwy'n credu ein bod ni wedi gwneud hynny'n eithaf eglur; fe wnaethom ni ei nodi yn fy natganiad deddfwriaethol ar 14 Gorffennaf. Mae rhentwyr yng Nghymru yn haeddu cartref diogel, cynnes, sicr a fforddiadwy a dylen nhw deimlo'n hyderus yn herio amodau gwael. Mae newid cadarnhaol yn gofyn am gyfraith dda, ac yng ngham cyntaf ein rhaglen ddeddfwriaethol byddwn yn cyflwyno deddfwriaeth sy'n amddiffyn tenantiaid ac yn mynd i'r afael â landlordiaid gwael, gan wneud rhentu, gobeithio, yn fwy diogel.
Diolch. Brif Weinidog, rydym ni'n gwybod bod mewnfudo yn cynyddu'r galw am dai, sydd, yn ei dro, yn arwain at renti uwch. Felly, a all y Prif Weinidog gadarnhau y bydd unrhyw newidiadau arfaethedig i amddiffyniadau rhentwyr preifat a chymdeithasol yn cael eu blaenoriaethu ar gyfer pobl Cymru dros bobl sydd wedi cyrraedd yn ddiweddar?
Fel yr wyf i wedi ei nodi sawl gwaith yn y Siambr hon, mae gennym ni lawer o bwysau ar dai. Nid yw'r pwysau hynny, pan edrychwn ni ar y darlun ehangach, yn dod gan bobl sydd wedi cyrraedd o dramor yn ddiweddar. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig canolbwyntio ar y ffeithiau hynny. Ond mae pwysau, a byddwn ni bob amser eisiau gwneud yn siŵr bod ein stoc dai yn ddigonol o ran niferoedd, bod ansawdd y stoc dai o lefel briodol, y dylai pobl allu fagu hyder ohono. Ond hefyd, mae angen i ni edrych ar y cwestiwn o fforddiadwyedd. Mae gennym ni ddull dau gam o ran deddfwriaeth, a bydd fforddiadwyedd yn sicr yn rhan o'n hystyriaethau. Rwyf i wedi gwahodd Aelodau yma i gyfrannu at ddatblygu deddfwriaeth, ac os oes diddordeb ar draws y Siambr hon yn y materion fforddiadwyedd hynny, gadewch i ni eu trafod nhw.
Brif Weinidog, mae rhentu preifat wedi dod yn fwyfwy anfforddiadwy, â llawer o aelwydydd bellach yn gwario swm gwirioneddol anghynaliadwy o'u hincwm ar gadw to dros eu pennau. Mae data Cyngor ar Bopeth diweddar wedi dangos bod rhai pobl yn gwario hyd at 70 y cant o'u hincwm ar rent yn unig. Yng Nghaerdydd, ceir achosion o renti sy'n mwy na dyblu nawr, gyda dim ond dau fis o rybudd. O ganlyniad, mae gwasanaethau digartrefedd yn wynebu galw cynyddol, nid yn unig oherwydd bod pobl yn cael eu troi allan o'u cartrefi, ond oherwydd bod cymorth cynghorau gyda rhent hefyd yn annigonol, gan roi mwy o bwysau ar dai cymdeithasol a llety dros dro. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi nad yw gwario mwy na dwy ran o dair o incwm unigolyn ar rent yn dderbyniol, a bod cyfyngu cynnydd rhent blynyddol yn hanfodol?
Does dim rhaid i chi feddwl yn galed iawn i weithio allan y tlodi y mae rhywun yn cael ei yrru iddo mewn termau real pan fo ganddyn nhw gyn lleied o'i incwm yn weddill ar ôl talu ei rent. O ran y materion sy'n achosi hynny, mae llu ohonyn nhw. Mae cyflenwad cartrefi yn un ohonyn nhw, a thai cymdeithasol. Dyna pam rydym ni'n benderfynol o gyflwyno 20,000 o gartrefi cymdeithasol ychwanegol erbyn 2030. Mae'n fater o ddod â chartrefi i ddefnydd nad ydyn nhw'n cael eu defnyddio ar hyn o bryd. Mae'n fater o godi ansawdd y stoc dai hefyd.
Ac yna ceir pethau, fel y dywedais i, y gallwn ni eu gwneud drwy ddeddfwriaeth. Mae archwilio gwahanol fesurau ar gyfer rheoleiddio cynnydd i rent, er enghraifft, yn effeithiol yn bwysig iawn. Gallwn edrych ar yr hyn sy'n digwydd yn yr Alban. Mae pethau i'w dysgu gan Gatalwnia hefyd. Mae'n bwysig ein bod ni'n edrych ar yr hyn sy'n gweithio'n dda, a hefyd yn edrych ar anfanteision posibl. Ond mae camau sylweddol angen datblygiad polisi sylweddol, casglu tystiolaeth, ac ymgysylltu trawsbleidiol a thraws-sector, a dyna pam rydym ni wedi amlinellu ein huchelgais i gyflwyno'r Bil ail rentwyr hwnnw yn rhan o ddull deddfwriaethol dau gam.
Mae prinder tai ar gael i'w rhentu. Mae prinder mwy fyth o dai sydd ar gael am renti fforddiadwy. Yr ateb hirdymor yw adeiladu mwy o dai cymdeithasol, yn enwedig tai cyngor. Rwyf i wedi cefnogi rheolaethau rhent a dychweliad swyddogion rhent ar gyfer eiddo rhentu preifat . Ond mae gennym ni bellach broblem newydd, ddifrifol iawn, sef Airbnb, sy'n tynnu eiddo allan o'r sector rhentu preifat. Nid problem glan môr a chyrchfannau gwyliau yn unig yw hon. Mae hefyd yn broblem mewn dinasoedd. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w cymryd i gyfyngu Airbnb ym mhob ardal cyngor?
Mae'r Aelod yn gwneud pwynt da iawn, ac mae'n broblem ryngwladol. Rydym ni wedi gweld rhai dinasoedd mawr yn cymryd camau ar Airbnb. Rydym ni'n tueddu yng Nghymru i edrych ar yr ardaloedd glan môr mwy poblogaidd, oherwydd dyna lle tybir fod y problemau yn fwy dybryd. Ond mae'r Aelod yn llygad ei le bod hon yn broblem sy'n gallu codi yn unrhyw le. Rwy'n (a) cytuno ei fod yn broblem, a (b) eisiau i ni edrych ar yr holl atebion hynny y gellir eu rhoi ar waith. Mae rhai wedi cael eu cyflwyno trwy gydweithrediad rhwng ein pleidiau yn y Llywodraeth ddiwethaf—newidiadau sy'n arwain at newid ymddygiad trwy ddefnyddio premiymau ar dreth gyngor ac yn y blaen. Ond ceir newidiadau cynllunio hefyd y dylem ni bob amser fod yn effro i'w hystyried, oherwydd rwy'n cytuno bod hon yn broblem sylweddol. Prif ddiben tŷ neu fflat yw bod yn gartref, a dylem ni bob amser gadw hynny mewn cof.
6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar y canlyniadau PISA diweddar a gyhoeddwyd ar gyfer Cymru? OQ64450
Mae'r canlyniadau PISA hyn, a dweud y lleiaf, yn hynod siomedig. Maen nhw'n tanlinellu i mi faint yr her sy'n ein hwynebu. Maen nhw'n atgyfnerthu penderfyniad y Llywodraeth hon i fabwysiadu dull newydd a thrwyadl o godi safonau. Byddwn yn uchelgeisiol, heb ymddiheuriad, i bob dysgwr, gan osod targedau eglur, dwyn ein hunain i gyfrif am eu cyflawni, oherwydd mae'n rhaid i godi safonau fod yn flaenoriaeth. Heddiw, rydym ni'n cyhoeddi'r cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol hwnnw yr wyf i wedi cyfeirio ato yn flaenorol i gyflymu gwelliant ledled Cymru ym mhob ystafell ddosbarth, oherwydd nid yw ein plant a'n teuluoedd yng Nghymru yn haeddu dim llai.
Diolch am eich ymateb, Brif Weinidog, ond mae'r materion yr ydych chi wedi eu hamlinellu yn rhan o'r rheswm pam mae Aelodau yn y lle hwn a'r cyhoedd yn gyffredinol yn teimlo mor rhwystredig am eich ymdrech obsesiynol i sicrhau annibyniaeth pan mai'r hyn y dylech chi fod yn ei wneud yw canolbwyntio ar y problemau hyn yn yr ystafelloedd dosbarth i gynorthwyo ein plant ar gyfer y canlyniadau gorau posibl. Mae Cymru yn syrthio y tu ôl i bob cenedl arall yn y DU o ran mathemateg, darllen a gwyddoniaeth, gyda'r bwlch yn arbennig o amlwg o'i gymharu â Lloegr. Rydych chi, yn gwbl briodol, eisiau gweithio gyda gwledydd eraill a chydweithredu a dysgu oddi wrthyn nhw. Pam na wnewch chi ddysgu gan Loegr sut maen nhw'n gwneud mor dda gyda'u canlyniadau addysg o'u cymharu â'n plant yma yng Nghymru?
Os ydym ni o ddifrif ynglŷn â chodi'r safonau hynny, mae'n rhaid i ni hefyd fynd i'r afael â'r hyn sy'n digwydd yn ein hystafelloedd dosbarth. Rydym ni wedi clywed dro ar ôl tro gan Estyn a'r undebau addysgu ynghylch ymddygiad gwael fel problem yn ein hystafelloedd dosbarth. Rydym ni wedi bod yn eglur bod angen cefnogi athrawon yn briodol, bod angen dull cryfach o ymdrin â disgyblaeth ar ysgolion, fel y gall athrawon addysgu ac y gall disgyblion ddysgu heb darfu diangen. O ystyried y canlyniadau PISA siomedig hyn, Brif Weinidog, a wnewch chi dderbyn bod yn rhaid i wella disgyblaeth, cefnogi athrawon ac ailgyflwyno disgwyliadau uchel yn ein hystafelloedd dosbarth fod yn ganolog i unrhyw gynllun i godi safonau addysgol?
O ystyried pwysigrwydd addysg, rwy'n synnu ei fod wedi gwastraffu rhywfaint o'i gwestiwn yn trafod materion cyfansoddiadol, a bod yn onest. Mae gennym ni benderfyniad fel Llywodraeth i edrych ar ein cofnod hanesyddol fel cenedl addysgu falch—un o'r poblogaethau cyffredinol llythrennog cyntaf yn unrhyw le yn y byd. Mae hynny'n rhywbeth sy'n fy ngwneud i'n falch iawn. Roeddwn i'n falch o fod â dau riant a oedd yn addysgwyr, dau lywydd undebau addysgu. Cefais fy magu gyda phwysigrwydd cael addysg yn iawn a rhoi cyfleoedd i'n plant a'n pobl ifanc o'm cwmpas yn y fan a'r lle bob amser.
Rwy'n siomedig dros ben â'r canlyniadau PISA. Mae'r mesurau yr ydym ni'n eu rhoi ar waith o ran rhifedd a llythrennedd, cefnogi athrawon, cefnogi teuluoedd a phlant, yn fater syml o wella canlyniadau. Rwy'n gobeithio mai un o ganlyniadau hynny fydd sgoriau PISA uwch. Mae dirywiad byd-eang i sgoriau PISA, gyda llaw. Efallai fod digideiddio a deallusrwydd artiffisial yn rhan o hynny. Ond mae Lloegr wedi mynd yn groes i'r duedd ac, yn sicr, dylem ni fod, ac rydym ni eisoes yn gwneud cynlluniau i ddysgu gan Loegr am yr hyn sy'n digwydd yno. Nid yw fy nghydweithrediad gyda'r Alban a Gogledd Iwerddon yn unig. Rwy'n tynnu sylw at hynny—rydym ni'n gweithio gyda Gweinidogion yn Llywodraeth y DU ac yn rhyngwladol hefyd, ac ar yr un yma, mae oherwydd bod angen i ni godi safonau. A'r canlyniad sydd ei angen arnom ni, wrth gwrs—byddai gwell sgoriau PISA yn dda—fyddai safonau addysgol uwch: rhifedd, llythrennedd, y pethau sylfaenol, sylfeini bywydau a gyrfaoedd llwyddiannus i'n pobl ifanc. Dyna'r hyn yr ydym ni'n anelu amdano, ac rydym ni'n hyderus ein bod ni'n rhoi'r blociau adeiladu yn eu lle.
Nawr, rydyn ni'n gwneud yn dda, ond gan beryglu siomi rhai Aelodau, fe gawn ni weld pa mor bell y gallwn ni fynd i lawr papur y drefn a chyrraedd y cwestiynau sydd yma, felly—.
Symudwn ymlaen nawr at gwestiwn 7, Elyn Stephens.
7. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod Port Talbot yn cael cyfran deg o Gronfa Ddur y DU? OQ64443
Mae cefnogi'r diwydiant dur a chymunedau dur sy'n dibynnu arno fo ledled Cymru yn hollbwysig i'r Llywodraeth yma. Cyn ymweliad diweddar Prif Weinidog y Deyrnas Unedig â Phort Talbot, mi wnaeth ein Dirprwy Brif Weinidog ni siarad yn gyhoeddus am yr angen i Gymru gael ei chyfran deg o gronfa ddur Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Mi fu cyfarfod rhwng y ddau. Mi fyddai hynny, wrth gwrs, yn helpu gweithwyr a chymunedau drwy'r cyfnod pontio, ac mi fyddwn ni'n parhau i wneud yr achos hwnnw mor gryf â phosib yn ein trafodaethau ni efo Llywodraeth y Deyrnas Unedig.
Diolch. Brif Weinidog, fel roeddech chi'n sôn, daeth Prif Weinidog y DU i Bort Talbot fis diwethaf, gan addo ail-ddiwydiannu a swyddi da, diogel. Mae strategaeth ddur y DU ei hun yn dweud bod disgwyl i Gymru gyfrif am tua hanner capasiti'r DU i gynhyrchu dur, ond ychydig ddyddiau wedi ymweliad y Prif Weinidog, fe ofynnwyd dau gwestiwn syml iawn i'w Lywodraeth ef: faint o'i £2.5 biliwn o'r ymrwymiad i ddur a gafodd ei wario neu ei ddyrannu a faint o hynny a gafodd ei wario yng Nghymru? Ni ellid rhoi ffigwr ar gyfer y naill na'r llall. Felly, mae'n rhaid i mi ofyn y cwestiwn: beth fydd yn newid i Bort Talbot ar ôl ymweliad Andy Burnham? Ac rwy'n siŵr fy mod i'n gwybod rhan o'r ateb, ond a fyddwch chi'n pwyso arno ef am ymrwymiad cadarn y bydd Port Talbot yn cael ei chyfran deg o'r £2.5 biliwn hwnnw?
Mae'r Aelod yn iawn i fynegi rhwystredigaethau ynglŷn â'r hyn a ddaeth o'r buddsoddiad hwnnw neu beidio. Cafodd ei bwrpas ei newid ar un adeg, ond un peth a wnaethom ni'n glir o'n safbwynt ni—rydym ni'n dal i egluro hynny yn y Llywodraeth—yw bod yn rhaid i ni gael ein cyfran deg o hwnnw. Rydym ni wedi cael ergyd enfawr i'r diwydiant dur yma yng Nghymru am fod Llywodraethau'r DU wedi tynnu eu llygaid oddi ar y bêl ac heb gymryd camau pan ddylen nhw fod wedi gwneud hynny.
Fe fydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda chwmnïau, Llywodraeth y DU a'r gronfa gyfoeth wladol, sy'n rheoli'r £2.5 biliwn hwnnw erbyn hyn, i archwilio sut y gellir gwneud y mwyaf o'r gefnogaeth ar gyfer ein cymunedau cynhyrchu dur ledled Cymru. Gadewch i mi fod yn eglur, os caiff buddsoddiad ei wneud yn y sector dur, mae'n rhaid i Lywodraeth y DU nodi yn bendant sut y bydd hi'n bwriadu cefnogi diwydiant dur Cymru, a dyna'r hyn sy'n bwysig i ni yn y fan hon.
8. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe i ailgychwyn triniaeth ffrwythlondeb yn Sefydliad Ffrwythlondeb Cymru? OQ64431
Rwy'n gwybod i hwn fod yn gyfnod arbennig o ofidus i'r rhai hynny yr effeithiwyd arnynt. Mae'r mater uniongyrchol o ran y gweithlu a oedd yn effeithio ar y gwasanaeth wedi cael ei ddatrys erbyn hyn—dyna'r newyddion cadarnhaol—sy'n caniatáu i gynllunio ddechrau ar gyfer ailgychwyn y gwasanaeth, o gam i gam, o 22 Medi. Mae'n bwysig nodi hefyd na fu effaith ar gleifion a oedd eisoes yn cael triniaethau, yn sgil yr oedi, â'u bod nhw wedi parhau â'u triniaethau yn y ffordd arferol. Ond mae hwn wedi bod yn gyfnod anodd i nifer o bobl.
Diolch i chi am eich ateb, Brif Weinidog. Mae hi'n galonogol bod y system yn cael ei hailgychwyn, ond fe gafodd llawer o'r bobl hynny a oedd yn dweud na chafodd eu triniaethau eu heffeithio wedi cael eu heffeithio mewn gwirionedd, oherwydd os oeddech chi'n aros am drosglwyddo embryo rhewedig, fe ddywedwyd wrth bobl nad oedd eu triniaethau nhw am ddechrau. Felly, roedd camgyfathrebu gan y bwrdd iechyd yn hynny o beth a wnaeth achosi gofid i nifer o deuluoedd ledled y wlad, oherwydd, fel y gwyddoch chi, mae'r ganolfan honno'n cwmpasu ardal ddaearyddol enfawr, yr holl ffordd o'r gorllewin, y dwyrain, y de, a'r holl ffordd hyd at Landrindod.
Brif Weinidog, nid ydym ni'n dymuno bod yn y sefyllfa hon fyth eto, oherwydd mae'n gyfnod cythryblus, nid yn unig i'r mamau a'r tadau, ond i bawb sy'n ymdrin â materion ffrwythlondeb. Felly, beth all Llywodraeth Cymru ei wneud i sicrhau bod gwydnwch yn y gwasanaeth hwn, i sicrhau nad yw pobl yn aros blynyddoedd lawer iawn—fel gwna rhai—am eu taith ffrwythlondeb, oherwydd mae gan bobl gloc corff, ac os na allwn ni gychwyn y system hon yn ddigon cynnar, ni fydd llawer o bobl ledled y wlad hon byth yn gweld y teuluoedd y maen nhw'n gobeithio eu cychwyn?
Mae'r gair hwnnw, 'gwydnwch', yn un pwysig. Fe fyddwn ni'n defnyddio 'cynaliadwyedd'. Maen nhw'n golygu'r un peth yn union o ran rhywbeth fel hyn: bod â gwasanaethau sefydlog. Yn yr achos arbennig hwn, roedd y saib yn angenrheidiol ar gyfer cydymffurfio â gofyniad trwyddedu'r Awdurdod Ffrwythlondeb ac Embryoleg Dynol. Felly, roedd hwnnw'n fater clinigol, ond roedd ei effaith, wrth gwrs, yn ddynol iawn. Fe fyddwn ni'n gwneud yr hyn a allwn ni i feithrin gwydnwch ar draws y gwasanaethau hynny. Ar gyfer yr unigolion yr effeithiwyd arnynt yma, mae'r bwrdd iechyd wedi dechrau cysylltu â chleifion erbyn hyn, rwy'n deall, i gadarnhau'r camau nesaf ar lwybr eu triniaeth. Mae Sefydliad Ffrwythlondeb Cymru yn parhau i weithio ar yr heriau ehangach o ran y gweithlu, gan weithio gyda'r cyd-bwyllgor comisiynu i archwilio posibiliadau ar gyfer dewisiadau cymorth dros dro i gydymffurfio â'r gofynion trwyddedu hynny, sy'n angenrheidiol; nid yw'r rhain yn ddewisol. Mae gwaith yn mynd rhagddo hefyd i gryfhau, fel rydych chi'n dweud, gwydnwch a chynaliadwyedd y gwasanaeth, yn y bwrdd iechyd ei hun ac ar y cyd gyda'r berthynas honno sydd ganddo â'r cyd-bwyllgor comisiynu. Fe fydd y gwaith hwnnw'n parhau. Oes, mae yna bethau i'w gwneud yn y byrdymor, ond fe fydd hynny'n parhau wedi'r byrdymor hefyd.
9. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ei drafodaethau gyda Llywodraeth y DU ar sicrhau cyllid teg i Gymru? OQ64457
Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i wthio'r achos dros setliad cyllido tecach i Gymru. Mae hynny'n golygu nifer o wahanol bethau. Pan wnes i gyfarfod â Phrif Weinidog y DU yn Glasgow ym mis Gorffennaf, fe wnes i bwysleisio'r angen i fynd i'r afael â thanariannu hanesyddol Cymru. Ddydd Iau, fe fyddwn ni'n croesawu'r Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid, sy'n dod â Gweinidogion cyllid o bob cwr o'r DU at ei gilydd, os yw hynny'n iawn gyda phawb.
Mae diwygio cyllid yn flaenoriaeth allweddol i Weinidog Cyllid y Cabinet, ac yn ei chyfarfod dwyochrog gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys ar y diwrnod hwnnw fe fydd hi'n codi nifer o flaenoriaethau, sy'n cynnwys cyflawni'r addewid £14 biliwn o ran rheilffyrdd, ac adolygiad ffurfiol o'r fframwaith cyllidol a fformiwla Barnett. Fe fyddaf i'n dadlau'r achos hwn yn uniongyrchol i'r Prif Weinidog hefyd pan fyddwn ni'n cyfarfod unwaith eto ym mis Hydref.
Fe fues i'n ariannu busnesau am dros 40 mlynedd. I lwyddo, mae angen dau beth ar fusnes: y gallu i fenthyca a'r gallu i gynilo. Nid yw rhedeg gwlad yn ddim gwahanol. Yn absenoldeb arfau ariannol i adeiladu economi sy'n gweithio, bydd Cymru yn dal i fod yn dlawd. Ai dyma'r Gymru yr ydym ni ei heisiau ar gyfer ein plant? Mae Cymru'n cael ei phluo. Roeddech chi'n sôn am reilffyrdd. HS2: rydym ni'n talu biliau am brosiectau seilwaith yn Lloegr tra bod ein seilwaith ni yn chwalu. A pham felly? Mae fformwla Barnett yn rhoi llai o arian y pen na'n cymheiriaid yng Ngogledd Iwerddon a'r Alban. Pam? Nid yw mynnu cyllid teg yn golygu ein bod ni'n mynd i Lundain i ofyn cardod, nac yn wleidyddiaeth achwyniad ychwaith. Synnwyr cyffredin yw hyn a'r peth lleiaf i atal tlodi sydd wedi ymwreiddio, o un genhedlaeth i'r llall, sy'n plagio Cymru. Nid oes raid iddi fod fel hyn. Mae'r entrepreneuriaid gennym ni, mae'r bobl, y sgiliau a'r adnoddau gennym ni. Fe all Cymru fod yn ffyniannus.
Brif Weinidog, yn dilyn eich cyfarfod gyda Gweinidogion Gogledd Iwerddon a'r Alban ddoe, a wnewch chi amlinellu eich gweledigaeth hirdymor o'r hyn y gall Llywodraeth wirioneddol ei gyflawni yn economaidd yng Nghymru gyda'r ysgogiadau economaidd cywir?
Rwy'n ddiolchgar am y cwestiwn. Ledled y DU, fe ddylem ni—. Mae yna ddiddordeb o ran sicrhau pan fydd Trysorlys yn gwneud penderfyniadau ar wariant eu bod yn cael eu gwneud yn deg. Mae'n berthnasol i'r Alban, yn berthnasol i Ogledd Iwerddon, mae'n berthnasol i ranbarthau Lloegr hefyd. Yr hyn y byddaf i'n ei wneud fel Prif Weinidog Cymru, gyda fy nhîm, gyda'ch cefnogaeth chi yma rwy'n gobeithio, yw dadlau'r achos bob amser i ni fod â'r pecyn cyllido teg hwnnw.
Mae hynny'n cynnwys yr holl wahanol elfennau hynny: rhoi'r pwerau benthyca i ni; rhoi'r hawl i ni allu tynnu i lawr o'n cronfeydd wrth gefn; sicrhau bod y pecyn cyffredinol o dan Barnett yn gweithio yn wirioneddol i ni; sicrhau nad yw hynny'n golygu ein bod ni'n colli £5 biliwn oherwydd HS2. Mae yna annhegwch sylfaenol drwyddi draw. Fe fydd Gweinidog Cyllid y Cabinet yn atgyfnerthu'r pwyntiau hynny gyda Thrysorlys y DU yn ddiweddarach yr wythnos hon. Rydym ni'n edrych ymlaen at weithio mewn dull cadarnhaol gyda nhw i'w helpu i gydnabod gwerth datganoli a rhoi'r offer i ni wneud y gwaith yr ydym ni yma i'w wneud.
10. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o effeithiolrwydd llywodraethu clinigol a diogelu cleifion o fewn GIG Cymru? OQ64435
Mae cryfhau llywodraethu'r GIG yn bwysig iawn, iawn i fy nhîm iechyd a phob un ohonom ni yn y Llywodraeth, ac mae chamau eisoes wedi'u cymryd fel rhan o'r cynllun 100 diwrnod cyntaf. Mae hyn yn cynnwys sicrhau bod gan gleifion hyder llawn y bydd pryderon yn cael eu clywed, y byddan nhw'n cael eu hymchwilio'n gyflym a'u defnyddio, yn hollbwysig, i wella gofal. Bydd fframwaith llywodraethu clinigol cenedlaethol newydd i wella llywodraethu clinigol ledled GIG Cymru yn cael ei gyhoeddi yn gynnar yn 2027, gan ddod â'r materion diogelu, diogelwch cleifion, gwella ansawdd a dysgu sefydliadol hynny at ei gilydd i gefnogi gwasanaethau mwy diogel a mwy o atebolrwydd hefyd.
Diolch i chi. Mae Gwasanaeth Rhywedd Cymru wedi bod yn destun adolygiad clinigol annibynnol am fod comisiynwyr GIG Cymru wedi nodi pryderon ynghylch priodoldeb atgyfeiriadau a chadernid llywodraethu clinigol a diogelwch cleifion, ond mae 26 o blith eich meinciau cefn chi wedi mynegi gwrthwynebiad yn gyhoeddus i'r oedi a arweiniwyd yn glinigol. Nid oes y mymryn lleiaf o dystiolaeth bod Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru wedi arddangos bod diogelwch cleifion yn dod o flaen ideoleg. Felly, os yw'r adolygiad annibynnol yn dod i'r casgliad y bydd yn rhaid i broses asesu bresennol Gwasanaeth Rhywedd Cymru newid yn sylfaenol neu na ddylai rhai atgyfeiriadau fod wedi digwydd, a wnewch chi warantu—'gwnewch' neu 'na wnewch'—y bydd eich Llywodraeth chi'n derbyn casgliadau'r clinigwyr yn llawn, heb ymyrraeth wleidyddol oddi wrth Weinidogion, y meinciau cefn na grwpiau ymgyrchu, hyd yn oed os yw'r casgliadau hynny'n anghyfleus yn wleidyddol? 'Gwnewch' neu 'na wnewch'?
Fe'i gwnaethom ni hi'n eglur iawn, iawn y bydd hyn yn cael ei farnu ar sail tystiolaeth glinigol. Dyna beth mae hwn yn ymwneud ag o. Nid yw hyn wedi bod am Weinidogion yn gwneud penderfyniadau, y cyd-bwyllgor comisiynu sydd wedi gwneud hyn. Mae yna eironi gwirioneddol, fodd bynnag, onid oes, ynglŷn â gwneud cyhuddiad fel hwn o ymddwyn mewn ffordd ideolegol pan fyddwn ni'n cael ideoleg eithafol o feinciau Reform yn y fan hon, heb fod â diddordeb o gwbl yn y pryder a achosir gan yr oedi hwn i wasanaethau ar gyfer rhai pobl agored iawn, iawn i niwed y mae llawer ohonyn nhw wedi cael eu cynrychioli yn fedrus gan Aelodau fy mhlaid i ac eraill hefyd, yn ddiamau.
Gadewch i ni gofio pwy sydd wrth wraidd materion fel hyn—pobl sy'n teimlo eu bod nhw'n talu'r pris am fethiant cyfundrefn iechyd. Yr hyn y mae angen i ni ei sicrhau yw bod adolygiad gennym ni er mwyn deall yn union yr hyn sydd wedi digwydd ar sail tystiolaeth glinigol. Dyna'r hyn y mae pawb yn awyddus i'w weld yn digwydd, wrth gefnogi'r gymuned drawsrywiol yn y broses honno.
11. Pa gymorth a ddarparwyd gan Lywodraeth Cymru i ysgolion o ran cyflwyno'r Cwricwlwm i Gymru yn ystod ei 100 diwrnod cyntaf mewn grym? OQ64475
Yn ein 100 diwrnod cyntaf, mae ein rhaglen gymorth genedlaethol ar gyfer dylunio ac asesu cwricwlwm wedi darparu hyfforddiant a dysgu arbenigol trwy ddigwyddiadau cenedlaethol, rwy'n deall, ar gyfer dros 250 o ysgolion a 340 o ymarferwyr ledled Cymru. Rydym ni wedi ymrwymo i adolygu'r cwricwlwm i Gymru er mwyn gallu bod yn glir ei fod yn sicrhau y bydd pob dysgwr yn elwa ar safonau uchel ac addysgu rhagorol bob amser.
Brif Weinidog, mae addysg cydberthynas a rhywioldeb yn orfodol i bob dysgwr o dair oed hyd 16 ac, yn rhyfedd, nid oes unrhyw ddewis i optio allan gan y Llywodraeth i rieni sy'n dymuno eithrio eu plant. Mae hynny'n rhoi dyletswydd neilltuol ar eich Llywodraeth chi i sicrhau ei bod yn cael ei darparu yn gyson, yn sensitif, a chan staff sydd wedi eu hyfforddi yn briodol. Ac eto roedd adolygiad Estyn yn canfod datblygiad arbenigol cyfyngedig, llai o hyder gan staff wrth ddysgu agweddau sensitif ar addysg cydberthynas a rhywioldeb a chefnogaeth anghyson oddi wrth yr awdurdodau lleol, pan fo'r ysgolion yn dal i fod yn gyfrifol am ddylunio eu cwricwlwm addysg cydberthynas a rhywioldeb yn unol â deddfwriaeth orfodol y Llywodraeth. Os yw addysg cydberthynas a rhywioldeb yn rhy bwysig i rieni allu eithrio eu plant, siawns na ddylai'r Llywodraeth esgeuluso ei dyletswydd. Mae canfyddiadau Estyn yn cynrychioli methiant difrifol o ran gwneud y ddyletswydd honno. Mae angen unioni methiant y Llywodraeth i gyflawni ei dyletswydd i rieni a phlant ar unwaith. Gan nad ydych chi'n gallu gwarantu darpariaeth gyson, a wnewch chi roi'r cyfrifoldeb yn ôl i rieni i ganiatáu eithrio plant, yn enwedig plant ifanc iawn?
Rwyf i'n credu ei bod hi'n bwysig bob amser, pan fo materion dadleuol neu faterion sy'n peri pryder i rieni, eu bod nhw'n cael sicrwydd bob amser. Y peth cyntaf i'w ddweud, er bod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn orfodol i rai rhwng tair a 16 oed, yw nad yr un yw'r addysg cydberthynas a rhywioldeb ar gyfer disgyblion o dair i 16 oed. Mae'n ofynnol i'r addysg cydberthynas a rhywioldeb fod yn briodol i bob cam datblygiad. Dyna'r pwynt—cynorthwyo ein plant a'n pobl ifanc trwy eu bywydau, ar yr adeg iawn, i ddysgu am y byd o'u cwmpas, y berthynas sydd ganddyn nhw ag eraill. Mae'n rhaid i hynny fod yn ffeithiol. Mae'n rhaid i hynny fod yn blwraliaethol. Mae'n golygu bod yn rhaid i ysgolion gyflwyno ystod o safbwyntiau sydd yn y gymdeithas, ac nid gwthio safbwynt arbennig. Dyma'r sicrwydd sy'n bwysig i rieni ei glywed, ac fe fydd y Llywodraeth yn sicrhau bob amser y bydd y wybodaeth ar gael iddyn nhw. Os nad yw, byddwn ni'n cymryd camau i wella hynny.
Ac yn olaf, Brif Weinidog, cwestiwn 12, Lis McLean.
Llongyfarchiadau ar gyrraedd diwedd y rhestr yma. Mae'n anhygoel. Diolch yn fawr.
12. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i'r trydydd sector? OQ64471
[Anghlywadwy.]—cwestiwn 12, nad yw rhywun yn paratoi.
Doeddwn i wir ddim yn disgwyl e. [Chwerthin.]
Mae hwn yn wers. [Chwerthin.] Yn 2026-27, mi ydyn ni’n darparu £9.1 miliwn i Cefnogi Trydydd Sector Cymru, gan helpu sefydliadau i gael cyngor a chymorth ar wirfoddoli, llywodraethu, cyllid cynaliadwy ac ymgysylltu.
Mi fydd y sector gwirfoddol a gwirfoddolwyr eu hunain yn hanfodol i gyflawni blaenoriaethau’r Llywodraeth. Mi fydd hynny’n cynnwys gofal iechyd ataliol, mynd i’r afael â thlodi plant, darparu mynediad at ofal plant, darpariaeth chwarae, helpu pobl ifanc i gael gwaith. Mae'n rhestr hir.
Diolch yn fawr. Pan oeddwn i'n gweithio yn y trydydd sector cyn dod fan hyn, roeddwn i'n ddigon ffodus i fod yn rhan o ymgynghoriadau ynglŷn â pholisi cymunedol gan y Building Communities Trust, ac mae'n rhaid i mi ddweud bod yr ymgynghori yna gyda'n cymunedau ni yn wych, ac roeddwn i'n teimlo fel fy mod i wir wedi cael cyfle i fewnbynnu i hynny. Ydych chi'n gallu jest cadarnhau y bydd Llywodraeth Cymru yn gwrando ar y mewnbwn pwysig yma y mae'r cymunedau wedi'i roi i'r ymgynghoriad yna, plîs?
Dwi'n hapus iawn i gadarnhau hynny. Pan ydyn ni yn edrych ar draws ystod gwaith y Llywodraeth, rydyn ni'n edrych ar bartneriaeth. Dydy'r syniadau i gyd, dydy'r ddealltwriaeth i gyd, ddim yn dod o feinciau'r Llywodraeth ei hun; mae o'n dod o ymgysylltu efo eraill a gwrando ar beth sydd yn gweithio yn dda a beth sydd ddim, beth ydy'r rhwystredigaethau ac yn y blaen.
Pan fo'n dod at weithredu gwirfoddol, wel mae hynny'n cynnwys ein cymunedau ni i gyd, ac mae'n bwysig ein bod ni yn dangos ein bod ni bob amser yn Llywodraeth sydd yn gwrando. Dydy hynny ddim wastad yn golygu, wrth gwrs, gallu rhoi yn union beth mae pobl yn gofyn amdano fo, ond beth mae rhywun yn chwilio amdano fo ydy dealltwriaeth gan gymunedau—a thrwy hynny, sefydliadau gwirfoddol—am pam rydyn ni'n gwneud y penderfyniadau rydyn ni'n eu gwneud, a'u bod nhw wastad yn ceisio bod yn benderfyniadau sydd yn cefnogi gweithgarwch cymunedol ym mhob ffordd y gallwn ni ei wneud.
Diolch, Brif Weinidog. Fe aethom ni drwy gryn dipyn o gwestiynau yn y fan yno. Rwy'n ymddiheuro i'r rhai na fu modd i mi eu galw, ond fe gawsom ni lawer o gwestiynau yn y fan yna, felly diolch yn fawr iawn.
Symudwn ymlaen nawr at eitem 2, y datganiad a chyhoeddiad busnes. A galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan.
Diolch, Lywydd. Fe fyddwch chi'n gweld bod yna nifer o ddatganiadau wedi'u hychwanegu at agenda heddiw. Yn dilyn cais yn y Pwyllgor Busnes heddiw, mae datganiad y Prif Weinidog wedi'i ymestyn i 60 munud yn hytrach na'r 45 a nodwyd yn y lle cyntaf. Mae hefyd busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i'r holl Aelodau yn electronig.
Diolch yn fawr iawn. Llŷr Powell.
Diolch, Lywydd. Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar ddympio PCB yn hanesyddol yng Nghymru? Yn fy etholaeth i fy hun, fe gafodd gwastraff gwenwynig ei ollwng yn chwarel Tŷ Llwyd yn Ynysddu ac nid oes penderfyniad ffurfiol wedi pennu bod y safle yn dir halogedig, ddegawdau yn ddiweddarach, ac nid oes unrhyw beth wedi cael ei gyhoeddi ar gynllun hirdymor, er gwaethaf y ffaith bod PCBs wedi cael eu darganfod ar y safle.
Yr wythnos diwethaf, fe ddywedodd Michael Sheen wrth y Senedd nad oedd y Prif Weinidog wedi derbyn ei gynnig ef, ond fe wn i y byddai'r Aelodau yma yn ddiolchgar pe byddai'r Llywodraeth yn gallu estyn cyfle i ni ddarganfod pa gynllun sydd gan Lywodraeth Cymru ar gyfer ymdrin â dympio gwastraff gwenwynig ledled Cymru, oherwydd mae etholwyr pob un ohonom ni wedi bod yn byw gyda hyn am lawer yn rhy hir bellach.
Gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwn? Mi ddylwn i ddatgan fy mod i, ers blynyddoedd lawer, wedi bod yn ymwneud efo etholwyr yn fy etholaeth i ar y mater hwn, ac yn parhau i wneud hynny fel Aelod unigol. Dwi'n siŵr bod pawb ohonom ni a welodd y rhaglen ddogfen Buried, os nad oeddech chi'n ymwybodol o hyn o'r blaen, wedi cael eich syfrdanu gan effaith hwn. Ac yn sicr, fel y clywsoch chi'r Prif Weinidog yn dweud yn gynharach, o ran Michael Sheen hefyd, mi fydd yna drafodaethau pellach yn digwydd. Ond mae hon yn broblem sydd wedi bod yn wybyddus, a nifer o bobl wedi bod yn ymgyrchu am flynyddoedd lawer. Mae'n bwysig ein bod ni fel Llywodraeth yn mynd i'r afael â hyn, a dwi'n falch o allu cadarnhau ei fod o'n flaenoriaeth i ni. Mi ydyn ni rŵan yn mynd ati i ddatblygu strategaeth ledled Cymru i adfer tir ôl-ddiwydiannol yn raddol, fel nad yw cymunedau bellach yn agored i risgiau posib. Ac mi fyddwn i'n gofyn i bob Aelod sydd efo enghreifftiau yn eu hetholaethau nhw i fod yn rhan o'r gwaith hwnnw efo ni.
Prynhawn da, Weinidog. A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd am y datganiad a gyhoeddodd ef yn ystod y toriad ar y mater a godais i'n flaenorol o ran llygredd yn Afon Tawe? Mae etholwyr yn cysylltu â mi o hyn, yn codi pryderon ynghylch yr angen i fynd i'r afael â llygredd yn ein hafonydd, ein moroedd a'n llynnoedd. Fe fyddwn i'n ddiolchgar felly pe bai'r Gweinidog yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ar greu rheoleiddiwr dŵr newydd i Gymru, gan roi mwy o reolaeth i Gymru ar sut y bydd ein dyfroedd a'n hadnoddau naturiol yn cael eu rheoli a'u rheoleiddio. Diolch.
Diolch i'r Aelod am godi pwnc sydd yn bwysig iawn i nifer o'n hetholwyr ni ac i nifer o Aelodau yma. Mi fyddwn i'n hoffi atgoffa'r holl Aelodau bod y Papur Gwyrdd, 'Shaping the Future of Water Governance in Wales', sy'n ymateb i argymhellion a wnaed gan y Comisiwn Dŵr Annibynnol, bellach, a'r ymgynghoriad hwnnw, wedi dod i ben. Mi gyhoeddwyd crynodeb o'r ymatebion ar 14 Medi, felly yn ddiweddar iawn. Rydyn ni'n ystyried y dystiolaeth a'r farn a dderbyniwyd yn ofalus cyn gwneud penderfyniadau ar gam nesaf y diwygio. Ein nod wrth gwrs ydy sicrhau fframwaith rheoleiddio sy'n cyd-fynd â blaenoriaethau Cymru, yn cryfhau atebolrwydd ac yn cefnogi canlyniadau gwell i gwsmeriaid, cymunedau a'r amgylchedd. Mi fyddwn ni wrth gwrs yn diweddaru holl Aelodau'r Senedd hon wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo.
Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Menter, Cysylltedd ac Ynni ar ariannu rhaglen Twf Swyddi Cymru? Rwyf i wedi cael gwybod am bwysau ariannol sylweddol ar y rhaglen, sy'n effeithio, yn benodol, ar rai ym mlwyddyn 11 sy'n gadael yr ysgol. Nawr, er bod hyn yn rhan o'r polisïau cyflogadwyedd, mae'n rhan o dirwedd addysg a hyfforddiant wedi 16 oed. Fe wn i y byddwch chi'n cytuno â mi ei bod yn gwbl hanfodol ein bod ni'n cefnogi pob unigolyn ifanc i'w atal rhag mynd yn NEET—heb fod mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Fe fyddwn i'n croesawu datganiad gan y Gweinidog Cabinet yn nodi'r sefyllfa ariannol a manylion unrhyw bwysau. Diolch.
Diolch yn fawr iawn. Yn amlwg, mae'r hyn y mae'r Aelod wedi ei godi yn fater sydd yn cael ei drafod yn gyson gan y Cabinet. Mae hwn yn flaenoriaeth i bawb ohonom ni fel Aelodau etholedig, gobeithio. Yn sicr, mi wnaf i wneud y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol o'ch cais chi. Mi fyddwn ni wrth gwrs yn diweddaru'r Senedd o ran y gwaith hwnnw sy'n mynd rhagddo hefyd.
Fe hoffwn i alw am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg ar ddarpariaeth addysg yn y canolbarth yng ngoleuni cyhoeddi canlyniadau diweddaraf y Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr. Fe ddylai'r canlyniadau hyn fod yn agoriad llygad i Lywodraeth Cymru. Cymru yw'r genedl sy'n perfformio waethaf o ran darllen, mathemateg a gwyddoniaeth ac, eleni, fe syrthiodd disgyblion Cymru hyd yn oed ymhellach y tu ôl i'w cyfoedion ledled y DU ac yn rhyngwladol. Mae'r methiannau hynny drwy'r wlad yn cael eu hadlewyrchu yn lleol, gydag Estyn yn barnu bod gwasanaethau addysg Cyngor Sir Powys yn achosi pryder sylweddol. Er bod yr hyder yn addysg y wladwriaeth yn dirywio, mae ymosodiad TAW gan y Blaid Lafur ar ysgolion preifat wedi gorfodi cau saith ysgol annibynnol yng Nghymru yn y flwyddyn ddiwethaf yn unig, sy'n achosi ymraniad pellach a chynnydd mewn anghydraddoldeb addysg. Ers etholiad Llywodraeth Cymru ym mis Mai, ychydig iawn o weithredu sydd wedi bod o ran addysg y wladwriaeth. Felly, pryd fydd y Llywodraeth yn newid ei chwrs? A all y Gweinidog ymrwymo i flaenoriaethu dull sydd wir yn cael ei ysgogi gan ganlyniadau, lle mae llwyddiant yn cael ei fesur ar y sail bod plant Cymru wir yn cyflawni canlyniadau gwell?
Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Wn i ddim a oeddech chi yn y Siambr ar gyfer clywed ymatebion y Prif Weinidog ac a ydych chi wedi cael cyfle i weld bod yna ddatganiad yn hwyrach y prynhawn yma gan y Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros addysg o ran cyhoeddi'r cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol. Dwi'n credu oedd sylwadau'r Prif Weinidog yn ddiamwys o ran sut rydyn ni'n ystyried y canlyniadau hyn, ac wrth gwrs mi fyddwn i'n annog i unrhyw Aelod, os oes yna bethau penodol o fewn eich etholaeth chi sydd yn creu pryder ichi, gysylltu efo'r Gweinidog dros addysg yn uniongyrchol.
Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar argaeledd cludiant i ysbytai heb fod mewn argyfwng. Rwyf wedi derbyn sylwadau sylweddol dros yr haf gan etholwyr sydd wedi cael eu gadael heb gludiant i fynd â nhw i apwyntiadau pwysig mewn ysbytai. Nawr, mae rhai o'm hetholwyr i wedi gweld eu cludiant yn cael ei ganslo ar rybudd byr iawn ac, o ganlyniad i hynny, maen nhw wedi gorfod gwario ffortiwn ar dacsis i gadw eu hapwyntiadau. Nawr, mae rhai o'r etholwyr hyn, fel rydych chi'n gallu ei ddychmygu, yn oedrannus, gyda chyfyngiadau ar eu symudedd ac ychydig iawn o gefnogaeth. Ac, fel rwy'n siŵr y gallwch chi ei ddychmygu, mae'r achosion hyn o ganslo wedi achosi rhwystredigaeth a phryder i lawer o gleifion ac, i fod yn onest, nid fel hyn y dylai GIG Cymru fod yn gweithredu yn yr unfed ganrif ar hugain. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ar sut y mae cludiant cleifion yn gweithio ledled Cymru er mwyn i ni ddeall beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella'r gwasanaeth hanfodol hwn.
Wel, gaf i ddiolch ichi fel Aelod am godi'r mater pwysig hwn? Mae'n ddrwg calon gen i glywed am yr effaith hynny ar etholwyr. Rydyn ni hefyd yn gwybod beth mae hynny'n ei olygu o ran apwyntiadau wedi eu methu, efo nifer o bobl yn gorfod aros amser maith am apwyntiadau o'r fath. Yn sicr mi wnaf i'r Gweinidog yn ymwybodol o'r hyn rydych chi wedi ei godi heddiw. Dwi'n gobeithio, os oes gennych chi esiamplau penodol hefyd, eich bod chi'n codi'r rheini efo'r bwrdd iechyd yn uniongyrchol, ac yn sicr efo'r Gweinidog hefyd. Felly, mi fyddaf i'n bwydo hynny nôl iddo fo yn dilyn y sesiwn hon.
Fel y cyfeiriwyd eisoes, byddwch chi'n ymwybodol, wrth gwrs, y darlledwyd y rhaglen ddogfen Buried yn ystod yr haf yn edrych i mewn i honiadau o gladdu PCBs, cemegau gwenwynig sydd ddim yn torri i lawr ond sy'n adeiladu i fyny yn yr amgylchedd, anifeiliaid, pysgod a phobl dros amser. Claddwyd y cemegau hyn mewn o leiaf 12 safle yng Nghymru, gan gynnwys ger Rhiwabon, Cefn Mawr a phwll tocsig Llwyneinion, ger Rhos, sy'n safle erchyll, a dweud y lleiaf. Honnwyd bod cwmni cemegion Monsanto, a gynhyrchodd 98 y cant o'r holl PCBs yn y Deyrnas Gyfunol, wedi dympio, gan ddyfynnu,
'llawer iawn o gemegion diwydiannol o gwmpas Cymru'.
Mae hwn yn esiampl o'r gwaethaf o gorfforaethau mawr rhyngwladol yn rheibio ein cymunedau er budd eu hunain. Yng ngwyneb hyn oll, a all y Gweinidog rhannu datganiad efo ni maes o law ynghylch y sefyllfa anfoddhaol hon?
Wel, diolch ichi am godi hyn. Mae'r ffaith mai chi yw'r ail Aelod i godi hwn yn dangos faint o bryder sydd. Mae'n ffaith bod arolwg awdurdodau lleol a gynhaliwyd gan Cyfoeth Naturiol Cymru wedi nodi yn 2015 fod mwy na 9,000 o safleoedd posib sydd angen eu hymchwilio ymhellach. Er na fydd pob un o'r safleoedd hyn yn peri risg i iechyd pobl neu'r amgylchedd, mae'r ffigur hwn yn dangos maint y broblem sy'n wynebu rheoleiddwyr yng Nghymru. Fel y clywsoch chi'n gynharach, mae mynd i'r afael â thir halogedig yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon, ac mi fyddwn ni'n mynd ati i ddatblygu strategaeth ledled Cymru i adfer tir ôl-ddiwydiannol fel nad yw cymunedau yn agored i risgiau posibl. Mi fyddwn ni hefyd, fel y gwnes i ymestyn allan i Llŷr Powell yn gynharach, yn gofyn ichi a phob Aelod arall sydd yn pryderu am hyn i gydweithio efo ni fel Llywodraeth.
Drefnydd, fe hoffwn i alw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru i amlinellu yn eglur sut y bydd hi'n cydbwyso ei hamcanion o ran ynni adnewyddadwy. Mae datblygiadau ffermydd gwynt ar raddfa fawr yn effeithio llawer iawn ar rannau o'm hetholaeth i. Rwyf wedi ysgrifennu cwestiynau ar y pwnc hwn ac rwy'n nodi eich ymrwymiad maniffesto ar gyfer tanddaearu. Fe hoffwn gofnodi pryderon enfawr parhaus fy etholwyr i o ran effaith weledol ac economaidd tyrbinau gwynt. Fe allai effaith datblygiadau ffermydd gwynt eang fod yn drychinebus ar dirwedd naturiol Cymru. Yn rhan o'r datganiad hwnnw, a wnaiff y Llywodraeth gynnwys datganiad cynhwysfawr hefyd yn ymchwilio i ganlyniadau economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol datblygiadau ynni gwynt arfaethedig ledled Cymru? Fe fyddai asesiad o'r fath yn helpu i gynnig tryloywder o ran y goblygiadau hirdymor i gymunedau cefn gwlad, twristiaeth a seilwaith ynni. Diolch.
Mi fydd yr Aelod wedi clywed datganiadau blaenorol gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni. Wrth i'r gwaith fynd rhagddo, wrth gwrs, mi fydd yna ddiweddariadau i'r Senedd a chyfle i Aelodau graffu a rhoi mewnbwn pellach.
Prynhawn da, Drefnydd. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, ar ddyfodol gwasanaethau ysbytai cymunedol ym Mhowys. Yn gynharach y mis hwn, cyhoeddodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys gynigion yn cadarnhau graddfa'r newid sydd yn yr arfaeth erbyn hyn. Fe allai ysbytai o Ystradgynlais i Landrindod golli eu gwelyau cleifion mewnol yn gyfan gwbl, a fyddai'n gadael Powys gyda chyn lleied â 60 o welyau iechyd ffisegol ar draws dim ond dau ysbyty. Fe fyddai unedau mân anafiadau a gwasanaethau pelydr-x hefyd yn diflannu ar sawl safle. Ni allwch gynllunio gofal iechyd ar gyfer Powys i gyd fel pe byddem ni mewn ardal drefol gydag ysbyty arall ddim ond 10 munud i ffwrdd. Mae daearyddiaeth yn ystyriaeth bwysig i'n poblogaeth ni, sy'n heneiddio hefyd. Mae gallu teuluoedd i gyrraedd at anwyliaid yn bwysig hefyd, yn enwedig y rhai sydd angen gofal lliniarol. Mae cwestiwn difrifol hefyd o ran yr ymgynghoriad ei hun, gyda'r dewis o ddiogelu ein rhwydwaith presennol o ysbytai cymunedol yn cael ei ddiystyru cyn i breswylwyr gael cyfle i ymateb. A gaf i ofyn i chi beth fyddai Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ymyrryd ac atal y cynigion hyn? Diolch yn fawr iawn.
Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Mae'n bwysig nodi nad ydy'r bwrdd iechyd wedi gwneud unrhyw benderfyniad ar ei gynllun gwasanaethau clinigol. Maen nhw'n dal i ddatblygu'r cynllun hwn ac opsiynau posib, cyn ymgynghoriad arfaethedig yn ddiweddarach eleni. Felly, fe fyddwn i'n gobeithio bod y pwyntiau hynny wedi cael eu codi gyda'r bwrdd iechyd yn uniongyrchol hefyd. Fel gydag unrhyw newid gwasanaeth neu ddatblygu strategaeth, mae Llywodraeth Cymru yn disgwyl i fyrddau iechyd ymgysylltu â phobl yn agored ac yn dryloyw ac yn unol â chanllawiau cenedlaethol. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn disgwyl i'r bwrdd iechyd wneud unrhyw benderfyniad yn seiliedig ar dystiolaeth, wedi'i ategu gan arfarniad opsiynau cadarn ac asesiadau effaith i sicrhau bod dyfodol y gwasanaethau hyn yn gynaliadwy, yn addas i ddiben, sef y pwynt roeddech chi'n ei wneud, ac yn ddiogel i'r boblogaeth leol. O ystyried bod y gwaith hwn yn mynd rhagddo ar y funud, mi fyddai'n amhriodol i mi wneud sylw pellach.
Rydym ni wedi clywed eisoes gan fy nghyd-Aelodau yma heddiw am ddympio hanesyddol. Rwyf eisiau gofyn i'r Trefnydd am ddatganiad ar ddympio gwastraff anghyfreithlon sy'n digwydd yn barhaus ar draws Fflint Wrecsam. Mae dympio gwastraff yn anghyfreithlon wedi bod yn digwydd ar 16 safle o leiaf ar draws yr etholaeth, gan ganolbwyntio ar leoliadau yng Nghoedpoeth a'r cyffiniau. Mae'r pwerau gan Cyfoeth Naturiol Cymru, dan adran 59 o Ddeddf Diogelu'r Amgylchedd 1990, i fynd i'r afael â gwaredu gwastraff yn anghyfreithlon a gwneud adferiad yn ofynnol. Er hynny, er gwaethaf camau gorfodi a gymerodd CNC hyd yn hyn, mae trigolion yn parhau i bryderu yn ddirfawr am y sefyllfa ac am y diffyg cynnydd ymddangosol o ran atal y dympio a diogelu'r amgylchedd cyfagos. Sut bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru i helpu i fynd i'r afael â'r mater hwn a'i effeithiau ar gymunedau lleol?
Diolch am godi'r mater. Yn amlwg, rydych chi'n sôn am bethau sy'n digwydd rŵan, ac mi fyddaf i'n gwneud y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol o'r sylwadau. Fe fyddwn i hefyd yn gofyn i chi ei wneud o'n ymwybodol o'r safleoedd hyn fel ein bod ni'n gallu ymchwilio ymhellach. Rydyn ni wedi bod yn pwyso am gyfiawnder amgylcheddol trwy godi'n uniongyrchol gyda'r Trysorlys ba mor bwysig ydy ceisio cyllid y Llywodraeth y Deyrnas Unedig i barhau â'n hymdrechion ar y cyd i fynd i'r afael ag etifeddiaeth gorffennol diwydiannol Cymru, gan gynnwys adfer tomenni glo ac adfer tir halogedig. Mae'n bwysig hefyd, wrth gwrs, fod awdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru yn mynd ati efo'r rôl rheoleiddio hwnnw. Felly, mi fyddaf i'n mynd â hwn ymhellach efo'r Gweinidog. Diolch.
Drefnydd, fe hoffwn i weld datganiad iechyd yn cael ei roi gan y Gweinidog Cabinet dros iechyd ynglŷn â mater tebyg i'r hyn a gododd Jane Dodds, mewn gwirionedd, ynglŷn â'r hyn y gall y Gweinidog ei wneud i ymyrryd yng nghynlluniau bwrdd iechyd Powys i gau ysbytai a gwelyau ar draws ein hetholaethau ni. Fe wyddom ni i gyd nad yw ymgynghoriad yn refferendwm hefyd, ac mae angen iddo ddilyn tystiolaeth gadarn. Ond un peth y byddwn ni'n ei glywed dro ar ôl tro yw na all Gweinidogion ymyrryd yn uniongyrchol yn y byrddau iechyd. Felly, fe fyddwn i'n falch iawn pe byddai'r Gweinidog iechyd yn cyflwyno datganiad ar sut y gellir newid y gyfraith i roi pwerau i Weinidogion Cymru ymyrryd yn uniongyrchol yn y byrddau iechyd. Mae hynny'n rhywbeth y byddwn i'n ei gefnogi, ac rwy'n siŵr y byddai llawer o'm cydweithwyr yn gwneud yr un peth, fel bod Gweinidogion yn atebol am y pethau y maen nhw'n siarad amdanyn nhw yn y Siambr hon ac nad ydyn nhw'n gallu taflu'r baich yn ôl at y bwrdd iechyd drwy'r amser. Felly, fe fyddai croeso mawr i ddatganiad ar hynny.
Wel, diolch i chi am godi'r mater yna. Wn i ddim a ydych chi wedi codi hynny'n uniongyrchol efo'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal fel llefarydd, o ran y pwnc. Dwi'n gwybod bod y Gweinidog yn awyddus i gwrdd gyda rhai o bob plaid, a byddwn i yn eich annog chi i gael y trafodaethau uniongyrchol hynny. O ran yr hyn sy'n digwydd rŵan ym Mhowys, mi fyddwch chi wedi nodi fy ymateb i i Jane Dodds yn flaenorol. Ond o ran yr hyn sy'n gallu digwydd i'r dyfodol, dwi'n credu bod honna'n drafodaeth bellach i Aelodau ei chael, ac my fyddaf i hefyd yn gwneud y Gweindog Cabinet yn ymwybodol eich bod chi wedi codi hyn brynhawn yma.
Drefnydd, rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol y byddwn ni'n nodi 60 mlynedd ers trychineb Aberfan ar 21 Hydref, pan gafodd 144 o bobl eu lladd, yn cynnwys 116 o blant. Roedd hi'n arbennig o drawiadol i mi fod yn lansiad arddangosfa newydd o ffotograffau i nodi hyn yn amgueddfa Cyfarthfa'r wythnos diwethaf, ac roedd hi'n braf iawn eich gweld chi yno hefyd. Fe wnaeth trychineb Aberfan siglo'r cymunedau yr ydym ni'n eu cynrychioli ac, fel trychineb fawr gyntaf a welwyd drwy lens camera teledu, fe atseiniodd drwy'r byd mewn gwirionedd. Mae dyfnder y galar a deimlwyd gan y galarwyr a'r baich seicolegol a ddioddefodd y goroeswyr yn rhywbeth sy'n amhosibl i ni ei ddeall yn y Senedd hon. Ond rwyf i o'r farn bod angen i'r Senedd hon roi teyrnged i urddas a chryfder y gymuned, sydd wedi bod mor amlwg wrth i bobl Aberfan ddod at ei gilydd i wneud trefniadau i nodi'r trigain mlynedd a fu ers hynny. Felly, Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddadl yn amser y Llywodraeth i nodi arwyddocâd y digwyddiad hwn.
Wel, diolch i chi, Vikki, am godi mater mor bwysig. Mae Aberfan, fel rydych chi'n dweud, yn enw lle y mae pobl yn ei adnabod yn rhyngwladol am yr holl resymau dinistriol hynny y gwnaethoch chi eu hamlinellu yn y fan yna. Rydym ni'n rhannu etholaeth ac, fel roeddech chi'n ei nodi, roeddwn innau yn y lansiad hwnnw gyda chi i gwrdd â goroeswyr y drychineb honno, ond i gwrdd hefyd â rhieni a gollodd eu plant ar y diwrnod hwnnw ac sy'n dal i fod gyda ni heddiw. Mae hi'n bwysig ein bod ni'n cofio effaith hirdymor y drychineb ar gymunedau ac a fydd yn cael ei theimlo am genedlaethau i ddod. O ran y trigain mlynedd, fe wn i y byddwn ni yn y Llywodraeth yn defnyddio'r achlysur hwnnw i fyfyrio ac rydym ni'n bwriadu cyflwyno datganiad ar yr adeg honno.
Fe ofynnais i am ddatganiad ar gefnogaeth i fusnesau a allai fod yn wynebu colli rhanbarth rygbi proffesiynol. Mae ateb y Gweinidog i'm cwestiwn ysgrifenedig yn cadarnhau nad yw Llywodraeth Cymru wedi ymgymryd ag unrhyw asesiad o ddylanwad economaidd a chymunedol hynny, rhywbeth yr wyf i'n ei gael yn syfrdanol. Y cyfiawnhad: mae URC yn annibynnol. Nid yw hynny'n rhyddhau'r llywodraeth hon o'i chyfrifoldeb i economi Cymru, y busnesau a'r sector lletygarwch. Beth y mae'r Llywodraeth yn ei gynnig i'r tafarndai, y caffis, y gwestai a'r cyflenwyr sy'n mynd i golli refeniw? Nid yw hi wedi mynd i'r drafferth i asesu'r difrod posibl i fusnesau lleol, ond efallai fod methiant cyllideb Plaid Cymru a'r ymchwil am annibyniaeth wedi tynnu gormod o sylw. Fe ofynnodd y Llywodraeth i URC ystyried y canlyniadau, ond mae hi'n ymddangos mai ymateb di-glem yw hwnnw gan weinyddiaeth sy'n gyfrifol am economi Cymru. Pryd fydd y Llywodraeth hon yn ymgymryd ag asesiad effaith ac yn eglur pa gymorth y gall busnesau ei ddisgwyl, yn ddibynnol ar y penderfyniad terfynol? Mae'r busnesau hyn yn haeddu paratoadau ac arweiniad. Mae'n ymddangos nad yw'r llywodraeth hon yn cynnig y naill na'r llall. Diolch i chi.
Wel, mi fyddwn i yn tynnu sylw'r Aelod at y datganiad sydd yn dod yn hwyrach heddiw o ran y gefnogaeth sydd yna o ran business rates efo nifer o'r busnesau, ac ati, rydych chi wedi cyfeirio atyn nhw. Hefyd, wn i ddim a ydy'r Aelod ei hun yn gwybod beth ydy canlyniad adolygiad y WRU. Yn sicr, dwi ddim yn gwybod. O ran gwneud astudiaeth achos o'r fath, yn amlwg mae'r ddau gyngor sir wedi gwneud astudiaethau achos. Dwi wedi codi'r pryderon hynny'n uniongyrchol hynny efo'r WRU, sydd wedi mynegi i ni—. Mae gen i nifer o gwestiynau yfory ynglŷn â rygbi a dyfodol rygbi yng Nghymru, pan fyddaf yn cymryd cwestiynau fel Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon. Yn sicr, dwi'n credu bod unrhyw gyfarfod dwi wedi'i gael efo Undeb Rygbi Cymru wedi'i gadael nhw yn gyfan gwbl ddiamwys o gryfder y teimlad gan Aelodau yn y Senedd hon sy'n cynrychioli'r rhanbarthau hynny, o gryfder teimladau yn ein cymunedau ni, y pryderon gwirioneddol sydd yna o ran effaith economaidd, effaith o ran cydlyniad cymdeithasol—effaith o bob math. Felly, mae hynny wedi bod yn gyfan gwbl ddiamwys o ran yr hyn dwi wedi'i fynegi ac mae'r Llywodraeth hon wedi'i fynegi ar bob cyfle rydym ni wedi ei gael. Mi fyddaf i'n edrych ymlaen at ragor o gwestiynau yfory.
Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Weinidog Iechyd a Gofal y Cabinet ar y nifer fawr o lawdriniaethau sy'n cael eu canslo oherwydd oediadau o ran cleifion sy'n pasio'r asesiadau clinigol asesu cyn eu llawdriniaeth. Fe godwyd hyn gyda mi ar lefel uchel iawn ar reolaeth bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr. Mae clinigwyr yn adrodd bod pedair i bum llawdriniaeth y dydd yn cael eu canslo yn Ysbyty Glan Clwyd, er bod staff llawn yn bresennol ar eu cyfer, er bod yr ymgynghorwyr yno yn barod, ac yn aros i gyflawni'r llawdriniaethau. Mae hyn yn golygu bod diwrnod llawdriniaeth arferol sy'n aml yn rhedeg o naw i bump yn gweld rhai llawfeddygon yn gorffen y diwrnod am 11 a.m. Nodwyd mai un o achosion pennaf oediadau yw salwch staff, ond y gwir amdani yw nad yw staff gweinyddol yn gallu trefnu apwyntiadau Clinig Asesu Cyn Llawdriniaeth ar hyn o bryd heb orfod mynd at uwch reolwyr i geisio cymeradwyaeth ar gyfer archebu'r Clinig Asesu Cyn Llawdriniaeth. Mae hyn yn cynnwys llawdriniaethau canser, sy'n golygu bod cleifion canser yn aros yn sylweddol hwy bellach am eu llawdriniaethau nag y mae'r meddygol ymgynghorol yn awyddus i'w cael. Ar adeg pan fo rhestrau aros yn faith a phan addawodd eich Llywodraeth chi i fyrhau'r rhestrau aros hynny, a wnewch chi ofyn i'r Gweinidog Cabinet wneud datganiad ar yr honiadau yr wyf wedi eu gwneud yma heddiw i sicrhau y bydd yr oedi sy'n digwydd ar hyn o bryd yn cael sylw ac yn cael ei ddatrys ar unwaith? Diolch.
Wel, dwi'n mawr obeithio bod yr Aelod wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet—
Arhoswch am eiliad. Mae angen i mi estyn fy—
Mae'n ddrwg gen i.
Fe ofynnais i fy nghwestiwn yn Saesneg.
Ie, ac mae gennym ni ddwy iaith fan hyn, felly mi ydw i'n mynd i ddefnyddio'r Gymraeg i ymateb. Diolch. Ydy'r Aelod â'r cyfieithu yn gweithio rŵan?
Ydy, nawr.
Grêt. Diolch yn fawr iawn. Dwi'n gobeithio bod yr Aelod wedi cymryd y cyfle i ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, gan ddarparu'r dystiolaeth yr ydych chi wedi ei nodi fan hyn, a hefyd ddarparu'r dystiolaeth honno i'r bwrdd iechyd. Mae'n allweddol bwysig bod y wybodaeth yna gennym ni i ni fedru gweithredu, felly byddwn i yn gofyn eich bod chi yn gwneud hynny.
Mae'n ddrwg gen i, dydw i ddim yn ei glywed yn iawn.
Drefnydd, a wnewch chi roi cynnig arall arni, os gallwch chi?
Oes yna broblem efo'r cyfieithu?
Rwy'n credu bod problem gyda'r—. A oes yna broblem, Janet? Allwch chi glywed?
A fedrwn ni gadarnhau a oes yna broblem efo'r cyfieithu?
Rydych chi'n gallu clywed nawr, Janet. Mae'n ymddangos ei fod yn gweithio nawr.
Sori, ydych chi'n gofyn i fi ailadrodd?
Os yw'n bosibl, ie.
Iawn, mi wnaf i. Yr hyn yr oeddwn i yn ei ofyn i'r Aelod, oherwydd natur yr hyn rydych chi wedi ei godi, a'r difrifoldeb, a'r ffaith eich bod chi yn dweud bod gennych chi dystiolaeth o hyn, dwi'n gobeithio eich bod chi wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, a hefyd at y bwrdd iechyd, gan ddarparu'r dystiolaeth hon, oherwydd, yn sicr, mae angen gweld gweithredu os oes gennych chi'r dystiolaeth hon.
Diolch, Drefnydd. Ac yn olaf, Jason O'Connell.
Diolch, Drefnydd. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth yn dilyn y cynnydd pryderus iawn yn nifer y bobl sy'n cael eu lladd neu eu hanafu yn ddifrifol ar ffyrdd Cymru. Nawr, mae pob un o'r ystadegau hyn yn cynrychioli unigolyn, teulu, yn rhai o'r achosion hynny, bywyd a gollwyd yn drasig, felly mae hyn yn haeddu ymateb difrifol. Dair blynedd yn ôl, fe ddywedwyd wrth y cyhoedd yng Nghymru y byddai cyflwyno terfyn safonol o 20 mya yn gwneud ein ffyrdd ni'n fwy diogel, ond y llynedd, roedd cyfradd y bobl a laddwyd neu a anafwyd yn ddifrifol ar ein ffyrdd ar ei huchaf ers cyn y pandemig. Nawr, fe ddylai hyn orfodi'r Llywodraeth hon i wynebu sefyllfaoedd anodd. Y Blaid Lafur a gyflwynodd y polisi hwn, ac fe'i cefnogwyd gan Blaid Cymru, cafodd miliynau o bunnoedd o arian trethdalwyr eu gwario i'w roi ar waith, mae busnesau a modurwyr wedi cario'r canlyniadau, ond fe ddylai'r ffigurau hyn achosi gofid i bob un ohonom ni. Nawr mae angen asesiad priodol o'r hyn sydd wedi gweithio, yr hyn sydd wedi methu ac, yn bwysicaf oll, yr hyn y mae angen ei newid.
Drefnydd, mae trigolion ledled Cymru yn haeddu strategaeth diogelwch ar y ffyrdd sy'n seiliedig ar dystiolaeth a chanlyniadau, nid ideoleg. Maen nhw'n haeddu bod ffyrdd, cyffyrdd a'r mannau peryglus lle ceir llawer o ddamweiniau yn cael eu nodi a'u datrys yn briodol. Maen nhw'n haeddu buddsoddiad, wedi ei dargedu at atal damweiniau difrifol ac achub bywydau. Ac yn anad dim, maen nhw'n haeddu gonestrwydd o ran a yw'r polisi a addawyd iddyn nhw a fyddai'n eu gwneud yn fwy diogel yn gweithio mewn gwirionedd. Diolch.
A gaf i fod yn glir iawn fod pob marwolaeth ar ein ffyrdd yn drasiedi, ac mae diogelwch ar y ffyrdd yn parhau i fod yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon? Byddwn i hefyd yn meddwl na fyddai'r Aelod yn dymuno camarwain y cyhoedd, oherwydd mae'r data yn dangos bod nifer y gwrthdrawiadau 22 y cant yn is nag yn 2022, y flwyddyn galendr lawn ddiweddaraf cyn i'r newid yn y terfynau cyflymder diofyn gael ei weithredu. Bu cynnydd o 2 y cant yn 2024, ond a gaf i bwysleisio mai hwn yw'r ail nifer blynyddol isaf a gofnodwyd yng Nghymru, gyda'r isaf yn 2024?
Byddwn bob amser yn cadw pob polisi dan adolygiad. Llywodraethu da yw hynny. Ond rwy'n credu bod angen i ni hefyd edrych ar yr ystadegau a bod yn onest gyda phobl o ran deall effaith polisi dros y tymor hwy, a oedd bob amser yn wir o ran hyn. Ond byddwn yn gofyn i'r Aelod fyfyrio ar y data gwirioneddol a'r hyn y mae'n ei olygu, a bod yn ofalus wrth gyflwyno'r data hwnnw.
Diolch, Drefnydd.
Symudwn yn awr at eitem 3, datganiad gan y Prif Weinidog: tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid. Galwaf ar y Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth.
Diolch, Lywydd. Dros yr wythnosau diwethaf, mi rydyn ni wedi gweld drosom ni ein hunain beth ydy effaith y newid yn ein hinsawdd. Yr haf yma fu'r poethaf ar gofnod. Mae tanau gwyllt a sychder wedi gadael eu marc ar gymunedau ledled Cymru. Maen nhw wedi effeithio ar deuluoedd, ffermwyr a thirfeddianwyr. Maen nhw wedi difrodi bywyd gwyllt a chynefinoedd gwerthfawr. Maen nhw wedi arwain at ofynion eithriadol ar ein diffoddwyr tân a'n gwasanaethau brys. Rydyn ni'n meddwl am bawb sydd wedi cael eu heffeithio gan hyn.
Heddiw, rwyf eisiau cofnodi diolch Llywodraeth Cymru—ac, rwy'n credu, y Senedd gyfan—i bawb a ymatebodd mewn amgylchiadau mor anodd, gan gynnwys ein diffoddwyr tân, ymatebwyr brys, y lluoedd arfog, gwasanaethau cyhoeddus, gwirfoddolwyr a chymunedau lleol eu hunain. Felly, diolch. Rwy'n gwybod y bydd llawer ohonom wedi gweld yr ymdrechion rhyfeddol i ddiogelu bywydau, cartrefi, bywoliaethau a'n hamgylchedd naturiol. Mae'r proffesiynoldeb a'r ymrwymiad yn cynrychioli gwasanaeth cyhoeddus ar ei orau.
Ymatebodd Cymru gyda dewrder a chyda ymdeimlad cryf o gymuned, ond roedd y tanau hyn hefyd yn cario rhybudd na ddylem ei anwybyddu. Mae ein hinsawdd yn newid. Mae'r risgiau'n newid gydag ef ac mae'n rhaid i Gymru fod yn barod. Rydym bellach yn wynebu llifogydd y gaeaf hwn. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn rhybuddio am effeithiau El Niño enfawr.
Mae'r risgiau hyn yn gysylltiedig. All gwydnwch hinsawdd ddim bod yn bryder i un gwasanaeth, neu un rhan o'r gwasanaethau cyhoeddus, un sefydliad neu un rhan o'r Llywodraeth yn unig. Mae'n flaenoriaeth gyffredin yn genedlaethol. Dyna pam rydyn ni wedi dechrau gweithio ar gynllun gweithredu hinsawdd a natur cyntaf Cymru, sy'n adlewyrchu'r angen am ymateb trawslywodraethol i set gymhleth o heriau. Rydyn ni'n cymryd y cyfrifoldeb hwn o ddifrif.
O ddechrau'r tân gwyllt cyntaf ym mis Gorffennaf, mi wnaethom ni roi ein cefnogaeth lawn i'r gwasanaethau tân ac achub ac i'r partneriaid ehangach a oedd yn ymateb i'r digwyddiadau. Mi wnaethom ni roi trefniadau rheoli argyfwng Llywodraeth Cymru ar waith i sicrhau cymorth strategol. Mi wnaethom alw ar bwyllgor argyfyngau sifil Cymru i gefnogi'r gwaith cydlynu, a gweithio ochr yn ochr â'r grwpiau cydlynu amlasiantaeth o dan arweiniad y gwasanaethau tân ac achub.
Daeth y trefniadau safonol hynny â'r gwasanaethau tân ac achub, Cyfoeth Naturiol Cymru, y fyddin a phartneriaid eraill at ei gilydd. Fe wnaethon nhw alluogi penderfyniadau i gael eu gwneud yn gyflym, adnoddau i gael eu cydlynu yn effeithiol, a chefnogaeth i gael ei chyfeirio at y lleoedd lle roedd ei hangen fwyaf. Yn hollbwysig, roedd penderfyniadau gweithredol yn parhau yn nwylo'r rhai a oedd â'r arbenigedd a'r wybodaeth uniongyrchol am amodau ar lawr gwlad.
Mae ein diffoddwyr tân ymhlith y rhai sydd wedi'u hyfforddi orau yn y DU i fynd i'r afael â thanau gwyllt. Dim ond ychydig fisoedd yn ôl, ar gais Llywodraeth y DU, fe wnaethon nhw helpu i hyfforddi eu cymheiriaid yn Lloegr. Trwy ddefnyddio strimynnau atal tân naturiol, creu strimynnau atal tân newydd a diffodd tân ymosodol wedi'i dargedu, fe wnaethon nhw ddefnyddio'r tactegau ar lefel y ddaear sy'n parhau i fod y dull mwyaf effeithiol o fynd i'r afael â'r tanau. Gwnaeth eu gwaith caled, eu harbenigedd a'u proffesiynoldeb sicrhau bod pob achos yn cael ei gyfyngu'n llwyddiannus ac yn ddiogel.
Pan oedd angen cymorth ychwanegol, cafodd ei roi ar waith yn llwyddiannus trwy drefniadau cymorth cydfuddiannol ledled Cymru a Lloegr. Roedd y trefniadau hyn yn darparu mynediad at bersonél, offer a chyfarpar arbenigol, gan helpu gwasanaethau unigol i gynnal gwydnwch gweithredol. Ac ni ddylem anghofio'r nifer o ffermwyr a thirfeddianwyr a roddodd eu hamser a'u hoffer am ddim i gefnogi'r ymdrech diffodd tân.
Mae'r fyddin hefyd wedi chwarae rhan bwysig, ac rwy'n diolch i bersonél y fyddin am eu cyfraniad. Dim ond pan fydd ymatebwyr sifil wedi ystyried pob opsiwn arall ac yn gofyn am gymorth milwrol y gellir defnyddio cymorth milwrol fel dewis olaf. Cafodd y prawf hwnnw ei gyflawni ar 14 Awst ac fe wnaethom ymateb yn gyflym yn dilyn y cais gan Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru ar brynhawn 13 Awst. Fe wnaethom ei brosesu a'i awdurdodi yn gyflym, gyda chefnogaeth filwrol ar lawr gwlad mewn llai na 24 awr—ymateb eithriadol o gyflym.
Mae'n ddealladwy bod cryn ddiddordeb wedi bod mewn defnyddio hofrenyddion a chefnogaeth ehangach o'r awyr, ac mi all cefnogaeth o'r awyr fod yn werthfawr mewn amgylchiadau penodol. Ond dim ond un rhan o ymateb ehangach ydy hon. Dydy o ddim yn ateb i bob sefyllfa. Mae ei defnyddio yn dibynnu ar leoliad y tan, yr amodau tywydd, argaeledd ac asesiad rheolwyr gweithredol. Mae tactegau ar y ddaear yn parhau i fod yn ganolog i fynd i'r afael â thanau gwyllt yn ddiogel ac yn effeithiol.
Mi ddefnyddiwyd cymorth o’r awyr pan oedd o ar gael ac yn briodol yn weithredol. Fodd bynnag, mi oedd y cerbydau awyr addas a oedd ar gael yn y Deyrnas Unedig yn gyfyngedig ar y pwynt yma, yn enwedig am fod tanau'n effeithio ar sawl rhan o'r Deyrnas Unedig ar unwaith. Does gan y lluoedd arfog ddim capasiti diffodd tân o'r awyr yn y Deyrnas Unedig, ac mi oedd y capasiti masnachol yn gwbl annigonol i gwrdd â lefel y galw yn y Deyrnas Unedig.
Nid mater i Gymru'n unig ydy hyn. Mae angen ei ystyried o ddifri a chymryd camau gweithredu cydgysylltiedig ar draws y Deyrnas Unedig, ac mi wnes i godi’r mater yma pan es i i gyfarfod COBRA ar 12 Awst.
Mewn argyfwng, rhaid i'r Llywodraeth weithredu'n gyflym, rhaid i'r Llywodraeth weithredu'n dawel ac yn benderfynol, a dyna a wnaethom. Ond dim ond rhan o'n cyfrifoldeb yw ymateb i argyfwng. Rhaid i ni hefyd ddysgu a chryfhau ein parodrwydd ar gyfer y dyfodol. Cadeiriodd y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio ôl-drafodaeth weithredol ar unwaith gydag ymatebwyr ar 8 Medi, i helpu i ddeall beth weithiodd yn dda, beth y gellid ei gryfhau a pha alluoedd neu drefniadau ychwanegol y gallai fod eu hangen. Nid ydym yn honni bod gennym yr holl atebion, ac ni all y Llywodraeth wneud hyn ar ei phen ei hun.
Gyda'n gilydd mae'n rhaid i ni gryfhau gwydnwch ein tir, ein seilwaith a'n gwasanaethau cyhoeddus. Rhaid i atal fod wrth wraidd ein dull gweithredu. Mae'n bwysig ein bod yn cydnabod y rôl y mae angen i ni i gyd ei chwarae. Y gwir amdani yw mai gweithgarwch dynol yw prif achos tanau gwyllt. Mae newid hinsawdd wedi cynyddu'r tanwydd, ond mae'r wreichionen yn dod oddi wrthym ni. Mae hyn yn amrywio o weithredoedd troseddol bwriadol i danio damweiniol, mor syml â darn o wydr sy'n chwyddo pelydrau'r haul neu farbeciw tafladwy sy'n cynnau tân ar lethr bryn. Felly, mae gan bawb ran i'w chwarae wrth leihau risg, gweithredu'n gyfrifol a dilyn cyngor y gwasanaeth brys.
Dim ond rhan o'r ateb ydy cyfrifoldeb unigol, ac mae’n rhaid inni ystyried rheoli tir, gwydnwch seilwaith, parodrwydd gwasanaethau cyhoeddus a'r cymorth sydd ar gael i gymunedau cyn, yn ystod ac ar ôl digwyddiadau tywydd eithafol. Dyna pam mae gweithredu ar yr hinsawdd yn gyfrifoldeb ar lefel y Cabinet sy'n berthnasol i bob portffolio Llywodraeth. Rydyn ni wedi ymrwymo i gyhoeddi asesiad o risgiau'r hinsawdd sy'n cael ei ddiweddaru yn rheolaidd. Bydd hyn yn rhoi mwy o dryloywder ynglŷn â’r risgiau mae Cymru'n eu hwynebu, y camau sy'n cael eu cymryd, a’r meysydd lle mae angen gwneud cynnydd pellach. Bydd hyn yn cefnogi datblygu ein cynllun gweithredu ar hinsawdd a natur, gan ddod â chamau gweithredu ynghyd ar draws y Llywodraeth ar atal, parodrwydd a gwydnwch hirdymor.
Ar 22 Hydref, byddaf yn galw uwchgynhadledd newid hinsawdd a gwydnwch Cymru, gan ganolbwyntio ar danau gwyllt. Rhaid canolbwyntio ar weithredu ymarferol. Bydd yn rhoi cyfle i ddysgu o'r tanau gwyllt diweddar, archwilio rôl rheoli tir ac ystyried y camau sydd eu hangen i leihau tebygolrwydd a chanlyniadau digwyddiadau yn y dyfodol. Y gwir yw bod angen i Gymru baratoi ar gyfer risgiau cyfunol ein hinsawdd sy'n newid a sicrhau bod ein cymunedau a'n gwasanaethau cyhoeddus yn barod. Ni allwn atal pob tân gwyllt neu bob digwyddiad tywydd eithafol. Gallwn, fodd bynnag, leihau'r risgiau. Gallwn baratoi'n fwy effeithiol. A phan fydd argyfyngau yn digwydd, gallwn ymateb yn gyflym ac yn benderfynol. Mae'r wythnosau diwethaf wedi dangos i ni raddfa'r her. Maen nhw hefyd wedi dangos i ni gryfder Cymru. Maen nhw wedi dangos proffesiynoldeb ein gwasanaethau brys a chryfder ein cymunedau. Byddwn yn adeiladu ar y cryfder hwnnw. Byddwn yn dysgu o'r hyn sydd wedi digwydd. A byddwn yn cymryd y camau ymarferol sydd eu hangen i ddiogelu pobl, cymunedau ac amgylchedd naturiol Cymru, nawr ac ar gyfer y cenedlaethau sy'n dilyn.
Prynhawn da, Brif Weinidog, a diolch am eich datganiad. Yn anffodus, fel gweddill eich 100 diwrnod a mwy o Lywodraeth, nid oedd eich ymateb i'r argyfwng hwn yn ddim ond siom lwyr, ac mae eich diffyg gweithredu ers hynny wedi bod yn siom enfawr, gan achosi gofid ymhlith cymunedau ffermio ledled Cymru. Mae eich datganiad yn sgrechian 'rhy ychydig, rhy hwyr' ac yn peri i ni ofyn y cwestiwn a yw'r Llywodraeth hon yn wirioneddol addas i'r diben ac yn gwybod beth mae'n ei wneud. Ond yr hyn sy'n amlwg yw bod ein ffermwyr yn haeddu gwell.
Hoffwn gymryd eiliad i dalu teyrnged i'n diffoddwyr tân a'n personél lluoedd arfog a ddaeth i'n hachub ac a oedd yn sefyll ochr yn ochr â'n ffermwyr dewr, nad ydych chi'n sôn amdanynt yn yr araith hon, a weithiodd ddydd a nos—[Torri ar draws.]—a weithiodd ddydd a nos i geisio rheoli'r tanau hynny. Fodd bynnag, roedd diffoddwyr tân yn teimlo nad oeddent wedi'u paratoi'n ddigonol i ymdrin â thân penodol iawn sef tân mawn, gyda galwadau amlwg gan Undeb y Brigadau Tân am uwchgynhadledd argyfwng na chafodd sylw o gwbl. Wnaethoch chi eich hun, Brif Weinidog, ddim mynd i gyfarfod COBRA tan 12 Awst, pan oedd tanau eisoes wedi bod yn llosgi ers wythnosau. Mae'r argyfwng hwn wedi amlygu Llywodraeth nad yw'n barod ar gyfer argyfyngau o gwbl. Mae angen gofyn y cwestiwn pam y cymerodd hi gymaint o amser cyn ymateb i'r achosion o danau gwyllt. Pam nad oedd gennych fwy o fewnbwn i sicrhau bod y neges o rybudd yn ddwyieithog? Roedd yr oriau cyntaf hynny'n hollbwysig, ac mae methiant y Llywodraeth hon i weithredu wedi achosi nid yn unig cost ariannol enfawr i'n cenedl, ond hefyd cost ddrud i ni mewn cyd-destun amgylcheddol. Ni ofynnwyd am gymorth milwrol tan 14 Awst, ac ar yr adeg honno roedd 30 o ddigwyddiadau yn cael eu trin ar draws ein gwlad. Mae'r rhestr yn hir. Cawsom un peth ar ôl y llall, sy'n dangos anfedrusrwydd y Llywodraeth hon.
Rwy'n dal map a luniwyd gan eich Llywodraeth chi, sy'n dangos digwyddiadau mawr yng Nghymru, ond nid yw hyd yn oed yn cynnwys tir comin Blorens, yr oeddech chi'n sefyll arno oriau ar ôl i mi fod yno. Fe welsoch y dinistr gyda'ch llygaid eich hun. Rydych chi'n gwybod mai dyma'r tân a losgodd hiraf yng Nghymru gyfan. Fe wnaethoch chi alw eich lluoedd arfog i helpu yno, fe wnaethoch chi alw gwasanaethau tân o bob cwr o'r wlad i helpu yno, ond mae eich swyddfa yn llunio map nad yw'n ei gynnwys hyd yn oed. Nid oedd unrhyw help na chymorth yn ystod yr oriau pwysig cyntaf hynny, felly roedd ffermwyr a thirfeddianwyr yn taflu eu hunain i'r rheng flaen, gan beryglu eu bywydau heb unrhyw gymorth. Os na chafodd y rheini ar fynydd Blorens eu cynnwys ar y map hwnnw, hoffwn ofyn i chi, Brif Weinidog, pa feini prawf fyddai eu hangen er mwyn datgan hwn yn ddigwyddiad mawr?
Nawr, gadewch i ni edrych ar yr hyn rydym ni'n ei wybod. Mae polisi amaethyddol gwael dros y tri degawd diwethaf wedi gwneud dim ond tanio'r argyfwng hwn. Y cwestiwn ar wefusau pawb yw: Brif Weinidog, a fyddwch chi'n gallu dod â'r criw yna y tu ôl i chi i wneud yr hyn sy'n angenrheidiol? Mae angen i ni ddychwelyd polisi amaethyddol yn ôl at un o synnwyr cyffredin a dulliau ffermio profedig sy'n atal tanau.
Lywydd, dydw i ddim yn siŵr ble i ddechrau, i fod yn onest gyda chi. Rydym ni'n ymateb i'r heriau rydym ni wedi'u hwynebu mewn sawl rhan o'n gwlad a'r llu o asiantaethau a ddaeth at ei gilydd i fynd i'r afael â'r rheini, mewn amgylchiadau anodd iawn, a'r rôl a chwaraeodd Llywodraeth Cymru yn hynny. Dydw i ddim eisiau sefyll yma yn gorfod cywiro cyfres o bethau y mae Aelod yn ei ddweud.
Mae hi'n dweud nad oeddwn hyd yn oed wedi diolch i ffermwyr am eu rôl yn yr haf. Fe wnes i yn llythrennol; mae'n werth gwrando ar fy natganiadau. Cymerodd fy mab fy hun ran am ddyddiau yn cario bowserau dŵr i fynd i'r afael â'r tanau yn Suffolk, fel mae'n digwydd. Rwy'n ymwybodol iawn o'r rôl y chwaraeodd ffermwyr wrth fynd i'r afael â'r tanau gwyllt dros yr haf. Felly peidiwch â thaflu cyhuddiadau, rywsut, at y Llywodraeth am beidio â deall pwy chwaraeodd eu rhan. Rwyf wedi sôn amdano yma yn y datganiad heddiw. Roedd y rhain yn gamau a gymerwyd ar nifer o wahanol lefelau, oherwydd dyna sut rydym ni'n ymateb i argyfyngau fel yr un y gwnaethom ymateb iddo dros yr haf.
Mae'r Aelod yn dweud bod Undeb y Brigadau Tan wedi galw am uwchgynhadledd ac nad oeddwn i wedi ymateb. Yn llythrennol oherwydd i'r Undeb ysgrifennu ataf y dywedais, 'Ie, gadewch i ni gael yr uwchgynhadledd honno', ac mae'n digwydd ar 22 Hydref. Mae hyn trwy gydweithredu—[Torri ar draws.] Mae hyn yn ymwneud ag ymdrin â'r dyfodol. Nid wyf yn siŵr a oes gan yr Aelod unrhyw syniad o'r mathau o weithgareddau a oedd yn digwydd bryd hynny ac sydd wedi digwydd ers hynny. Mae'r uwchgynhadledd yn rhan, os mynnwch chi, o'r ymateb wrth symud ymlaen, fel yr oedd y cyfarfod rhwng y Gweinidog a'r gwasanaethau tân ac achub ac asiantaethau eraill yr wythnos ddiwethaf. Mae'r gwasanaethau tân ac achub eu hunain yn cynnal eu dadansoddiad a'u hasesiad eu hunain o'r ffordd yr aed i'r afael â digwyddiadau ar y pryd.
Mae'r Aelod yn taflu cyhuddiadau am beidio â galw cymorth milwrol nes ei bod yn rhy hwyr. Nid dyna sut mae'n gweithio; mae'r gwasanaethau tân ac achub eu hunain yn gwneud yr alwad i ofyn i'r fyddin ddod i mewn. Gwnaethon nhw'r alwad ar 13 Awst. Roedd y fyddin ar lawr gwlad mewn 24 awr, ac ni allaf ddiolch digon i'r lluoedd arfog am ymateb i'r alwad honno. Mae'r rheolau yr ydym yn gweithredu ynddynt, wrth gwrs, yn golygu bod cymorth milwrol wedi dod i mewn—rheolau MACA, cymorth milwrol i'r awdurdodau sifil, yr ydym yn gweithredu ynddynt pan fydd ymdrechion sifil wedi defnyddio pob dull a modd. Ac fe ddywedai hyn wrthych chi, roedd y gwasanaethau tân ac achub wedi blino, oherwydd y straen eithafol a oedd arnynt trwy gydol hyn.
Nawr rydym ni'n symud ymlaen. Rydym ni'n dysgu gwersi. Dyna'n union beth yw'r uwchgynhadledd hon, yn ogystal â gweithgareddau eraill y Llywodraeth. A yw'n edrych ar reoli tir? A yw'n edrych ar sut rydym ni'n rheoli faint o ddeunydd llosgadwy ac ati sydd ar ein hucheldiroedd yn benodol? Ydy, mae'n gwneud hynny. Dyna beth rydym ni'n ceisio ei wneud yma; rydym ni'n edrych ar ba wersi y gellir eu dysgu. A oes angen i ni newid arferion a gafodd eu cyflwyno am reswm da iawn dros flynyddoedd oherwydd y cyd-destun newidiol yr ydym yn gweithredu ynddo?
Hoffwn ddechrau trwy ddiolch i'r diffoddwyr tân, ymatebwyr brys, gwasanaethau cyhoeddus, gwirfoddolwyr a chymunedau lleol yr effeithiwyd arnynt gan y tanau gwyllt dros yr haf. Er fy mod i a fy nghyd-Aelodau yn croesawu'r datganiad hwn heddiw, gadewch i ni fod yn glir, mae hyn ymhell o'r hyn y dylai'r cyhoedd ei ddisgwyl gan Lywodraeth. Does dim amheuaeth bod y tanau gwyllt ledled Cymru dros yr haf yn argyfwng cenedlaethol. Cafodd y gwasanaethau tân ac achub eu gwthio i ymyl y dibyn. Roedd pobl yn gorfod gadael eu cartrefi, tir fferm a chartrefi wedi'u dinistrio, a rhannau helaeth o'r wlad wedi'u gorchuddio â mwg.
Effeithiodd y mwg ar bobl a oedd filltiroedd i ffwrdd o'r tanau hyn, ac nid oedd y Llywodraeth yn deall y pryder iechyd cyhoeddus ledled y wlad. Mae hi bron yn ddau fis ers y tanau gwyllt cyntaf. Bydd y Llywodraeth yn gwybod bod y tanau hynny yn llawer cynharach nag y byddem fel arfer yn gweld tanau gwyllt, ac, yn anffodus, fe wnaethon nhw barhau ledled Cymru.
Fel Llafur Cymru, fe wnaethom gais i alw'r Senedd hon yn ôl er mwyn i Aelodau godi cwestiynau ac i'r cyhoedd gael y cyfle i glywed gan y Llywodraeth. Mewn argyfwng cenedlaethol, gyda chymaint o Gymru ar dân, nid wyf yn credu bod Llywodraeth Plaid Cymru wedi gweithredu'n gyflym ac yn benderfynol. Roedd y diffyg gwybodaeth a diffyg diweddariadau gan Weinidogion y Llywodraeth yn gwneud iddi deimlo fel nad oedd y Llywodraeth hon yn deall difrifoldeb yr argyfwng. Ni ddylid anghofio maint y difrod i gymunedau, yr economi, yr amgylchedd a bywyd gwyllt oherwydd nad yw'r tanau yn llosgi mwyach.
Hoffwn wybod pa waith mae'r Llywodraeth yn ei wneud i ddeall effaith y tanau gwyllt ar economi Cymru mewn ardaloedd trefol a gwledig. Roedd y pwysau sylweddol ar adnoddau a oedd yn deillio o nifer a chymhlethdod digwyddiadau tân yn ddigynsail. Ar ôl bod mewn cysylltiad agos ag Undeb y Brigadau Tân drwy gydol toriad y Senedd, maen nhw wedi ei gwneud yn glir i mi fod yn rhaid i Lywodraeth Cymru dderbyn bod yr haf hwn yn dangos bod adnoddau diffodd tân yn annigonol.
Mae hefyd yn bwysig tynnu sylw at staff y ganolfan reoli, gan gynnwys y rhai yng Ngwasanaeth Tân ac Achub De Cymru, a ymdriniodd â 8,466 o alwadau rhwng 19 Gorffennaf a 1 Medi. Bu'r gwasanaethau brys yn gweithio'n ddiflino am wythnosau tra oedden nhw dan bwysau di-baid. Byddai'n dda gwybod pa ymgysylltiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i chael gydag undebau perthnasol ers mis Gorffennaf a phryd y cyfarfu'r fforwm partneriaeth gymdeithasol.
Bydd dysgu pellach yn dod i'r amlwg dros y misoedd nesaf, ond mae rhai agweddau sydd eisoes yn amlwg. Roeddwn yn ddiolchgar i chi, Brif Weinidog, am ganiatáu sesiwn friffio gyda swyddogion Llywodraeth Cymru yn ystod y toriad. Yn y sesiwn friffio honno ar 28 Gorffennaf, codais y mater o gyfathrebu. Gwaethygodd yr argyfwng yn y dyddiau canlynol, ond ymddengys bod diffyg cydlynu strategol parhaus rhwng y Llywodraeth, CNC, awdurdodau lleol, Iechyd Cyhoeddus Cymru, byrddau iechyd a phartneriaid eraill. Ni chafodd ei gyfleu'n effeithiol nac yn effeithlon i'r cyhoedd na'r Aelodau. Heb os, roedd yna agwedd iechyd cyhoeddus ar yr argyfwng, a hoffwn wybod beth mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud i archwilio maint llawn hynny.
Diolch yn fawr iawn am y sylwadau a'r cwestiynau.
Rwy'n sicr yn cysylltu fy hun, fel y soniais i yn fy sylwadau agoriadol, â'r ymdeimlad dwfn hwnnw o ddiolch i bawb a oedd yn rhan o'r ymateb trwy haf anodd iawn a oedd yn heriol mewn nifer o wahanol ffyrdd.
Mae'r effaith ar iechyd, yn amlwg, yn un a ystyriwyd yn fawr. Sut ydych chi'n gwneud yn siŵr ein bod ni, yn y dyfodol, yn gallu paratoi ar gyfer effaith mwy o danau ar iechyd? Dyma'r cwestiynau y mae'n rhaid i ni bob amser ymgysylltu â nhw.
O ran galw'r Senedd dros yr haf, roedd yn gais hollol deg i'w wneud. Yn yr un modd, ni wnaeth Llywodraeth Lafur y DU alw Senedd y DU, er gwaethaf y pwysau yno. Yr hyn a ddigwyddodd yno oedd bod COBRA yn cael ei alw. Mynychais y cyfarfod COBRA hwnnw. Fe wnaethon ni gynnull ein pwyllgor argyfyngau sifil Cymru, oherwydd dyna sut rydym ni'n gwneud yn siŵr ein bod ni'n gweithredu, oherwydd dyna'r elfen allweddol.
Mae'r Aelod yn dweud ei bod yn gwerthfawrogi cael y sesiwn friffio honno gan y Llywodraeth. Roeddem yn hapus iawn i ddarparu gwybodaeth. Fe wnaethom gyhoeddi nifer o ddatganiadau ysgrifenedig, ac mae'r gallu i graffu yno trwy gydol y cyfnod hwnnw. Mae bob amser yn ymwneud â rhannu gwybodaeth a chyfathrebu. Gan imi ddod o gefndir cyfathrebu, byddaf bob amser yn dweud ein bod yn edrych ar sut rydym yn gwella'r ffordd yr ydym yn cyfathrebu â phobl. Mae'n rhywbeth y dylem bob amser fod yn awyddus i'w wneud, ac mae'n un o'r gwersi. Pan fydd gennych fwy a mwy o ddigwyddiadau o'r math hwn, mae'r her gyfathrebu yn dod yn anoddach hefyd, yn union fel y mae diffodd y tanau eu hunain yn dod yn anodd.
O ran y berthynas â'r undebau, fel y dywedais i, roedd yn dda mai oddi wrth Undeb y Brigadau Tân ei hun y daeth y cais hwnnw ar gyfer yr uwchgynhadledd. Mae'n rhywbeth yr oeddwn wedi ei drafod gyda fy nghyd-Aelodau yn y Llywodraeth ddiwrnod neu ddau ynghynt, felly roeddem yn gallu galw'r uwchgynhadledd honno'n uniongyrchol mewn ymateb i'r cais hwnnw gan Undeb y Brigadau Tân, oherwydd roedd yn amlwg ein bod ni i gyd yn meddwl yn yr un ffordd. Bydd gan hynny bwrpas eang—i ddeall her newid hinsawdd, i gydnabod natur y risgiau newidiol y byddwn yn eu hwynebu, ac edrych ar yr holl elfennau hynny, gan gynnwys adnoddau a gallu o fewn y gwasanaethau tân ac achub, yn sicr, ynghyd â'r elfennau hynny o reoli tir a fydd mor bwysig wrth symud ymlaen.
Rydym yn gwybod bod yr haf hwn yn annhebygol o fod yn ddigwyddiad untro. Roedd yr haf hwn yn rhybudd cryf iawn i ni i gyd o ran y ffordd yr ydym yn ymateb i hwn. Ni allwn aros am haf arall fel un 2026, a dyna pam rydym ni'n symud ymlaen yn gyflym gyda'r math o asesiadau sy'n digwydd o fewn y gwasanaethau tân ac achub eu hunain, y rhyngweithio â'r Llywodraeth. Cynhaliwyd cyfarfodydd drwy'r haf rhwng y partneriaid hynny—Cyfoeth Naturiol Cymru, Llywodraeth Cymru, y gwasanaethau tân ac achub. Roedd hwn yn ddull amlasiantaeth drwy'r amser, a dyna fydd yr egwyddor arweiniol nawr. Does dim un ateb yma. Mae'n rhaid i bob un ohonom ddod at ein gilydd i wneud yn siŵr ein bod wedi'n harfogi'n well i ymdrin ag argyfyngau a cheisio lliniaru'r risgiau eu hunain yn y dyfodol.
Diolch, Brif Weinidog, am eich datganiad heddiw. Rwy'n credu ei bod yn hollol gywir ein bod yn trafod hyn ar y diwrnod cyntaf yn ôl yn y Senedd ar ôl yr hyn a oedd yn haf dinistriol i lawer o bobl yr effeithiwyd arnynt gan y tanau gwyllt hyn. Rwyf hefyd eisiau cofnodi fy niolch i'r diffoddwyr tân hynny, ymatebwyr brys eraill, ac yn wir i'r gymuned ffermio, a gamodd i'r adwy pan oedd angen iddynt geisio mynd i'r afael â'r sefyllfa, a oedd, ar un adeg, yn edrych fel petai'n mynd allan o reolaeth oherwydd y tywydd eithriadol o sych a'r gwynt yr oeddem yn ei brofi.
Cymerais eiliad i edrych ar fframwaith gwydnwch Cymru yn gynharach, wedi'i ddiweddaru ddiwethaf yn 2025. Mae'n sôn am lifogydd 21 gwaith, y gair 'pandemig' 17 gwaith, ond dim ond un cyfeiriad at danau gwyllt, ac mae hynny mewn rhagair ar ddechrau'r ddogfen honno. Felly, mae'n eithaf amlwg nad ydym wedi talu digon o sylw i'r risg a achosir gan danau gwyllt yng Nghymru yn y gorffennol, na'r Llywodraeth flaenorol, nac, mae'n debyg, y Senedd gyfan, os ydym yn onest; nid wyf yn cofio llawer o ddadleuon na thrafodaethau ar danau gwyllt yn y gorffennol, ac, yn amlwg, mae angen i ni ganolbwyntio mwy ar y mater hwn yn y dyfodol. Mae'n rhywbeth sy'n amlwg angen diweddariad, ac rwy'n gobeithio y byddwch yn ymrwymo i ddiweddaru'r fframwaith gwydnwch hwnnw mewn ymateb i mi heddiw. Rwy'n falch eich bod newydd gofrestru'r ffaith y byddwch chi'n gwneud hynny.
Roedd gen i ddiddordeb mewn clywed eich pwynt am y prawf y mae angen ei fodloni cyn i chi allu gofyn am y gefnogaeth filwrol oherwydd roedd gan lawer o bobl ganfyddiad y dylai'r fyddin fod wedi cael ei alw i mewn yn gynharach ac nad oedd unrhyw esboniad go iawn i bobl ynghylch hynny. Rydych chi wedi awgrymu bod gan rywun brawf ar waith. Nid wyf yn gwybod beth yw'r trothwyon o ran y prawf hwnnw. Fe ddywedoch chi mai'r trothwyon yw pan na all yr ymdrechion sifil fynd ymhellach a bod angen galw am gefnogaeth ychwanegol. Ond hoffwn wybod ychydig mwy am y prawf hwnnw, pwy sy'n penderfynu a yw wedi'i fodloni ai peidio, fel y gallwn ddeall a chraffu ar y broses gwneud penderfyniadau yn well. Yn amlwg, mae'n ymddangos eich bod wedi gweithredu'n eithaf cyflym ar ôl i chi gael gwybod bod y prawf hwnnw wedi'i fodloni. Ond byddwn yn bersonol wedi hoffi gweld ymyrraeth y fyddin yn llawer cynt, ac rwy'n credu y byddwn ni wedi gallu cael pethau dan reolaeth yn llawer cynt.
Roedd yn frawychus iawn clywed bod y capasiti ar gyfer cymorth o'r awyr yn gyfyngedig iawn ledled y Deyrnas Unedig. Mae hynny'n amlwg yn rhywbeth y mae angen mynd i'r afael ag ef ar sail y DU gyfan, fel y gellir galw'r adnoddau hynny yn gyflym iawn lle mae eu hangen. A byddai gen i ddiddordeb mewn cael gwybod pa drafodaethau yr ydych chi wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â mynd i'r afael â'r bwlch hwnnw yn y seilwaith gwydnwch ledled y wlad, fel y gallwn wneud yn siŵr bod gennym fynediad at y cymorth awyr hwnnw—yr hofrenyddion sy'n dod i mewn ac yn gollwng y dŵr lle mae ei angen.
Diolch am y gyfres yna o gwestiynau adeiladol iawn, rwy'n meddwl. Ie, ein diolch i'r gwasanaethau brys a wnaed eto yn glir iawn, ac rwy'n gobeithio eu bod nhw'n clywed hynny mewn gwirionedd, oherwydd rwy'n gwybod y bu rhai menywod a dynion blinedig iawn allan yna trwy gydol yr haf a oedd yn gwneud eu gorau.
Rwy'n cytuno imi beidio â nodi hwn yn ddigon cryf fel risg. Un o'r elfennau o'r gwaith rydw i wedi ymgysylltu ag ef yn gadarnhaol iawn ers dod i'r rôl hon yw'r gwaith ar wydnwch. Rydw i wedi ceisio gwneud yn siŵr fy mod yn cael yr wybodaeth gyfan ynghylch yr ystod eang o ymgysylltu â gwydnwch y mae Llywodraeth Cymru naill ai'n arwain neu'n rhan ohono. Rwy'n cadeirio fforwm gwydnwch Cymru, sy'n dwyn ynghyd yr holl sefydliadau sy'n ymwneud â'r peth hwn o'r enw gwydnwch, gan wneud yn siŵr ein bod yn atebol i wynebu heriau'r dyfodol, o fyrddau iechyd i blismona, i'r fyddin i bawb, wyddoch chi, tân ac achub. Mae'n rhywbeth yr wyf yn ei gymryd o ddifrif iawn. Ac yn sicr, mae ein cofrestr o risgiau yn cael ei diweddaru'n rheolaidd, a bydd yna, yn amlwg, fyfyrio ar raddfa'r risg rydym ni'n ei wynebu trwy dân, ac mae hynny'n iawn.
O ran cymorth milwrol, MACA—cymorth milwrol i'r awdurdodau sifil—a'r rheolau, rwy'n hapus i ysgrifennu atoch chi, i rannu gyda chi fanylion ynghylch sut mae'n gweithio. Ond, yn y bôn, nid yw'r alwad yn cael ei gwneud gan Lywodraeth Cymru, mae'n cael ei gwneud, fel yr oeddwn i'n esbonio yn gynharach, gan y rhai sy'n gyfrifol am yr ymateb ar lawr gwlad. Gwnaed yr alwad, yn yr achos hwn, ar 13 Awst, a chytunwyd arni. Felly, sicrhau bod y systemau yn gweithio yw'r elfen allweddol, ac mae'r systemau yn gweithio mewn ffordd a arweiniodd at weithredu cyflym iawn, a oedd yn bwysig iawn. Ond ar y rheolau hynny ar ymgysylltu, byddwn yn rhannu cymaint o wybodaeth â chi ag y gallwn. Ac mae'r fyddin, wrth gwrs, yn rhan fawr, fel y dywedaf, o fforwm gwydnwch Cymru.
Ar gymorth awyr, rydym yn gweld y lluniau, onid ydym ni, o awyrennau ar y cyfandir yn gollwng deunydd gwrth-dân neu ddŵr ar dân, a gallwn ni i gyd fod yn euog o ddod i gasgliad yn gyflym mai dyna yw'r ffordd orau o ddiffodd tanau. Rydw i wedi dysgu llawer fel Prif Weinidog, yn fy ymgysylltiad, yn gweithio'n agos gyda'r gweithrediadau dros yr haf, nad dyma'r ateb gorau bob tro, yn aml yr ateb yw cadw'r tân dan reolaeth, rhoi'r strimynnau atal tân hynny yn eu lle, gadael i dân losgi a diffodd ei hun ac ati. Ond mae lle i ddatblygu ac edrych ar sut rydym yn gwneud yn siŵr bod gennym fwy o allu yn y dyfodol ar gyfer cymorth o'r awyr. Mae'n rhywbeth a godais yn benodol yn ystod cyfarfod COBRA ar 12 Awst, ac mae rhywbeth rwy'n deall y bydd yn cael ei ystyried: pa rôl all Llywodraeth y DU ei chwarae wrth ddarparu adnoddau sydd ar gael i'w defnyddio ledled y DU? Ond o leiaf rydym wedi gallu codi'r mater hwnnw. Hefyd, mae'r gwasanaethau tân ac achub eisoes yn datblygu cynnig i gael rhyw fath o fframwaith ar waith ar gyfer mynediad cyflym i hofrenyddion diffodd tân sifil, nad yw'n sicrhau bod mwy o gymorth o'r fath ar gael, ond mae'n symleiddio, o bosibl, y broses o gontractio ar gyfer cymorth o'r awyr. Nid oes angen caniatâd Llywodraeth Cymru arnyn nhw i wneud hyn, gyda llaw, ond byddai ganddynt ein cefnogaeth lawn i wneud hynny. Felly, rydym ni'n dysgu. Mae'n rhan bwysig ohono; efallai nad ydyw yr un ateb syml y mae rhai pobl yn meddwl ydyw.
Mae hwn yn fater pwysig iawn, ond dim ond 20 munud sydd gennym ar ôl, felly rydym ni'n mynd i symud at gyfraniadau a chwestiynau byrrach gan yr Aelodau. Os gallant ein helpu ni, byddwn yn ceisio cynnwys pawb os gallwn ni. Yn gyntaf, Niamh Salkeld.
Diolch, Lywydd. Dros yr haf, gwelais â'm llygaid fy hun y dinistr a achoswyd gan danau gwyllt ar draws Blaenau Gwent Caerffili Rhymni. Cychwynnodd tân gwyllt yn fy mhentref i fy hun. Pan welwch y fflamau hynny y tu allan i'ch ffenestr—. Mae'n anodd iawn deall yr ofn maen nhw'n ei greu nes i chi eu gweld â'ch llygaid eich hun. Rydych chi'n gorwedd yn effro yn ystod y nos yn meddwl tybed a fyddai'n rhaid i chi adael eich cartref ar unrhyw adeg oherwydd bod y tân mor llethol. Ond diolch i waith gwych y gwasanaeth tân ac achub, y fyddin, cymunedau lleol, ffermwyr a chymaint o rai eraill, daeth y tân dan reolaeth. Mae'r tanau gwyllt hyn yn ein hatgoffa i ni i gyd o'r risgiau y mae Cymru yn eu hwynebu yn sgil hinsawdd sy'n newid. Efallai nad yw newid hinsawdd bob amser yn tanio'r fatsien, ond mae'n troi ein cefn gwlad a'n tir yn danwydd.
Felly, rwy'n croesawu'r uwchgynhadledd hon, ond a gaf i rywfaint o sicrwydd, os gwelwch yn dda, y bydd lleisiau lleol, gan gynnwys ffermwyr a grwpiau cymunedol, o amgylch y bwrdd, ochr yn ochr â sefydliadau allweddol hefyd, fel National Gas, sydd weithiau'n arwyr di-glod ond sy'n chwarae rôl bwysig iawn hefyd, fel y gall eu profiad helpu i lunio sut rydym yn paratoi ar gyfer y dyfodol? Diolch.
Diolch yn fawr iawn. Mae'r Aelod yn siarad am ei phrofiad yn ei chymuned. Diolch i holl Aelodau'r Senedd o bob plaid a ymatebodd i bryderon yn eu cymunedau eu hunain. Rydym ni yno. Rydym yn gallu rhannu gwybodaeth a darparu cymorth mewn pob math o wahanol ffyrdd.
Newid hinsawdd—ie, yn hollol, rydym ni'n gweld effeithiau newid hinsawdd yma nawr. Pwy fydd yn rhan o'r ymateb hwnnw? Cymaint o bobl ag y gallwn ei gael wrth gwrs. Mae yna fwrdd go iawn ar gyfer yr uwchgynhadledd honno, a byddwn yn cael cymaint o bobl o'i gwmpas â phosibl, ond mae yna hefyd fwrdd trosiannol, onid oes? Ac o gwmpas hwnnw, yn sicr, bydd angen clywed gan gymunedau ar hyd a lled Cymru, clywed eu pryderon, wrth i ni symud ymlaen i wynebu'r risgiau yn y dyfodol. O ran tirfeddianwyr, ffermwyr—yn sicr, byddan nhw yno.
Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i chi, Brif Weinidog, am gael gwybodaeth ymlaen llaw am eich datganiad. Hoffwn gysylltu fy hun â'ch sylwadau mewn perthynas â'r diolch sy'n ddyledus gennym i'n gwasanaethau tân ac achub, gweithwyr brys ac, yn fy etholaeth hefyd, ein ffermwyr, yr ydym i gyd wedi'u trafod o'r blaen, sydd i gyd wedi chwarae rhan hanfodol yn brwydro yn erbyn y tanau gwyllt a chefnogi ein cyd-ddinasyddion. Oni bai am eu dewrder a'u sgiliau, gallai'r difrod fod wedi bod yn llawer, llawer gwaeth.
Brif Weinidog, nid y fi yn unig gafodd fraw oherwydd dwyster ac agosrwydd tanau gwyllt yn ystod yr haf yn fy etholaeth i, Gwynedd Maldwyn, gan gynnwys un a oedd yn agos iawn at fy nghartref fy hun. Unwaith eto, gwelais y fflamau. Teimlwyd yr ofn gan lawer o fy nghyd-ddinasyddion ledled Cymru, o Gorwen yn y gogledd, sir Benfro, Caerfyrddin, i lawr i danau categori 3 ym Mlaenafon, Glynrhedynog, Glynebwy, i enwi ond ychydig. Mae ein meddyliau gyda nhw ar hyn o bryd.
Brif Weinidog, fel yr ydych wedi cydnabod, cafodd cartrefi eu gwagio, ac mae gwyddonwyr wedi disgrifio effaith y tanau gwyllt ledled Cymru fel un hollol drychinebus. A allwch roi sicrwydd i'm hetholwyr, os gwelwch yn dda, y bydd eich Llywodraeth yn rhannu'r gwersi sydd wedi'u dysgu, ac a allwch ddweud wrthym beth yw'r mesurau ymarferol rydych chi'n eu cynnig er mwyn iddynt fod yn destun craffu priodol?
Diolch yn fawr iawn am hynna. Mae'r Aelod yn gwneud yr achos nad yw hyn yn rhywbeth y gallwn nawr ei weld fel rhywbeth sy'n digwydd draw acw, wyddoch chi, mewn rhan arall o'r byd. Ac roedden ni i gyd yn gwylio—. Roedd yn frawychus gweld beth oedd yn digwydd yn Bordeaux, a Ffrainc a rhannau eraill o Ewrop. Roedd hyn yn digwydd yma yng Nghymru hefyd, ac mae'n codi ofn. Y peth allweddol yw ein bod ni'n dysgu. Dyna beth rydym ni'n ceisio ei wneud yma. Mae'r uwchgynhadledd yn rhan amlwg iawn o'r dysgu hwnnw. Ond, fel rydw i wedi ceisio esbonio, mae'r dysgu hwnnw'n digwydd ar draws y Llywodraeth.
Byddwn yn adrodd yn ôl ar beth yw'r camau a ddaw allan o'r uwchgynhadledd honno a gwahanol fesurau, fel y gallwn gael ein dwyn i gyfrif yn ei gylch. Mae angen i bobl wybod nad ydym yn mynd tuag at haf 2027 yn yr un ffordd ag y gwnaethom yn haf 2026. Ond mae elfen tymor hwy i hyn hefyd. Pan edrychwn ni ar sut i fynd i'r afael â newid hinsawdd a rhai o'r newidiadau tymor hwy y mae angen i ni eu rhoi ar waith, byddwn yn ceisio bod mor agored ag y gallwn am yr ymatebion yr ydym ni a'n partneriaid yn eu hystyried yn angenrheidiol o ganlyniad i'n profiad.
Gaf i ddweud diolch yn fawr iawn am y datganiad sydd yn dod oddi wrthoch chi, Brif Weinidog? Mae'n dangos, onid ydy, pa mor bwysig yw hyn a'r digwyddiadau sydd wedi bod dros yr haf. Felly, diolch yn fawr iawn am wneud y datganiad ac am wrando arnom ni hefyd.
Rwyf hefyd eisiau talu teyrnged i'r holl ddiffoddwyr tân, ffermwyr, tirfeddianwyr, rheolwyr rhostiroedd, y fyddin hefyd, am y gwaith y gwnaethon nhw. Yn fy etholaeth i ym mis Awst, dangosodd tân gwyllt yng Nglascwm bwysigrwydd y bobl hynny yn dod at ei gilydd a bod yn wydn fel cymuned. Fe wnaethon nhw ddod â thractorau, teirw dur, bowserau dŵr i dân a oedd yn lledaenu'n gyflym dros 30 awr. Cafodd peiriannau eu gwthio i'r pen. Mae un tirfeddiannwr wedi dweud wrthyf ei fod wedi gwario £4,500 ar ddiesel i daclo tri thân gwyllt yn ystod y cyfnod hwnnw. Felly, hoffwn wybod gennych chi pwy fydd yn cael eu dwyn at ei gilydd. Byddai'n dda iawn cael rhywfaint o eglurhad, ac mae Laura Anne wedi gofyn am hynny. A fydd hynny'n cynnwys rheolwyr rhostir a ffermwyr a phobl yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, er enghraifft, sy'n rheolwyr tir hefyd?
Ac wrth symud ymlaen, rydym ni'n gwybod bod newid hinsawdd yn mynd i fod yn waeth eto y flwyddyn nesaf. Felly, mae angen cynllun arnom mewn gwirionedd a byddem wrth ein bodd yn gwybod beth fydd eich amserlen, yn enwedig ar gyfer 2027, i wneud yn siŵr bod gennym bethau yn eu lle i wneud yn siŵr ein bod yn mynd i'r afael â hyn cystal ag y gallwn. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn, ac rwy'n falch eich bod yn cydnabod, oherwydd i mi wneud y datganiad ein bod yn rhoi hwn ar y lefel uchaf o bwysigrwydd yn y Llywodraeth. Gallaf eich sicrhau fy mod yn ganolog iawn yn ymateb y Llywodraeth ochr yn ochr â Gweinidogion eraill ynghylch yr hyn a oedd yn haf anodd iawn, iawn mewn gwirionedd.
Rwy'n hapus i—. Yn amlwg, y gwaith rydym ni'n ei wneud nawr yw llunio'r rhestr honno o unigolion a sefydliadau a fydd yn cael eu cynrychioli o amgylch y bwrdd go iawn hwnnw. Rydym ni eisiau iddo fod yn gynhwysfawr. Mae hyn yn ymwneud â gweithio amlasiantaethol. Mae angen i ni wneud yn siŵr y bydd y partneriaid sydd â gwybodaeth ar draws yr holl ehangder o feysydd sy'n berthnasol i'r maes hwn yno. Byddaf yn rhannu'r wybodaeth honno gymaint ag y gallaf. Mae'n bwysig bod yna deimlad bod hwn yn brosiect i ni fel cenedl nawr. Pan edrychwn ar faterion gwydnwch cenedlaethol, maen nhw'n wirioneddol bwysig i bob un ohonom. A lle mae syniadau ac awgrymiadau wedi'u cyflwyno gan bobl nad ydyn nhw, am ba bynnag reswm, o gwmpas y bwrdd hwnnw, byddwn yn eu cymryd o ddifrif wrth i ni lunio cynllun nawr i ymateb i'r hyn y mae'r Aelod a minnau yn ei gydnabod fel bygythiad ein cenhedlaeth, sef bygythiad newid hinsawdd.
Diolch yn fawr iawn am y datganiad y prynhawn yma. Diolch yn fawr hefyd i bawb fu'n taclo'r tanau dros yr haf.
Daeth y perygl o danau mynydd yn glir iawn yn sgil y tân dinistriol ar ystad Cefn-y-pant yn Nhrecelyn, lle dinistriwyd cartrefi. Dangosodd yr haf hwn fod y tanau hyn yn dod yn fwy ffyrnig, mwy cymhleth a mwy peryglus wrth i'n hinsawdd newid. Roeddem yn ffodus nad oedd unrhyw fywydau wedi'u colli y tro hwn.
Yn ddiweddar, cyfarfûm ag Undeb y Brigadau Tân gan ddiolch i ddiffoddwyr tân am eu gwaith eithriadol yn cadw ein cymunedau'n ddiogel, ond mae'n amlwg bod y risg wedi newid, ac felly mae'n rhaid i'n hymateb newid gydag ef. Wrth adolygu ac addasu'r cynllun ar gyfer y dyfodol, rwy'n gwybod am aelodau o'r Cymry ar wasgar sydd â phrofiad uniongyrchol o barodrwydd tanau gwyllt a fyddai'n fodlon rhannu'r profiad hwnnw gyda Llywodraeth Cymru. Ydych chi felly yn ceisio cyngor rhyngwladol gan bobl a lleoedd sydd â llawer mwy o brofiad o danau ar y raddfa hon i ychwanegu at yr arbenigwyr sydd gennym yma yng Nghymru? Diolch.
'Yn hollol' yw'r ateb byr. Rwy'n anghofio enw'r uwchgynhadledd—cynhaliwyd yn Llundain yr wythnos diwethaf—lle roedd cynrychiolwyr o 70 o wledydd yno yn edrych yn benodol ar danau gwyllt a sut y dylai Llywodraethau a'r gwasanaethau cyhoeddus a'r gwasanaethau tân ac achub fod yn ymateb. Felly, ie, rhan fawr o ymateb rhyngwladol i'r hyn sy'n fygythiad sy'n dod i'r amlwg fwyfwy. Lle mae aelodau o'r Cymry ar wasgar sydd â rheswm penodol i'n helpu gyda'u gwybodaeth, os gwelwch yn dda, mae Llywodraeth Cymru bob amser â diddordeb mewn clywed ganddynt.
Hoffwn ddatgan buddiant, ar ôl gweithio i Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru am dros 20 mlynedd. Brif Weinidog, diolchaf i'n diffoddwyr tân, staff rheoli a thimau cymorth. Ar 13 Awst, fe wnaeth y ganolfan rheoli tân ar y cyd ymdrin â dros 1,000 o alwadau. Ar un adeg, fe wynebodd criwiau de Cymru 14 o danau gwyllt ar yr un pryd. Mae Afan Ogwr Rhondda angen criwiau wedi'u hyfforddi'n dda, yr offer cywir a chyflenwadau dŵr dibynadwy, hyd yn oed adeg sychder. Ar 23 Gorffennaf, cyhoeddodd eich Gweinidog Cabinet adolygiad o allu a chostau diffodd tân. A wnewch chi gyhoeddi cynllun wedi'i gostio erbyn 31 Hydref, wedi'i gytuno gan y tri gwasanaeth tân, yn nodi'r hyn y mae'n rhaid ei wella, pwy sy'n gyfrifol, a beth fydd yn cael ei gyflawni cyn y gwanwyn nesaf? Ymestynnodd eich Llywodraeth yr ymyrraeth yn y de, lle roedd comisiynwyr wedi pennu’r ardoll a delir gan gynghorau lleol. A fydd eich cyllideb ddrafft yn ariannu'r gwelliannau hynny fel na fydd cynghorau yn gorfod talu'r costau ychwanegol? Diolch.
Diolch yn fawr iawn am y cwestiynau yna. Mae'r Aelod yn iawn: rydym yn diolch i'r tîm cyfan ym maes tân ac achub, y rhai y tu ôl i'r llenni, y staff rheoli a'r timau cymorth hynny. Mae hefyd yn iawn wrth dynnu sylw at natur gronnol y bygythiad a wynebwyd gennym yr haf hwn a oedd efallai y broblem fwyaf. Peidiwch â fy ngham ddeall, roedd rhai o'r tanau unigol yn ddifrifol iawn, iawn ac yn achosi her sylweddol i'r gwasanaethau tân ac achub, ond ar y pwynt hwnnw—ac rwy'n credu mai 14 oedd y nifer uchaf ar un adeg—y pwysau enfawr yn sgil hynny nid yn unig ar ein gallu i ymdrin â'r tanau hynny, ond ar ein gwydnwch wrth ymdrin ag argyfyngau posibl eraill a gafodd eu hymestyn go iawn.
Nid wyf yn credu y gallaf roi sicrwydd y byddaf yn cyhoeddi'r cynllun hwnnw erbyn 31 Hydref, yn enwedig gan fod gennym raglen ar gyfer asesu anghenion gallu, adnoddau, bygythiadau, trwy uwchgynhadledd sy'n cael ei chynnal ar 22 Hydref. Felly, rydym yn ceisio symud mor gyflym ag y gallwn yma, gan wneud yn siŵr bod gennym y bobl iawn, gan gymryd yr agwedd gywir o ran dod o hyd i'r atebion sydd eu hangen arnom, ond gallaf roi sicrwydd y byddwn yn gweithio cyn gynted ag y gallwn i ddarparu canllaw ar gyfer yr hyn a fydd yn wahanol yn y dyfodol.
Rydych chi'n iawn fod problemau gyda chostau sy'n gysylltiedig â'r straen yr haf hwn, ac mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud y penderfyniad y bydd y gwasanaethau tân ac awdurdodau lleol yn gallu gwneud cais am gyllid o dan ein cynllun cymorth ariannol brys oherwydd y pwysau penodol a roddwyd arnynt yr haf hwn oherwydd y tanau gwyllt.
Diolch, Brif Weinidog, am y datganiad pwysig yma.
Mae'n wirioneddol anghredadwy gweld y blaid gyferbyn yn parhau i wadu achos y mater hwn sy'n effeithio ar ein cymunedau gwledig. Rwy'n credu mai rhan fawr o fod yn wleidydd yw gwrando ar yr hyn sy'n cael ei ddweud, ac fe fyddwn yn falch pe bai'r Aelodau wedi gwneud hynny heddiw.
Ar ôl cwrdd yn ddiweddar â ffermwr yn ardal Llangynidr yn fy etholaeth a effeithiwyd yn ddifrifol gan y tanau gwyllt diweddar, siaradodd am y ffaith nad oedd seilwaith Dŵr Cymru yn cael ei gynnal a'i gadw a'i fod yn rhwystro ymdrechion i fynd i'r afael â'r tanau. A allwn ni gael sicrwydd y bydd Llywodraeth Cymru yn rhoi pwysau ar asiantaethau fel Dŵr Cymru i sicrhau y byddant yn arolygu, clirio a chynnal a chadw eu seilwaith yn barhaus, yn enwedig ar draws rhannau gwledig o'r wlad yr effeithiwyd arnynt yn fawr gan y tanau gwyllt? Diolch.
Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Bydd y Gweinidog wedi clywed y cwestiwn hefyd. Mae yna lawer o ystyriaethau y bydd angen i ni edrych arnynt pan ddaw i'n gwydnwch, ac mae cyflenwad dŵr, yn hollol, yn un o'r rheini. Roedd y cwmnïau cyflenwi dŵr yn rhan fawr o'r ymateb ar y cyd yn ystod yr haf hwn, gan asesu eu hanghenion ar gyfer diffodd tân, eu hanghenion i wneud yn siŵr nad yw'r pwysau hynny'n effeithio ar gyflenwadau dŵr yfed ac ati. Ond, ie, bydd angen i ni wneud yn siŵr, pe bai yna broblemau a ddaeth i'r amlwg yn ystod yr haf hwn, bod popeth posibl yn cael ei wneud i wneud yn siŵr ein bod yn lliniaru neu'n lleihau'r risgiau hynny wrth i ni wynebu sefyllfa lle bydd y risgiau dim ond yn mynd yn fwy.
Brif Weinidog, fel y gwyddoch chi, llosgodd y tân ym Mlaenafon am wythnosau ac wythnosau, ac roedd ymdrechion y diffoddwyr tân a'r tirfeddianwyr a'r porwyr a weithiodd ochr yn ochr â nhw yn hollol anhygoel. Rwy'n croesawu'r ffaith y bydd uwchgynhadledd yn digwydd, ond rydych wedi nodi yn eich datganiad bod yna ôl-drafodaeth gychwynnol eisoes gyda rhai awgrymiadau. Rwy'n credu y byddai wedi bod yn ddefnyddiol cael rhywfaint o fanylion ar hynny yn y datganiad heddiw. Yr hyn nad wyf wedi clywed gennych hyd yma heddiw yw unrhyw ymrwymiad i ddarparu cyllid i'r ardaloedd hynny yr effeithiwyd arnynt fwyaf. Yn ddi-os bydd angen swm sylweddol iawn o arian ar Flaenafon i adfer y comin, ond hefyd i atal tân o'r fath yn y dyfodol. Ai eich bwriad yw bod yr uwchgynhadledd yn edrych ar faterion ariannu?
Ac rydych chi wedi rhoi sicrwydd heddiw y bydd lleisiau pobl leol yn cael eu clywed yn yr uwchgynhadledd. Nawr, rwy'n gwybod pa mor anodd yw hi i drefnu uwchgynhadledd Llywodraeth Cymru, ond rwy'n credu ei bod yn hanfodol nad dim ond y cyrff cynrychiadol neu'r cyrff cenedlaethol fydd yno, ond bod gennym lais y bobl hynny a oedd yno o ddydd i ddydd, yn ymdrin â'r tanau mewn llefydd fel Blaenafon.
Diolch. Mae'n bwynt pwysig iawn, oherwydd mae angen i bawb fod yn rhan o'r ateb, ond ni allant fod yn rhan o uwchgynhadledd yn llythrennol. Ac er na allaf, yn amlwg, ddweud y bydd cynrychiolwyr o bob cymuned yr effeithiwyd arnynt mewn un uwchgynhadledd ar 22 Hydref 2026, yr hyn sydd angen i ni sicrhau yw bod eu buddiannau'n cael eu gwasanaethu yn yr uwchgynhadledd honno a bod gennym bob amser fodd o wneud yn siŵr eu bod yn gallu cyfrannu at y broses o wneud penderfyniadau sydd gennym.
Nawr, mae'n fy nharo i fod yna bethau y gallwn ni eu gwneud fel Senedd i helpu sicrhau bod lleisiau pobl yn cael eu clywed. Fel Aelodau, rydym i gyd yn lleisiau dros y bobl rydym ni'n eu cynrychioli. Fe wnaf i fyfyrio ynghylch sut mae hynny'n digwydd o safbwynt Llywodraeth Cymru, ond y peth hanfodol i ni yw bod eu buddiannau yn cael eu bodloni wrth y bwrdd hwnnw, a bod—. Roeddwn i ym Mlaenafon; ymwelais â'r lle a gwelais y tân drosof fy hun ac roedd yn ddinistriol. Roeddwn i'n siarad â'r rhai a oedd yn borwyr ar y comin ac roedden nhw'n wynebu effeithiau sylweddol ar eu bywoliaethau.
O ran yr effaith ar ffermio ac ati, rwyf wedi nodi heddiw bod ystyriaeth weithredol yn cael ei rhoi i ba gymorth y gellir ei ddarparu, a heb amheuaeth byddwn yn clywed gan y Gweinidog dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar hynny. Ond, oes, mae'n rhaid i leisiau gael eu clywed—ac, mewn gwirionedd, byddwn yn dadlau eu bod eisoes yn cael eu clywed, trwy weithredoedd pob un ohonom ni yma. Ond, mewn gwirionedd, yr hyn y mae pobl eisiau ei wybod yw, 'Beth fydd y camau gweithredu?' Byddwn yn agored iawn ynghylch canlyniadau'r uwchgynhadledd honno, ynghyd â'r cyfarfodydd sydd wedi'u cynnal. Wrth siarad â'r Gweinidog, roedd yna ddiweddariad ar 8 Medi—rwy'n ei weld fel sefydlu gwaith yr uwchgynhadledd, ac mae'n ymddangos bod elfennau eisoes yn ffurfio. Felly, byddai wedi bod yn ymwneud â threfnu, yr amgylchedd ffisegol, sydd eisoes yn cael ei ystyried gan y gwasanaethau tân ac achub fel rhan o'u hôl-drafodaethau. Bydd hynny'n cyfrannu at yr uwchgynhadledd genedlaethol honno. Nid yw hyn yn mynd i fod yn ddigwyddiad untro; mae hon yn mynd i fod yn broses o wneud yn siŵr ein bod yn barod ar gyfer y risgiau newidiol yn y dyfodol.
Diolch am eich datganiad, Brif Weinidog. Rwy'n credu bod yna ddau beth nad ydynt wedi'u codi eto gan yr Aelodau sef bod llawer o'r tanau hyn yn cael eu dwyn o dan reolaeth ac yna'n cael eu hailddechrau oherwydd llosgi bwriadol. Roedd hynny'n digwydd oherwydd cynnwrf ar TikTok, bobl ifanc yn rhoi llwyni eithin ar dân oherwydd eu bod yn meddwl ei fod yn cŵl. A dweud y gwir, un peth y mae angen i ni ei wneud yw sicrhau bod yr Adran dros Ddiwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon yn llawdrwm ar y cwmnïau hyn nad ydynt yn dileu'r cynnwys hwn ar unwaith, sy'n tanio'r math hwn o gynnwrf ar-lein. Felly, hoffwn glywed gennych, Brif Weinidog, am ba sgyrsiau rydych chi'n eu cael gydag adrannau eraill Llywodraeth y DU, a chwmnïau cyfryngau cymdeithasol, ynghylch dod â'r pethau hyn dan reolaeth yn gyflymach, oherwydd bydd hynny hefyd yn helpu i gael rhai o'r sefyllfaoedd hyn dan reolaeth.
Hefyd, yr hyn rydym ni'n mynd i'w weld yw cost uwch i'n ffermwyr hefyd. Mae llawer o bobl wedi colli llawer o dir pori yn yr ardaloedd yn yr ucheldir, sy'n mynd i roi baich enfawr arnyn nhw o ran costau. Felly, byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod a yw Llywodraeth Cymru yn ystyried cyflwyno unrhyw ffenestr dalu, fel y gall ffermwyr gael eu talu'n gynnar er mwyn wneud yn siŵr eu bod yn gallu prynu porthiant trwy'r gaeaf.
Diolch. Rydw i hefyd yn bryderus iawn ynghylch ymosodiadau llosgi bwriadol sy'n cael eu dynwared, o bosibl. Rwy'n siarad yma gyda fy Ngweinidog dros ddiwylliant sy'n barod i fynd â hwn ymlaen fel cwestiwn gyda Gweinidogion y DU mewn cyfarfod cyn bo hir, oherwydd mae angen i ni fod yn edrych ar y bygythiadau hyn sy'n bethau sydd yn gyffredin i ni ar draws y DU gyfan.
Un peth rydw i wedi'i ddysgu yw bod ein gwasanaethau tân ac achub, dros y blynyddoedd, wedi dod yn effeithiol iawn, iawn wrth gyfleu negeseuon ynghylch diogelwch, gan leihau'r risg o dân mewn cartrefi yn sylweddol dros y blynyddoedd. Maen nhw hefyd wedi bod yn gwneud llawer o waith ymgysylltu â phobl ifanc, yn siarad am y risgiau, peryglon cynnau tân ac ati. Rwy'n awyddus i weld y math hwnnw o waith yn cael ei hyrwyddo fwyfwy, a heb amheuaeth bydd hynny'n rhan o'r agenda atal wrth i ni symud ymlaen. Oherwydd bod ymddygiad dynol, fel y dywedais i yn gynharach, yn rhan fawr o'r bygythiad rydym ni'n ei wynebu yma.
Unwaith eto, ar amaethyddiaeth, rydym yn ymwybodol iawn o'r heriau sydd wedi'u hachosi i amaethyddiaeth gan y tanau yr haf hwn. Rwy'n gwybod bod trafodaethau wedi bod yn mynd rhagddynt yn cynnwys y Gweinidog dros wydnwch gwledig. Rydym eisiau gneud yn siŵr, o fewn ffiniau cyfyngiadau ariannol ac ati, ein bod yn gallu helpu, naill ai'n ymarferol neu, pan allwn ni, yn ariannol hefyd. Mae'r ystyriaethau hynny'n fyw iawn. Byddwn yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf pan fyddwn yn gallu gwneud hynny.
Ac yn olaf, Matthew Jones.
Diolch, Lywydd, a diolch yn fawr, Brif Weinidog.
Roedd y tân gwyllt ar Fynydd Garnclochdy ger Blaenafon yn Syr Fynwy Torfaen yn ddinistriol, ac roedd yr effeithiau yn cael eu teimlo dros ardal eang iawn. Hoffwn ddiolch eto i chi am ddod i ymweld â Blaenafon a chwrdd â'r porwyr tir comin; am wrando arnynt a diolch iddynt yn bersonol am bopeth y gwnaethon nhw, gan gynnwys James Bourne, ffermwr sydd wedi dogfennu effaith ddinistriol y tân ar y tir ac ar ei dda byw drwy gydol y cyfnod. Ar anterth y tân, roedd profiad a gwybodaeth James a'i gyd-borwyr yn hanfodol. Fe wnaethon nhw roi eu hunain mewn perygl personol mawr wrth helpu diffoddwyr tân i lywio drwy'r tir a mynd i'r afael â'r tân. Bydd eu profiadau yn hanfodol wrth ddysgu gwersi o'r tanau hyn, ond mae cwestiynau yn parhau ynglŷn â ble fydd eu diadelloedd yn pori nawr a'r gefnogaeth y byddan nhw'n ei dderbyn ar gyfer yr adferiad. Felly, fy nghwestiwn yw: sut y bydd y Llywodraeth yn ymgysylltu â'r porwyr tir comin hyn i wneud yn siŵr bod eu profiadau yn cael gwrandawiad teg a bod eu harbenigedd yn cael ei ystyried mewn unrhyw benderfyniadau a wneir yn sgil yr uwchgynhadledd? Diolch.
Oeddwn, roeddwn i'n ddiolchgar iawn i nifer o'r porwyr ar y tir uwchben Blaenafon am neilltuo amser i siarad â mi. Roedd yn dda ein bod yn gallu siarad fel Llywodraeth Cymru, a gydag Aelodau'r Senedd yno hefyd, am y straen a roddwyd arnynt. Gallech synhwyro bod yna flinder go iawn ar ôl cyfnod mor hir pan oedd y tân yn llosgi.
Rwy'n ymwybodol iawn o effaith y tanau gwyllt ar ffermio Cymru a'r rhai sy'n pori ar dir comin. Mae Llywodraeth Cymru yn archwilio cyfleoedd i ddod â'r rhanddeiliaid perthnasol hynny at ei gilydd yn ystod y misoedd nesaf, yn ogystal â'r uwchgynhadledd ei hun, i ystyried sut y gellir cryfhau gwydnwch ac adferiad ein tir comin yn benodol, ar gyfer digwyddiadau o'r fath. Ac fel y nodais, rydym yn edrych ar bob elfen o'r math o gymorth y gellir ei sicrhau trwy weithrediadau'r Llywodraeth.
Diolch, Brif Weinidog. Cyn symud ymlaen, hoffwn atgoffa'r Siambr fod gan Aelodau yr hawl i siarad yn Saesneg neu yn Gymraeg ar unrhyw adeg yn ystod ein trafodion.
Gall cwestiynau a ofynnir yn Saesneg gael eu hateb yn Gymraeg, yn union fel y gall cwestiynau a ofynnir yn Gymraeg gael eu hateb yn Saesneg.
Os bydd problem dechnegol gyda'r offer cyfieithu, byddwn wrth gwrs yn oedi'r trafodion tan fod y broblem yn cael ei datrys.
Gobeithio bod hynny'n eglurhad defnyddiol.
Rydym ni'n symud ymlaen at eitem 4. Eitem 4, datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig.
Diolch, Lywydd. Heddiw, rwy'n falch i gyhoeddi newidiadau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i adlewyrchu'r ymrwymiadau yn ein maniffesto i ailgydbwyso’r system ardrethi annomestig, a sicrhau tegwch i fusnesau'r stryd fawr. Rŷm ni'n cydnabod pwysigrwydd sectorau manwerthu, lletygarwch a hamdden llewyrchus, ac mae'r rhain yn ganolog i’n huchelgais i adfywio canol trefi a rhoi bywyd newydd i'n stryd fawr.
Bydd ein gwaith o ailgydbwyso’r system ardrethi yn cael ei gyflawni drwy newidiadau i’r lluosyddion gwahaniaethol presennol, gan wella’r cymorth i fusnesau lletygarwch a hamdden penodol. Bydd cwmpas ehangach ar gyfer y lluosydd is yn cael ei ariannu gan gynnydd bach i’r lluosydd uwch sy’n gymwys i’r eiddo â'r gwerth uchaf yn y sylfaen drethu ar draws pob sector.
O 2027-28 ymlaen felly, bydd y lluosydd is sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer siopau manwerthu yn berthnasol hefyd i rai mathau o eiddo lletygarwch a hamdden bach a chanolig eu maint. Bydd hyn yn dod â busnesau lletygarwch a hamdden cymwys yn unol â'r cymorth parhaol a gyflwynwyd i fanwerthwyr eleni. Bydd eiddo cymwys sydd â gwerth ardrethol o dan £51,000 yn cael gostyngiad o 30 y cant yn eu biliau ardrethi annomestig.
Bydd y cymorth parhaol hwn yn disodli ac yn rhagori ar y rhyddhad dewisol dros dro o 15 y cant ar gyfer eiddo lletygarwch bwyd a diod sy’n cael ei ddarparu ar hyn o bryd. Bydd yn golygu bod ystod ehangach o fusnesau lletygarwch a hamdden yn cael y sicrwydd hirdymor sydd ei angen arnyn nhw i fuddsoddi a thyfu.
Y mannau lletygarwch bwyd a diod sy'n gymwys felly yw tafarndai, bwytai, caffis, bariau, cyrtiau bwyd, clybiau trwyddedig a lleoliadau cerddoriaeth fyw. Y mathau o lety ymwelwyr a fydd yn gymwys yw gwestai, tai llety a hosteli. Ac o ran hamdden, y mannau cymwys yw sinemâu, theatrau, llyfrgelloedd, amgueddfeydd a champfeydd.
Mae'r busnesau hyn yn cyflawni rolau pwysig sy'n ategu ei gilydd ar y stryd fawr a chanol trefi ffyniannus. Yn ogystal â manwerthwyr, bydd talwyr ardrethi ar gyfer tua 20,000 o safleoedd yn elwa ar y lluosydd is estynedig. Mae dros 12,500 yn fwy o'r mathau perthnasol o eiddo eisoes yn gymwys i gael rhyddhad llawn, sy'n golygu nad ydyn nhw'n talu unrhyw ardrethi annomestig. Bydd talwyr ardrethi ar gyfer y mwyafrif o eiddo ledled Cymru, yn arbennig busnesau bach, hefyd yn parhau i elwa ar sawl rhyddhad parhaol sy’n werth mwy na £200 miliwn y flwyddyn ar hyn o bryd.
Rhaid taro cydbwysedd rhwng y cymorth ehangach sy'n cael ei ddarparu drwy’r lluosydd is ac effaith hynny ar werth y lluosydd uwch. Bydd y lluosydd uwch yn cael ei osod ar ychydig dros 4 y cant yn uwch na'r lluosydd safonol o 2027-28 ymlaen. Mae hyn yn gynnydd bach i'r gwahaniaeth presennol, ac mae hi'n ffordd deg o ailddosbarthu atebolrwydd er mwyn inni allu rhoi gwell cefnogaeth i'r busnesau sy'n galon i'r stryd fawr a chanol trefi.
Mae’r newidiadau hyn i’r lluosyddion gwahaniaethol yn gysylltiedig â gwaith ehangach y tasglu canol trefi. Bydd y tasglu yma yn ystyried fframweithiau polisi cenedlaethol, yn ogystal â’r cymorth wedi’i deilwra a allai fod ei angen yng nghanol trefi unigol. Mae ein dull gweithredu yn cydnabod y bydd anghenion yn amrywio rhwng llefydd sy’n wynebu gwahanol heriau, tu hwnt i’r system ardrethi.
Byddaf yn cyflwyno'r rheoliadau sydd eu hangen i weithredu'r newidiadau i'r lluosyddion gwahaniaethol yn yr wythnosau nesaf. Bydd y rheoliadau yn nodi'r eiddo a fydd yn ddarostyngedig i'r lluosydd is, ac yn diwygio'r gwerth a ddefnyddir i gyfrifo'r lluosydd uwch o'i gymharu â'r lluosydd safonol ar gyfer unrhyw flwyddyn benodol. Yn amodol ar gymeradwyaeth y Senedd hon, bydd y newidiadau yn digwydd ar 1 Ebrill 2027.
Bydd gwerthoedd y lluosyddion ar gyfer y flwyddyn nesaf yn cael eu pennu fel rhan o'n paratoadau cyllideb ar gyfer 2027-28, yn dilyn cyllideb hydref Llywodraeth y DU. Rwy'n bwriadu gwneud y newidiadau hyn ar y cyfle cynharaf yn y Senedd hon, i flaenoriaethu'r gwelliannau sy'n gyflawnadwy ac yn fforddiadwy yn y tymor byr. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i ystyried diwygiadau pellach i'r system ardrethi annomestig sy'n adlewyrchu ein huchelgeisiau ehangach ar gyfer Cymru. Rwy'n gwybod bod gan Aelodau ar draws y Siambr ddiddordeb yn y mater hwn, ac rwy'n hapus i wrando ar syniadau ar gyfer mesurau pellach ar ardrethi annomestig. Diolch.
Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair.
Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i'r Gweinidog cyllid am gymryd yr amser allan o'i diwrnod prysur i ymuno â ni yma yn y Senedd, ond os ydw i'n onest, dydw i ddim yn siŵr beth oedd y pwynt, o ystyried eich bod chi eisoes wedi rhoi gwybod i'r wasg yn ysgrifenedig am yr hyn yr oeddech chi'n bwriadu ei wneud dros 24 awr yn ôl. Rwy'n cael fy atgoffa o'r ymadrodd ardderchog hwnnw gan gyn-arweinydd Plaid Cymru a Gweinidog presennol y Llywodraeth, Adam Price, a ddywedodd, pan wnaeth Llafur yr un peth yn union, 'llywodraethu drwy friffiau i'r wasg'. Fe ddywedodd hefyd ei fod yn amharchus i'r Llywydd ac, rwy'n dyfynnu,
'mae...yn tanseilio'r sefydliad hwn a'n rolau fel Aelodau etholedig'.
Geiriau cryf. A all y Gweinidog gadarnhau a yw hi'n bwriadu parhau i lywodraethu trwy roi briffiau i'r wasg?
Nawr, gan ddod ymlaen at gynnwys eich datganiad i'r wasg, hoffwn hefyd ddiolch i'r Gweinidog cyllid am gymryd polisi yn syth allan o faniffesto Reform. Ynddo, fe ddywedon ni:
'Byddwn yn cyflwyno lluosydd is parhaol ar gyfer tafarndai, gwestai a lleoliadau lletygarwch'.
Rhywbeth na chafodd ei nodi ym maniffesto Plaid Cymru ei hun. Edrychwch, os yw Reform yn darparu'r polisi a Phlaid Cymru yn ei gyflawni, fyddaf i ddim yn cwyno. Fodd bynnag, yn anffodus, mae'n rhaid bod ein maniffesto wedi'i gamddarllen oherwydd, er mwyn fforddio'r toriad treth, wnaethoch chi ddim rhoi terfyn ar wariant rhyngwladol na dod o hyd i arbedion o ran effeithlonrwydd y Llywodraeth; yr hyn wnaethoch chi oedd anfon y bil yn uniongyrchol i fusnesau mawr Cymru. Fel y cawsoch chi eich dyfynnu yn y datganiad i'r wasg,
'bydd y baich yn disgyn ar y busnesau mwy',
busnesau mwy fel Admiral, unig gwmni FTSE 100 Cymru; Airbus, un o gyflogwyr mwyaf sir y Fflint; a Tata Steel, sy'n darparu adnodd hanfodol a strategol i'r genedl gyfan.
Ond wrth gwrs, er bod y bil ar gyfer y dreth yn mynd ar gyfrifon y busnes, dydy busnesau ddim yn talu trethi, yn yr un modd â dydy tŷ ddim yn talu treth gyngor, yn yr un modd â dydy'r lloriau hyn ddim yn talu TAW, ac yn yr un modd â dydy'r araith hon ddim yn talu treth incwm. Ydych chi'n gwybod pwy sy'n talu trethi? Pobl sy'n talu trethi. Felly, pan fyddwch chi'n trethu busnes, mae'n rhaid iddo gael ei dalu gan rywun. Naill ai mae'n cael ei dalu gan y perchnogion neu'r cwsmeriaid neu'r gweithwyr. Does dim opsiwn arall. Felly, pan fydd premiymau yswiriant Admiral yn codi i'w gwsmeriaid, a phan na fydd gweithwyr Airbus yn cael codiadau cyflog, a phan fydd y buddsoddiad ar gyfer ffwrnais arc drydan Tata Steel yn dod i ben, fyddwch chi'n cymryd y bai? Ac a wnewch chi gywiro eich datganiad i'r wasg, Weinidog, i ddweud bod y baich yn disgyn ar y miliynau o bobl yng Nghymru sy'n gysylltiedig â busnesau mwy?
Ie, wel, mae'n siŵr y gallwn i fod wedi gwneud y datganiad yma unrhyw bryd yn ystod tymor yr haf. Roedd y datganiad yn barod i'w wneud. Dewisais i yn benodol i aros tan ddiwrnod cyntaf y Senedd i fod nôl yn ymgynnull i wneud y datganiad, a dwi'n ei wneud e ar lawr y Senedd yma er mwyn cael cwestiynau gan bleidiau a gan Aelodau fan hyn i weld sut maen nhw'n ymateb i'r datganiad, a beth mwy maen nhw'n ei feddwl y dylai'r system yma ei gyflawni. Ar ôl y pum munud yna gan gynrychiolydd Reform, dwi ddim yn gwybod a ydy Reform yn mynd i gefnogi'r gostyngiad yma o 30 y cant mewn ardrethi busnes ar gyfer y sector yma, sy'n rili bwysig i'n canol trefi ni, neu beidio. Doedd hi ddim yn glir i mi, o'r hyn a ddywedoch chi, a fyddech chi'n ei gefnogi fe neu beidio. Fe fydd yn rhaid i chi benderfynu, wrth gwrs, cyn bod yna bleidleisio ar lawr y Senedd yma un ffordd neu'r llall ar newid o'r math yma.
Ond a gaf i ddweud pam fod Plaid Cymru wedi penderfynu cymryd y cam cychwynnol yma? Mae Aelodau ar draws y Senedd yma yn sôn yn barhaus am yr angen i gryfhau ein canol trefi ni. Mae ein canol trefi ni yn bwysig i'r cymunedau rŷn ni'n eu cynrychioli, p'un ai ydy hynny yn ein hardaloedd diwydiannol, yn ein Cymoedd, ni neu yng nghefn gwlad. Mae rhoi cymorth i'r busnesau yna sydd, yn eu hystod ehangach, yn bodoli'n benodol yng nghanol trefi wedi bod yn gomitment maniffesto gan Blaid Cymru, a heddiw yn gomitment inni ei ddelifro o fewn y Llywodraeth. Dwi'n gobeithio bod hwnna'n taro nodyn a fydd yn cael ei gefnogi gan bobl ar draws y Senedd yma, gan gynrychiolwyr o gymunedau o bob cwr o Gymru ac o bob cefndir gwleidyddol hefyd.
Rydych chi wedi bod bach yn rhy fisi yn darllen y press release yn hytrach na beth ddywedais i yn y datganiad, 5 tr oddi wrthych chi fan hyn y prynhawn yma. Roeddech chi'n gofyn y cwestiwn, 'Is this it?', ac fe atebais i hwnna yn y fan hyn o'ch blaen chi. Fe atebais i fe pan ddywedais i mai'r cam cyntaf yw hwn, a dwi'n awyddus i glywed beth yw barn Aelodau eraill ar beth yn fwy y gallai'r Llywodraeth yma ei gyflawni ar gyfer cefnogi busnesau. Felly, halwch bach llai o amser yn darllen press releases, yn beirniadu'r press releases, a defnyddio bach mwy o'ch amser ar eich traed yn y Senedd yma yn gwrando ar yr hyn sy'n cael ei ddweud.
Dwi ddim yn siŵr a oes angen dweud hyn, ond fe wnaeth Cai gyfeirio at Airbus, ac mae gen i aelod o'r teulu sy'n gweithio i'r cwmni hwnnw.
Mae Llafur Cymru wedi bod yn glir ein bod ni o leiaf yn bwriadu bod yn wrthblaid adeiladol. Dyna pam ein bod ni yn croesawu egwyddorion y cyhoeddiad heddiw, gan gydnabod y bydd gostyngiad parhaol o 30 y cant yn rhoi cymorth gwerthfawr a mwy o sicrwydd i fusnesau lletygarwch, llety a hamdden sy'n gymwys. Mae'r cyhoeddiad hwn, wrth gwrs, yn adeiladu ar bolisïau'r Llywodraeth Lafur Cymru flaenorol a ddarparodd dros £1 biliwn o gymorth ardrethi i fusnesau manwerthu, hamdden a lletygarwch ers 2020-21.
Ond mae'n rhaid talu am y gostyngiad hwn, onid oes? Mae'r Gweinidog yn dweud bod y cynigion yn niwtral o ran cost ac y bydd y bwrdwn yna yn disgyn ar y busnesau mwyaf. Ond mae angen cydnabod hefyd fod ardrethi annomestig yn seiliedig ar werth eiddo, nid ar drosiant cwmni, ei elw nac ar ei allu i dalu. Nid yw busnes sy'n meddiannu safle â gwerth ardrethol uchel o reidrwydd yn fusnes mawr nac yn fusnes hynod broffidiol, o bosib.
Mae'r Ffederasiwn Busnesau Bach yn dweud bod rhai adeiladau lletygarwch a hamdden gwerth uwch eisoes wedi wynebu cynnydd o hyd at 70 y cant yn dilyn ailbrisio. Gallai rhai gwestai gael eu heithrio o'r gostyngiad o 30 y cant nawr a'u gorfodi i dalu'r lluosydd uwch yn lle hynny.
Rwyf hefyd yn pryderu am ganlyniadau anfwriadol y cyhoeddiadau heddiw. Ychydig yn y Siambr hon fyddai, rwy'n credu, yn herio'r syniad o godi ardrethi busnes ar fanwerthwyr mawr y tu allan i'r dref, ond mae'n debygol y bydd y cynigion hyn hefyd yn effeithio ar safleoedd gwerthfawr sy'n cyflogi cannoedd o weithwyr yr un mewn llefydd fel canol dinasoedd Caerdydd, Abertawe, Casnewydd a Wrecsam.
Roeddwn i'n siarad yn gynharach gyda Gwyn, yn gresynu ar golled Marks and Spencer yn Abertawe. Oes yna fwy o fanwerthwyr o'r math hynny mewn perygl o wneud penderfyniadau i gau eu siopau yng nghanol ein dinasoedd ni?
Byddwn i'n nodi yma bod Caerdydd ar ei phen ei hun yn gwneud cyfraniad net o tua £100 miliwn i gronfa ardrethi annomestig cenedlaethol Cymru. Felly, a wnaiff y Gweinidog rannu, cyn y gyllideb—heddiw, os yn bosibl—y trothwy arfaethedig ar gyfer y lluosydd uwch, nifer, math a lleoliad yr eiddo a fydd yn talu mwy, y cynnydd cyfartalog a mwyaf a ddisgwylir, a'i hasesiad o'r effaith ar swyddi, buddsoddiad a phrisiau? A all hi hefyd nodi sut y bydd yn osgoi ymyl dibyn i fusnesau y mae eu gwerth ardrethol ychydig yn uwch na £51,000?
Yr hyn y mae'r cwestiynau hyn yn ei ddangos, rwy'n meddwl, Weinidog, yw mai'r hyn sydd ei angen mewn gwirionedd yw diwygio'r system ardrethi busnes yn ei chyfanrwydd. Roedd ymrwymiad i'r perwyl hwnnw ym maniffesto Llafur Cymru, yn union fel yr oedd ym maniffesto Plaid Cymru. Rwy'n gwybod bod y Llywodraeth newydd hon yn caru adolygiad, mae'n caru comisiwn. Er ei fod yn cael ei groesawu'n gyffredinol, tybed, Weinidog, a allech chi esbonio pam mai dim ond newidiadau bach ar yr ymylon y mae eich cyhoeddiad heddiw yn eu gwneud a pham nad yw'n mynd i'r afael â'r newidiadau mwy cynhwysfawr y gwnaeth eich plaid eu haddo cyn yr etholiad. Ein cynnig, fel Llafur Cymru, yw gweithio gyda chi fel y gallwn ni wneud y system yn deg ac fel y gallwn ni gymell busnesau ac awdurdodau lleol i gynyddu gwerth derbyniadau NDR ac ysgogi twf economaidd ehangach. Diolch.
Diolch am y sylwadau a'r croeso a'r heriau yn eich cyfraniad. Wrth gwrs, un o'r manteision, gobeithio, bydd y busnesau sydd yn gymwys ar gyfer y gefnogaeth yma'n ei weld yw y bydd e'n 30 y cant o ostyngiad parhaol iddyn nhw. Mae'r gostyngiad sydd mewn lle ar gyfer tafarnau ar hyn o bryd yn discretionary ac ond yn 15 y cant, ac felly fe fydd hwn yn rhagori ar hynny ac fe fydd e'n awtomatig ar gyfer y busnesau hynny. Bydd e'n caniatáu i'r busnesau sy'n gymwys i allu cynllunio ar sail y gwarant fydd yna, os bydd y rheoliadau a'r mesur yma'n pasio, fod hyn yn rhywbeth maen nhw'n gallu cynllunio ar ei gyfer o flaen llaw. Wrth gwrs, ychwanegu at y system sydd eisoes mewn lle ar gyfer siopau rŷn ni'n ei wneud, y system wnaeth gael ei gyflwyno gan y Gweinidog cyllid o fy mlaen i o dan Lywodraeth Lafur, ac felly mae'r defnydd o'r multipliers a'r gwahanol multiplier wedi cael ei gyflwyno gan fy rhagflaenydd i yn y cyd-destun yna. Felly ymestyn y nifer o fusnesau sy'n gymwys am y cwtogiad yma yn y trethi busnes ydw i.
Ac mae'n gam cyntaf, fel y gwnes i sôn, wrth inni feddwl ynglŷn â sut gallwn ni fynd ymhellach gyda'r tasglu ar ganol trefi sydd wedi'i sefydlu o ran datblygu'r stryd fawr a chefnogi'r stryd fawr fel calon i nifer o gymunedau. Ond hefyd, mae'r her rŷch chi'n ei rhoi yn her sydd yn sôn am y system yn ei chyfanrwydd, wrth gwrs. Rŷch chi'n sôn yn benodol, onid ydych, am ganol dinasoedd, sydd â siopau mawr ac sydd ag anchor stores pwysig yng nghanol y dinasoedd hynny. Mae'n bwysig, wrth ein bod ni'n meddwl ynglŷn â chael y balans yma'n iawn o ran cefnogi busnesau llai, sydd yn alwad sydd yn dod yn barhaus gan Aelodau yn y Siambr yma, ein bod ni'n gwneud hynny gyda golwg ar beidio ag anfanteisio mewn ffordd rhy ddifrifol y busnesau hynny sydd yn fwy. Felly, mae taro'r balans yna'n bwysig. O ran cyhoeddi'r union multipliers fydd yn weithredol ar gyfer 2027, fe fydd hwnna'n gorfod aros tan fydd y gyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf yn cael ei chyflwyno. Dyna pryd fydd hwnna'n dod yn weithredol, yn wybodus.
Wedyn, ar y pwynt ynglŷn â'r diwygiad llawn o'r gyfundrefn yma sydd ei angen, dwi'n credu, fel Senedd—. Dwi'n ei glywed e o wahanol bleidiau ac o wahanol Aelodau: yn hytrach na gwneud mân newidiadau fan hyn a fan draw ac ambell waith eu gwneud nhw'n adweithiol i ba bynnag fater sy'n bwrw'r economi, fod angen edrych ar y maes yma yn ei gyfanrwydd. Byddwn i'n gobeithio, wrth inni drafod a testio fwy o'r syniadau ynglŷn â threthi busnes, ein bod ni'n dod i ryw gonsensws ar draws y Siambr yma ynglŷn â'r appetite gwleidyddol sydd yna i fynd i'r afael â'r gwaith yma. Fe fyddwn i'n hapus i fod yn rhan o'r drafodaeth ynglŷn â hynny.
O ran y cliff edges yma rŷch chi wedi sôn amdanyn nhw—os ŷch chi un ochr neu'r llall o £51,000, mae e'n gwneud 30 y cant o wahaniaeth i chi o ran faint o dreth rŷch chi'n ei dalu—mae hwnna'n un o'r ystyriaethau yn sicr sydd angen edrych arnyn nhw yn y dyfodol. Felly, mae yna newidiadau pellach, dwi'n credu, y gall y Llywodraeth edrych i'w gwneud, gyda chefnogaeth yn y Siambr yma, ac wedyn mae yna gwestiwn mwy ynglŷn â mynd i'r afael â diwygio'r gyfundrefn yn ei chyfanrwydd. Mae'n siŵr y bydd y drafodaeth ar hynny yn parhau.
Weinidog Cabinet, diolch am eich datganiad heddiw. Rwyf yn rhannu rhai o'r pryderon sydd wedi'u codi gan ein cyd-Aelod o Reform o ran y ffordd y mae'r wybodaeth hon wedi'i lledaenu i Aelodau'r Senedd. Rwy'n credu ei bod hi'n iawn ac yn briodol, yn y mwyafrif helaeth o achosion, bod gwybodaeth yn cael ei rhannu yn y Siambr hon yn gyntaf cyn cael ei rhyddhau i'r wasg, dim ond i ddangos rhywfaint o barch at y Siambr ei hun a'r Aelodau ynddi.
Ond o ran sylwedd y datganiad hwn, rwy'n sicr yn croesawu'r cyfeiriad teithio gan y Llywodraeth ar hyn ac yn cydnabod bod ardrethi busnes yn gost sylweddol i fusnesau ledled Cymru ar adeg pan mae llawer eisoes o dan bwysau sylweddol. Weinidog Cabinet, fe fyddwch chi'n ymwybodol bod ein strydoedd mawr wedi bod yn ei chael hi'n anodd addasu i'r newid yn ymddygiad defnyddwyr a thwf parhaus manwerthu ar-lein. Mae Ceidwadwyr Cymru wedi dadlau'n gyson bod y baich treth ar y busnesau hynny yn llawer rhy uchel. Mae angen i ni hefyd fod yn onest am y pwysau ehangach sy'n wynebu busnesau sy'n delio â threthiant o bob math ochr yn ochr â phwysau'n ymwneud â chyflogeion a chynnydd mewn costau ynni. Wrth gwrs, dim ond un rhan o'r gost ehangach sy'n gysylltiedig â gwneud busnes yw ardrethi busnes.
Mae cyd-Aelodau eisoes wedi codi cwpl o gwestiynau yr oedd gen i ddiddordeb ynddyn nhw. Fodd bynnag, fe wnaf i dynnu sylw at dri mater a chwestiwn. Gyda pharch, Weinidog Cabinet, dydw i ddim yn siŵr a wnaethoch chi ymateb yn llawn i gwestiwn Huw Thomas, yn enwedig o ran ymyl y dibyn. Fe wnaethoch chi ei gydnabod yn eich ymateb, ond, wrth gwrs, mae'n bosibl bod ymyl dibyn newydd wedi cael ei gyflwyno yma. Tybed pa sicrwydd y gallwch chi ei roi i'r busnesau hynny na fyddan nhw'n teimlo'r boen a allai fod yn gysylltiedig â hynny, ac y gallai fod rhywfaint o dapro a allai ddigwydd fel nad yw busnesau'n mynd i drybini y naill ffordd neu'r llall. Pa hyder allwch chi ei roi i fusnesau bod hynny'n cael ei ddeall a'i gydnabod yn iawn o ran y posibilrwydd o dapro'r rhyddhad hwn y tu hwnt i'r £51,000 hwnnw? Mae angen cynnal trafodaeth ehangach a grybwyllwyd gennych mewn perthynas ag ardrethi busnes, rwy'n credu. Byddwn i'n disgwyl i Lywodraeth Cymru arwain ar hynny.
Roedd un mater penodol y byddwn i'n ddiolchgar pe gallech chi ei ystyried yn y drafodaeth hon, ac mae hwnnw'n un sy'n ymwneud â'r heriau penodol sy'n wynebu busnesau sydd newydd ddechrau. Bydd ardrethi busnes yn gymwys fel arfer cyn gynted ag y byddan nhw'n dechrau, sy'n golygu y gall cwmnïau wynebu bil treth yn fuan iawn ar ôl agor eu drysau heb iddyn nhw o reidrwydd fod wedi cynhyrchu incwm go iawn ar y pwynt hwnnw. Tybed pa ystyriaeth y gallech chi ei rhoi i'n cynnig ar gyfer cyfnodau heb ardrethi busnes ar gyfer busnesau manwerthu newydd ac eraill ar y stryd fawr i roi cyfle i'r entrepreneuriaid hynny sefydlu eu hunain cyn wynebu'r gost ychwanegol hon.
Diolch am y cyfraniad.
Roeddwn i'n amlwg yn rhy awyddus i fynd i'r dafarn i baratoi ar gyfer y datganiad hwn, felly fe wnaf i fyfyrio ar yr hyn y mae pawb wedi'i ddweud wrth feddwl am amseriad datganiadau. Ond yn ddiffuant iawn, fe allwn i fod wedi gwneud y datganiad hwn yn ystod toriad yr haf, pan oedd y tymor twristiaeth ar ei anterth, ond fe wnes i ei adael yn fwriadol tan y diwrnod cyntaf yn ôl. Ond, gwnaf, fe wnaf i ystyried yr amseru, ac mae dychwelyd i rythm gwaith y lle hwn yn rhywbeth y mae angen i mi ei wneud.
Ie, o ran y mater ynghylch ymyl dibyn, rwy'n cydnabod bod hwn yn fater anodd iawn i rai busnesau sy'n disgyn yr ochr anghywir o becyn cymorth o'r math hwn, a dim ond o fymryn. Felly, mae'r mater tapro yn rhywbeth y bydd gen i ddiddordeb mewn edrych arno, ond doeddwn i ddim eisiau oedi'r symlrwydd a'r gallu i wneud y datganiad hwn ac i symud ar y lefel hon o gymorth sef gostyngiad o 30 y cant i'r sectorau lletygarwch a hamdden yn y modd hwn trwy geisio gwneud popeth ar yr un pryd gyda'i gilydd. Felly, mae'r rhain yn faterion y byddaf yn dychwelyd atyn nhw, ac maen nhw'n faterion, wrth gwrs, y bydd y tasglu stryd fawr hefyd eisiau edrych arnyn nhw, rwy'n siŵr, fel y mae llawer o'r materion rydych chi'n eu codi. Mae'r mater ynghylch a ddylid rhoi cyfnod gwyliau i fusnesau newydd ar y stryd fawr am y chwe mis i flwyddyn gyntaf hynny o fasnachu fel rhyw fath o gymhelliant iddyn nhw ymgymryd, yn eithaf aml, â siopau gwag, gan wneud awdurdodau lleol yn fwy rhagweithiol yn eu hardal leol i gefnogi twf busnesau hefyd trwy ysgogi twf busnesau a thwf o ran casglu ardrethi busnes, gyda rhywfaint o ad-daliad i awdurdodau lleol—. Mae gen i ddiddordeb bob amser yn y ffordd y gallwn ni gynnwys mwy o gymhellion yn y systemau hyn i wneud yn well trwy'r amser ac i gael mwy o weithgarwch economaidd. Felly, dyna rai pethau rwy'n gobeithio y bydd y tasglu canol trefi yn edrych arnyn nhw, ond y byddwn ni'n edrych arnyn nhw hefyd mewn ymateb i'r materion sy'n cael eu codi yn y Siambr yma heddiw ac ar adegau eraill.
O ran busnesau cymysg, rwyf wedi dod ar draws hyn fel mater yn fy etholaeth fy hun ar wahanol adegau hefyd, felly rwy'n ymwybodol ei fod yn fater yn y system ac yn densiwn. Bydd angen i mi fynd yn ôl at fy swyddogion a gweld a oes unrhyw beth yn y categoreiddio rydyn ni'n ei gyflwyno i'r gostyngiad o 30 y cant a fydd yn galluogi busnesau cymysg fel y rhai rydych chi wedi'u disgrifio i fod yn gymwys ar gyfer hyn. Ond allaf i ddim rhoi gwarant ar y llawr yma mewn unrhyw achos unigol nac yn gyffredinol ar fusnesau cymysg, ond fe wnaf i edrych arno i weld beth sy'n bosibl.
Fel rydyn ni'n ei wybod, mae strydoedd mawr wrth wraidd ein cymunedau, ac mae cyhoeddiad y Gweinidog Cabinet heddiw i dorri ardrethi busnes 30 y cant ar gyfer busnesau lletygarwch a hamdden ledled Cymru yn gam i'w groesawu i ail-gydbwyso'r system ardrethi annomestig. Yn ogystal â'r cyhoeddiad heddiw, allwch chi gadarnhau a oes unrhyw ystyriaeth hefyd wedi'i rhoi i'r trothwy rhyddhad ardrethi busnesau bach ac, fel y mae Sam wedi sôn eisoes ac rydych chi wedi cyffwrdd â nhw, gwyliau ardrethi busnes ar gyfer busnesau newydd, y byddai'r naill a'r llall yn hwb i'n hentrepreneuriaid lleol?
Er y byddai costau ynghlwm wrth fesurau o'r fath, un ffordd o gwmpasu hyn, efallai, fyddai ystyried gwahanol ddulliau prisio neu luosyddion ar gyfer mathau penodol o eiddo, er enghraifft, canolfannau data, nad oes ganddyn nhw eu dosbarthiad eu hunain ar hyn o bryd. Yn y ffordd hon, gallai rhywfaint o'r elw echdynnol a gynhyrchir o'r eiddo hyn gael ei gadw a'i ddefnyddio er budd cymunedau lleol yn lle hynny.
Rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda'r Gweinidog Cabinet ar ddiwygiadau tymor hwy sy'n disgyn y tu allan i gwmpas y cyhoeddiad hwn heddiw.
Diolch am eich cyfraniad, a diolch am ehangu'r drafodaeth i feysydd eraill y bydd gan y Senedd hon ddiddordeb ynddyn nhw dros y misoedd a'r blynyddoedd nesaf. Fel y dywedais i, cam cyntaf i gefnogi busnesau ar ein stryd fawr yw hwn. Mae'r pecyn cymorth y gallwn ni ei gynnig ar hyn o bryd yn un eithaf syml. Ond mae llawer iawn o agweddau ar gymorth ardrethi busnes y mae angen i ni edrych arnynt nhw ac mae llawer o syniadau yma y prynhawn yma. Mae defnyddio lluosyddion gwahaniaethol, fel rydych chi wedi'i awgrymu, yn newydd i'r ffordd rydyn ni'n rhoi cymorth ardrethi busnes yn y cyd-destun hwn. Cafodd ei gyflwyno i ddechrau ar eiddo manwerthu ac ar siopau gan y Llywodraeth flaenorol; rydyn ni'n ymestyn hynny heddiw. Ond mae angen i ni feddwl, eto, am ymestyn y categoreiddio a chategoreiddio rhai am y tro cyntaf, o bosibl, wrth i fusnesau newydd ac eiddo newydd ddatblygu yn ein heconomi. Felly mae llawer i'w wneud ar hyn o hyd. Cam cyntaf yw hwn. O ran y busnesau hynny fydd yn elwa ar hyn, mae'n sicr yn cael ei groesawu ar adeg heriol iawn. Ond mae yna amrywiaeth o wahanol fesurau y mae'r Llywodraeth yn gweithio arnyn nhw ar hyn o bryd i gefnogi busnesau, ac mae llawer y gall y Llywodraeth hon a Llywodraeth y DU ei wneud i gefnogi busnesau yn ystod cyfnod heriol iawn.
Diolch. Yn olaf, Art Wright.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am y datganiad. Mae Casnewydd ac Islwyn wedi gweld nifer bryderus o dafarndai a mannau lletygarwch yn cau yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae'r busnesau hyn wrth wraidd ein cymunedau, ond maen nhw'n parhau i wynebu pwysau cynyddol yn sgil costau cynyddol. Mae'r achosion hyn o gau yn arwain at golli swyddi, llai o weithgarwch economaidd, llai o ymwelwyr yng nghanol ein trefi a cholli mannau cymunedol gwerthfawr. Mae hefyd yn golygu bod llai o gyfle i bobl ifanc gael profiad hanfodol o swydd gyntaf a datblygu'r sgiliau sydd eu hangen i ymuno â'r gweithlu ehangach.
Er bod y gostyngiad o 30 y cant mewn ardrethi busnes Llywodraeth Cymru yn cael ei groesawu, mae llawer o fusnesau lletygarwch yn parhau i wynebu pwysau ariannol sylweddol. Fel y mae David Chapman o UKHospitality Cymru wedi'i nodi, ac rwy'n dyfynnu, mae rhedeg busnes lletygarwch yn yr hinsawdd sydd ohoni fel
'troelli platiau pan ydych chi ar gefn beic ymarfer corff'.
Mae'n ddechrau da, ond mae'n rhaid i ni fynd ymhellach. O ystyried y swyddi sy'n parhau i gael eu colli mewn tafarndai cymunedol ar draws Casnewydd ac Islwyn, a yw'r Gweinidog Cabinet yn credu bod gostyngiad o 30 y cant mewn ardrethi busnes yn mynd yn ddigon pell? A pha gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi'r sector i atal achosion pellach o gau? Diolch.
Mae'r pwyntiau rydych chi wedi'u gwneud a'r enghreifftiau rydych chi wedi'u rhoi o ran pa mor bwysig yw'r sector lletygarwch yn ein gwahanol gymunedau, a pha mor bwysig yw e ar gyfer gwahanol agweddau ar yr economi, faint o'n pobl ifanc sy'n cael eu swyddi cyntaf mewn tafarndai—. Roedd fy swydd gyntaf i mewn tafarn, ac fe dynnais i fy mheint olaf mewn tafarn yn 1987. Felly, doeddwn i ddim wedi gwneud hynny nes i mi dynnu peint yn ddiweddar, ac fe ddangosodd e bod 30 mlynedd a mwy wedi mynd heibio ers i mi dynnu peint.
Ond o ddifrif ac i ymateb i'r pwyntiau rydych chi wedi'i wneud, bydd hwn yn gyfraniad a fydd yn lleddfu rhywfaint o'r pwysau ar ein sector lletygarwch a hamdden. Mae'n fwy na dim ond tafarndai, mae'n gaffis a bwytai, ac mae'n gampfeydd ac amgueddfeydd a llyfrgelloedd. Felly, dyma'r amrywiaeth ehangaf posibl, a phan rydych chi'n ychwanegu hynny at siopau hefyd, dyma'r amrywiaeth ehangaf posibl o lawer o'r busnesau sydd i'w gweld yng nghanol ein trefi ac yn rhai o'n pentrefi hefyd. Felly, mae'n mynd ymhellach nag y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r blaen yng Nghymru. Felly, dyna'r cyfraniad pwysig heddiw. Ond rwy'n siŵr, fel y mae rhai wedi'i ddweud eisoes, bod yna lu o wahanol faterion eraill sy'n wynebu ein sectorau lletygarwch a hamdden. Mae llawer o bwysau yn ein heconomi. Mae pwysau chwyddiant rydyn ni'n ei deimlo heddiw ac a fydd yn cynyddu eto, o bosibl, yn rhywbeth sy'n rhoi pwysau penodol ar gynifer o fusnesau'r stryd fawr. Mae yna gamau gweithredu y gall Llywodraeth y DU yn ogystal â Llywodraeth Cymru eu cymryd. Ond gobeithio y bydd heddiw wedi bod yn arwydd cryf bod y Llywodraeth hon a'r Senedd hon yn credu bod ein busnesau bach sy'n ceisio gweithio mor galed i gadw i fynd yn ein cymunedau ledled Cymru yn ystod cyfnod anodd—bod y Llywodraeth hon yn eu cefnogi ac y bydd yn ceisio gwneud popeth o fewn ei gallu i'w cefnogi yn ystod y cyfnod heriol hwn.
Diolch, Weinidog.
Symudwn ymlaen i eitem 5, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: adolygiad o addysg uwch. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol, Cefin Campbell.
Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch iawn o gadarnhau ein bod ni wedi lansio adolygiad annibynnol o addysg uwch yng Nghymru, ar ôl cyhoeddi'r cylch gorchwyl ar 4 Awst yn Eisteddfod Genedlaethol y Garreg Las, yn unol â'n hymrwymiad ni i wneud hynny o fewn 100 diwrnod i sefydlu'r Llywodraeth hon. Mae'r adolygiad hwn yn rhan o'n cenhadaeth ehangach i adeiladu Cymru gryfach, decach a mwy ffyniannus drwy addysg, sgiliau, ymchwil a chyfleoedd.
Mae addysg uwch yn un o asedau cenedlaethol pwysicaf Cymru. Mae ein prifysgolion yn addysgu cenedlaethau'r dyfodol, yn llywio gwaith ymchwil ac arloesi, yn cefnogi gwasanaethau cyhoeddus, yn cryfhau cymunedau ac yn gwneud cyfraniad amhrisiadwy i'n diwylliant a'n hiaith. Maent yn helpu i greu'r sgiliau, y syniadau a'r cyfleoedd sy'n sail i ffyniant Cymru yn y dyfodol.
Ond er bod ein prifysgolion yn parhau i drawsnewid bywydau a chyfrannu at ein bywyd economaidd, cymdeithasol a diwylliannol bob dydd, maen nhw ar hyn o bryd, fel prifysgolion ledled y Deyrnas Unedig, o dan bwysau ariannol sylweddol, sydd wedi'i achosi gan amrywiaeth o heriau cymhleth a chysylltiedig. Mae'r rhain yn cynnwys eu model cyllido, y marchnadoedd myfyrwyr domestig a rhyngwladol, newidiadau demograffig sy'n dod i'r amlwg, yr her sydd wedi'i chreu gan ddeallusrwydd artiffisial, economi sy'n newid a chyfeiriadau newydd ym mholisi ymchwil ac arloesi y DU. Mae risg y byddan nhw, gyda'i gilydd, yn creu storm berffaith, un na fydd ein prifysgolion efallai yn gallu ei llywio heb ddiwygio sylfaenol.
Adroddodd sector Cymru ddiffyg sylfaenol cyfunol o £82 miliwn yn 2024-25. Mae rhagolygon sydd wedi'u cyhoeddi gan Medr yn awgrymu bod pwysau ariannol yn debygol o barhau, gan godi cwestiynau mawr am gynaliadwyedd hirdymor rhannau o'r sector. Gostyngodd cyfanswm nifer y myfyrwyr a gofrestrodd yn ein prifysgolion 11 y cant rhwng 2022-23 a 2024-25. Gostyngodd cofrestriadau rhyngwladol tua thraean hefyd yn ystod y cyfnod hwnnw, a gostyngodd cofrestriadau gan fyfyrwyr o Gymru 8 y cant. Mae data'r Gwasanaeth Derbyn Prifysgolion a Cholegau o'r ddau gylch recriwtio diwethaf yn dangos bod yr heriau cofrestru hyn wedi parhau. Gostyngodd cyfanswm incwm contractau a grantiau ymchwil i brifysgolion Cymru £35 miliwn rhwng 2022-23 a 2024-25, yn bennaf yn sgil tynnu cyllid datblygu strwythurol a rhanbarthol olaf yr Undeb Ewropeaidd yn ôl.
Ochr yn ochr â'r heriau hyn, mae ein system cyllid myfyrwyr wedi cyrraedd terfynau fforddiadwyedd o fewn y rheolaethau gwariant a osodwyd gan Drysorlys y DU. Rhaid i ni ystyried sut orau i dargedu cymorth i ddysgwyr lle y mae ei angen fwyaf, gan sicrhau cynaliadwyedd hirdymor y system i'r Llywodraeth hefyd a pheidio â gorlwytho graddedigion gyda'r ad-daliadau ar eu benthyciadau. Mae maint a chymhlethdod yr heriau hyn yn golygu nad yw gwneud dim yn opsiwn.
Mae'r holl heriau hyn yn rhyng-gysylltiedig ac yn gofyn am ymateb strategol. Ni fydd addasiadau cynyddol yn ddigonol ar eu pennau eu hunain. Mae angen darlun clir arnom o sut y gall addysg uwch barhau i wasanaethu Cymru mewn byd sy'n newid, a pharhau i fod yn gynaliadwy yn ariannol a darparu'r budd mwyaf posibl i ddysgwyr, cymunedau ac economi Cymru ar yr un pryd. Dyna pam rydyn ni'n sefydlu'r adolygiad hwn. Ei ddiben canolog fydd argymell sut y gall Cymru sicrhau sector addysg uwch a system cyllid myfyrwyr sy'n gynaliadwy ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Rydyn ni eisiau i fuddsoddiad cyhoeddus sicrhau'r enillion economaidd, cymdeithasol a diwylliannol cryfaf posibl i Gymru, ac i Gymru fod yn gyrchfan o ddewis i ddysgwyr.
Bydd yr adolygiad yn cymryd golwg gynhwysfawr ar y system addysg uwch. Bydd yn archwilio cymorth myfyrwyr, cyllid sefydliadol, ymchwil ac arloesi, cyfranogiad, canlyniadau graddedigion, a threfniadaeth a chydnerthedd y sector yng Nghymru. Ond ni fydd yn cyfyngu ei hun i astudiaethau israddedig amser llawn traddodiadol; bydd hefyd yn ystyried darpariaeth ran-amser, addysg uwch sy'n cael ei darparu trwy golegau ar lefelau astudio 4 a 5, prentisiaethau uwch a gradd, ac addysg ôl-raddedig. Bydd yr adolygiad hefyd yn ystyried yr ymrwymiadau sydd wedi'u nodi yn ein rhaglen lywodraethu a'n maniffesto etholiadol, gan gynnwys sut y gallwn ni gynyddu cyfran gwariant Llywodraeth Cymru ar gymorth myfyrwyr sydd o fudd i Gymru, sut i ysgogi mwy o fyfyrwyr a graddedigion o Gymru i astudio, gweithio a hyfforddi yma a chynyddu cyfranogiad mewn addysg uwch cyfrwng Cymraeg a dwyieithog. Bydd cefnogi'r Gymraeg yn ystyriaeth graidd. Rydyn ni eisiau ehangu cyfleoedd i ddysgwyr ddatblygu a defnyddio'r Gymraeg trwy gydol eu hastudiaethau, a sicrhau bod darpariaeth cyfrwng Cymraeg a dwyieithog yn parhau i ffynnu fel rhan o system addysg drydyddol fodern a chynhwysol.
Bydd yr adolygiad yn cael ei gynnal yn annibynnol, oherwydd, fel y mae cynrychiolwyr y sector wedi dadlau, dylai adolygiad o'r pwys hwn fod yn seiliedig ar dystiolaeth, yn wrthrychol ac yn gallu cymryd golwg hirdymor. Fel Llywodraeth, rydyn ni wedi nodi'r her a'r cylch gwaith, ond bydd y cadeirydd a'r panel yn asesu'r dystiolaeth yn annibynnol ac yn datblygu eu hargymhellion yn unol â hynny.
Ddirprwy Lywydd, rwyf felly yn falch iawn o gyhoeddi y bydd yr adolygiad yn cael ei gadeirio gan yr Athro Patrick Prendergast, cyn brofost a llywydd Coleg y Drindod Dulyn a chadeirydd presennol Prifysgol Dechnolegol y De-ddwyrain yn Iwerddon. Mae'r Athro Prendergast yn dod â phrofiad helaeth o faes arweinyddiaeth addysg uwch a thrawsnewid sefydliadol yn Iwerddon. Bydd yn cael ei gefnogi gan banel bach o arbenigwyr sydd â phrofiad ar draws polisi addysg uwch, cyllid myfyrwyr, cynaliadwyedd sefydliadol, llywodraethu, a'r croestorri rhwng prifysgolion a busnesau. Byddaf yn cadarnhau aelodaeth lawn y panel yn y dyfodol agos iawn ac rwyf yn disgwyl iddo gyfarfod am y tro cyntaf ddechrau mis Hydref.
Bydd ymgysylltu â rhanddeiliaid yn ganolog i waith yr adolygiad, ac rwyf eisiau atgoffa'r Aelodau bod y sector ei hun wedi galw am yr adolygiad hwn ac wedi ei groesawu. Bydd myfyrwyr prifysgol, staff, cyflogwyr, Medr, undebau llafur a phartneriaid ehangach yn cael cyfleoedd i gyfrannu tystiolaeth a safbwyntiau trwy gydol y broses. Byddwn ni'n gwahodd rhanddeiliaid allweddol i ymuno â grŵp cynghori rhanddeiliaid i sicrhau bod amrywiaeth eang o leisiau'n cael eu clywed, gan sicrhau annibyniaeth yr adolygiad ar yr un pryd. Byddaf hefyd yn gofyn i'r cadeirydd ymgysylltu â'r gwrthbleidiau yn y Senedd a rhoi gwybod iddyn nhw am gynnydd a chanfyddiadau sy'n dod i'r amlwg. Byddaf i fy hun yn cyfarfod ag is-gangellorion unwaith eto yn yr hydref.
I gloi, Ddirprwy Lywydd, fe welais i'r potensial hwn fy hun yng nghynhadledd Cymdeithas Addysg Ryngwladol Ewrop yng Nglasgow wythnos diwethaf. Yno bues i'n cyfarfod â chynrychiolwyr ein holl brifysgolion, a chael trafodaethau cadarnhaol gyda nhw a chyda phartneriaid rhyngwladol sy'n awyddus i weithio gyda nhw. Fe glywais i hefyd sut y byddai ailymuno gydag Erasmus+ yn creu cyfleoedd newydd i fyfyrwyr, staff a sefydliadau ar gyfer astudio, hyfforddi, gweithio ac ymchwilio mewn gwledydd eraill.
Yn y bôn, nod yr adolygiad hwn yw sicrhau bod gennym system addysg uwch sy’n gadarn yn ariannol, sydd ag enw da yn rhyngwladol, sydd â gwreiddiau dwfn mewn cymunedau, sy’n cefnogi’r Gymraeg, ac sy’n medru helpu i adeiladu Cymru fwy ffyniannus. Rwy’n edrych ymlaen yn fawr at ddilyn cynnydd y panel a gweithio gyda’r sector ac ar draws y Senedd hon i lunio dyfodol cynaliadwy ar gyfer addysg uwch yng Nghymru.
Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am roi gwybod am y datganiad heddiw ymlaen llaw, ac rwy'n cytuno â'r gynsail sylfaenol y tu ôl i'r adolygiad. Rydyn ni'n gwybod bod addysg uwch yng Nghymru mewn sefyllfa arbennig o anodd ar hyn o bryd, ac rydyn ni i gyd eisiau ei gweld yn y lle gorau a chryfaf y gall fod. Rwy'n datgan buddiant fel rhywun sydd newydd orffen gradd Meistr o sefydliad addysgol yng Nghymru, ond rwy'n dal i aros i'r cymhwyster gael ei ddyfarnu felly allaf i ddim brolio amdano eto.
Ond un o'r pethau a oedd yn berthnasol wrth siarad â rhai o fy nghyd-fyfyrwyr ar y cwrs yw eu canfyddiad o'r gwerth am arian y mae addysg uwch yn ei roi ar hyn o bryd. Rydyn ni'n gwybod bod ffioedd dysgu a dyled myfyrwyr yn faich anhygoel ar fyfyrwyr sy'n mynd i'r brifysgol ar hyn o bryd. Mae gen i ddyled myfyrwyr o ychydig dros £60,000 ar gyfer gradd israddedig ac yna gradd Meistr flwyddyn o hyd. Ar hyn o bryd rwy'n talu tua £600 y mis mewn taliadau benthyciadau myfyrwyr, ac rwy'n un o'r rhai lwcus, diolch i'r ffaith fy mod i yn y swydd hon. Ond bydd y myfyriwr cyffredin sy'n graddio yn gweithio am ddegawd—10 mlynedd neu fwy—cyn iddyn nhw hyd yn oed dechrau talu mwy na dim ond y llog ar eu benthyciadau myfyrwyr.
O ran gwerth am arian i raddedigion prifysgol, dyna un o'r pethau maen nhw'n eu hystyried pan fyddan nhw'n meddwl am mynd. Pan edrychwn ni ar enillion cyfartalog graddedigion prifysgol bum mlynedd ar ôl iddyn nhw raddio o'u cwrs, roedden nhw, yn 2023-24, yn £31,500 ar gyfer graddedigion o sefydliadau yng Nghymru. Mae hynny'n cymharu â £33,000 o sefydliadau yn Lloegr a £35,100 o rai yn yr Alban. Felly, pan ydyn ni'n gofyn y cwestiwn pam ddylai myfyrwyr ddewis prifysgolion yng Nghymru, mae angen i ni hefyd fynd i'r afael â'r cyflogadwyedd, y wobr am y gyflogaeth honno a'r enillion maen nhw'n eu cael ar y buddsoddiad yn eu haddysg wrth symud ymlaen i Gymru.
Rwy'n falch hefyd y bydd yr adolygiad yn ystyried effaith AI fel ffactor hanfodol. Rwy'n credu ei fod yn bendant yn cyfrannu at yr argyfwng recriwtio graddedigion presennol sy'n cael ei weld ledled y DU, ac mae'n amlwg i mi fod angen o leiaf ryw agwedd ar addysg o ran AI wrth addysgu ein myfyrwyr prifysgol a'n pobl ifanc sut i'w ddefnyddio'n effeithiol, gan ei fod yn debygol o fod wedi'i ymwreiddio yn yr economi fodern i bob unigolyn graddedig yn y dyfodol.
Rwy'n credu hefyd ei bod yn bwysig ein bod ni'n edrych ar sut y gall ein system prifysgolion ymgysylltu â'r addysg dechnegol ochr yn ochr â hi. Rydyn ni gwybod bod sïon gan Lywodraeth y DU, ac rwy'n credu bod yr un teimladau'n cael eu rhannu ar draws y Siambr, am bwysigrwydd addysg dechnegol ac addysg mewn crefftau a sgiliau, a dylen ni edrych ar a oes rhan y gall ein prifysgolion ei chwarae wrth gyflwyno'r addysg dechnegol honno i'n pobl ifanc.
Wel, diolch yn fawr iawn am y cwestiynau.
Diolch. Mae cymaint o wahanol agweddau yn y fan yna; fe wnaf i geisio trafod cymaint ohonyn nhw ag y gallaf.
Gwerth am arian a ffioedd dysgu. Rydyn ni'n cydnabod pwysigrwydd system cymorth myfyrwyr sy'n deg ac yn gynaliadwy. Rwy'n ei hystyried yn nhermau tair agwedd, mewn sawl ffordd. Y ffioedd myfyrwyr yw'r hyn sy'n cadw ein prifysgolion i fynd. Felly mae angen y ffioedd hynny arnyn nhw, oni bai ein bod ni'n dod o hyd i fodelau cyllido eraill. Mae yna hefyd yr agwedd o sicrhau ei bod yn deg i fyfyrwyr hefyd, ac fe wnaethoch chi sôn am faich y mae llawer o bobl ifanc yn ei ysgwyddo o ran dyled. Efallai y dylwn i ddatgan buddiant hefyd. Mae gen i dri phlentyn sydd wedi mynd i'r brifysgol ac sydd, ar hyn o bryd, yn ysgwyddo llawer iawn o ddyled, y byddan nhw'n treulio'r rhan fwyaf o'u bywyd gwaith yn ei had-dalu. Ac mae yna sgyrsiau yn digwydd ymhlith pobl ifanc nawr ynghylch a yw'n werth iddyn nhw fynd i'r brifysgol ai peidio. Felly, mae hynny'n agwedd arall. A'r drydedd agwedd, wrth gwrs, yw'r cymorth gan Lywodraeth Cymru. Rydyn ni eisiau i fanteision hynny fod y gorau i Gymru. Felly, pan edrychwn ni ar y tair agwedd yna, mae'n llwybr anodd y mae'n rhaid i ni gerdded er mwyn cael y cydbwysedd hwnnw'n iawn.
Fe wnaethoch chi sôn am addysg dechnegol. Nawr, rwy'n credu'n gryf mewn ymgysylltu â phobl ifanc a'u haddysgu am y gwahanol lwybrau sy'n bosibl iddyn nhw, nid yn unig y llwybr gwaith neu brifysgol traddodiadol, ond mae yna lwybrau eraill hefyd i addysg bellach, i ddysgu seiliedig ar waith, cynlluniau prentisiaeth ac yn y blaen. Ac yn 2027, pan fyddwn ni'n cyflwyno tystysgrifau addysg uwchradd galwedigaethol fel rhan o gwricwlwm Cymru, bydd yna gyfleoedd iddyn nhw ymgymryd ag astudiaethau galwedigaethol, a fydd yn ennyn diddordeb llawer o ddysgwyr sydd wedi'u hymddieithrio ar hyn o bryd, ac yn agor cyfleoedd efallai iddyn nhw ddilyn llwybrau a all arwain at ddatblygu sgiliau a hyd yn oed graddau prentisiaeth. Rwy'n credu y dylai ein prifysgolion ystyried darparu mwy o addysg dechnegol. Mae'n un o'r trafodaethau diddorol y ces i gyda'r Athro Prendergast, oherwydd ef yw cadeirydd Prifysgol Dechnolegol y De-ddwyrain yn Iwerddon. Felly rwy'n edrych ymlaen at y profiad y gall ei gyfrannu at waith y panel.
Ymchwil ac arloesi. Mae angen i ni gefnogi ein prifysgolion i gael cyfran uwch o'r cyllid hwnnw gan Ymchwil ac Arloesi y DU. Ar hyn o bryd dim ond tua 2 y cant maen nhw'n ei gael, er y byddai arian canlyniadol Barnett tua 5 y cant. Felly mae angen i ni eu cefnogi i gystadlu'n well am y cyllid hwnnw.
Ac yn olaf, fe sonioch chi am gamau gweithredu tymor byr. Bydd y panel yn adrodd yn ôl ymhen tua 18 mis, ond fe fydd yna adroddiad rhagarweiniol ymhen tua chwech i naw mis, yn enwedig ynghylch y cymorth ariannol i fyfyrwyr. Mae Medr yn cadw llygad agos ar yr hyn sy'n digwydd ym mhob prifysgol yng Nghymru, ac maen nhw'n rhoi'r wybodaeth honno i mi. Felly, os oes angen i ni gamu i mewn a chefnogi, fe wnawn ni, ond, ar hyn o bryd, mater o fonitro'r sefyllfa, cadw llygad agos ar yr hyn sy'n digwydd a darparu'r lefel orau o gefnogaeth y gallwn ni ydyw. Diolch.
A gaf i gyfeirio Aelodau at fy nghofrestr buddiannau ac at y ffaith fy mod i'n oedolyn sy'n ddysgwr yng Ngholeg Caerdydd a'r Fro? Roeddwn i eisiau dechrau—. Diolch am eich datganiad, Ddirprwy Weinidog. Ond dydw i ddim yn credu y byddai'n iawn i mi ddechrau'r datganiad hwn heb ofyn am yr eliffant yn yr ystafell, yn fy marn i, sef: beth am addysg bellach? Pan ddaethoch chi i mewn i'r Llywodraeth, fe wnaethoch chi a'r Gweinidog Cabinet ddweud y byddech chi'n cymryd agwedd systemig at addysg, gan gyfuno addysg uwch ac addysg bellach, ac rwy'n credu mai dyna'r dull cywir. Mae'n mynd o'r blynyddoedd cynnar yr holl ffordd trwy fywyd pobl.
Fodd bynnag, yr hyn sydd gennym ni yma yw un rhan o'r system wedi'i gwahanu, ac mae hynny'n wahanol iawn i'r dull a fabwysiadwyd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol, lle gwnaethon ni gyhoeddi galwad gynhwysfawr am dystiolaeth ar addysg drydyddol. Felly, mae'n debyg mai fy nghwestiwn cyntaf i chi yw: rydych chi'n ymwybodol iawn—does dim angen i mi eich atgoffa—o'r pwysau cyllido ar AB, y pwysau cyfranogi ar AB. Byddwch chi wedi clywed gan y prif weithredwyr a'r penaethiaid yn ystod y misoedd diwethaf. Rwy'n gwybod, hefyd, eich bod chi'n ymwybodol iawn mai AB yw lle mae rhai o'n dysgwyr mwyaf difreintiedig, mwyaf agored i niwed yn cael eu haddysgu—y dysgwyr sydd fwyaf tebygol o gael eu cyfleoedd bywyd wedi'u hatal trwy beidio â bod mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Rydych chi wedi dweud yn y datganiad bod adnoddau yn gyfyngedig ac y bydd angen cyfaddawdau. O ystyried bod yr adolygiad hwn yn edrych ar addysg uwch yn unig, sut y byddwch chi'n mesur unrhyw gyfaddawdau posibl ar gyfer AB? Sut y byddwch chi'n ystyried y pwysau ar AB, a sut y byddwch chi'n ystyried yr angen i ofalu am y dysgwyr hynny?
Mae'r datganiad yn ymrwymo i ystyried dysgwyr rhan-amser, ac rwyf wedi gofyn i chi o'r blaen am ddysgwyr rhan-amser. Mae diwygiadau Diamond wedi bod yn llwyddiant ysgubol o ran nifer y dysgwyr rhan-amser sy'n astudio yn ein prifysgolion. Pa sicrwydd allwch chi ei roi y bydd yr adolygiad yn amddiffyn buddiannau dysgwyr rhan-amser mewn addysg uwch?
Does dim sôn am Seren yn y datganiad hwn heddiw, a phan wnaethoch chi gyhoeddi'r datganiad yn yr haf a oedd yn nodi y byddai adolygiad o addysg uwch, roedd yna gyfeiriad at Seren. Fe wnaethoch chi ddweud y byddai adolygiad o Academi Seren, ac yn wir mae'n cael ei nodi yng nghynllun gweithredu'r Gweinidog Cabinet ar lythrennedd. Fe wnaethoch chi ddweud y byddai'n ymwneud â dod ag Ymestyn yn Ehangach a rhaglen Seren at ei gilydd. Nawr, rwy'n gwybod eich bod chi'n ymwybodol iawn bod Ymestyn yn Ehangach yn fath gwahanol o raglen i Seren. Mae Ymestyn yn Ehangach yn ymwneud â chyfranogi; mae Seren yn ymwneud ag ymestyn. Mae'n ymwneud â sicrhau bod ein dysgwyr mwyaf abl yn gallu mynd i'r pwynt pellaf y gallan nhw fynd. Dyma'r unig beth rydyn ni'n ei wneud yng Nghymru sydd o fudd i'n dysgwyr mwy abl a thalentog.
Diolch yn fawr iawn. Diolch, Lynne. Nifer o bwyntiau pwysig. Fe wnaf i ddechrau gyda'ch pwynt cyntaf ynghylch y pwysau ar golegau AB. Rydyn ni'n cydnabod yn llwyr bod yna bwysau, fel yr oedd y llynedd, a dyna pam y dyrannodd Medr £6.25 miliwn ychwanegol yn y flwyddyn ariannol hon i gefnogi'r pwysau hynny.
Mewn trafodaethau rwyf wedi eu cael gyda Medr a ColegauCymru o ran y tymor academaidd hwn, rydyn ni'n gweld y pwysau eto o ran mwy o bobl yn cofrestru, yn enwedig o gwmpas lefelau 1 a 2. Felly, byddwn ni'n ystyried y sefyllfa ac yn gwneud penderfyniad tua mis Tachwedd, pan fydd y niferoedd wedi setlo. Rydyn ni'n deall bod y pwysau cyllido ar un neu ddau o golegau AB yn acíwt, ond mae'r trafodaethau hynny'n parhau.
Rydyn ni eisiau cefnogi'r colegau AB cystal ag y gallwn ni, oherwydd, am y rhesymau y gwnaethoch chi eu hamlinellu, maen nhw yn rhoi cyfleoedd i'r bobl ifanc hynny, yn enwedig y rhai sydd mewn perygl o fod yn NEET, ac rydyn ni'n ymwybodol iawn na allwn ni ganiatáu iddyn nhw syrthio drwy'r rhwyd mewn unrhyw ffordd trwy beidio â'u cefnogi. Felly, byddwn ni'n dod i farn ystyriol pan fyddwn ni'n gwybod y niferoedd terfynol yn agosach at fis Tachwedd. Ond o ran eich pwynt ehangach, rydyn ni'n ymwybodol iawn o'r heriau ariannol.
Dysgwyr rhan-amser: yn bendant, bydd yr adolygiad yn edrych ar hyn. Rwy'n credu mewn dysgu gydol oes fel cyfle i bobl uwchsgilio, ailsgilio, ac ailymgysylltu ag addysg ar unrhyw adeg yn eu bywyd, ac mae'n bosibl gwneud hynny trwy ddarpariaeth ran-amser neu drwy gynlluniau prentisiaeth neu ddarpariaeth mewn gwaith trwy'r mudiad undebau llafur hefyd.
Seren: rwy'n gobeithio gwneud cyhoeddiad cyn bo hir am Seren. Rydych chi'n iawn, fe wnes i ddweud, nôl ar 11 Mehefin, rwy'n credu, pan wnes i ddatganiad, ein bod ni'n gobeithio dod ag elfennau cryfaf Academi Seren a hefyd raglen Ymestyn yn Ehangach ynghyd. Ac rydych chi'n hollol gywir i ddweud eu bod nhw'n ddwy raglen wahanol. Mae Academi Seren yn darparu'r ymestyniad i'r disgyblion mwyaf abl a thalentog ac rydyn ni eisiau cadw hynny, yn amlwg, oherwydd mae angen i ni ymestyn ein pobl ifanc fwyaf dawnus yn academaidd. A dydy e ddim yn fater o'u hatal nhw rhag astudio ble bynnag y mynnant. Hoffwn i droi hynny ar ei ben: yr hyn rydyn ni eisiau ei wneud fel Llywodraeth Cymru yw eu hannog i aros yng Nghymru a chefnogi ein prifysgolion yma. Ond dydy e ddim yn ymwneud â gwrthanogaeth o gwbl, mae'n ymwneud â'u hannog i aros, sydd ychydig yn wahanol i'r hyn yr oeddech chi'n cyfeirio ato o bosibl.
Mae rhaglen Ymestyn yn Ehangach yn bwysig hefyd, oherwydd mae'n targedu pobl ifanc o gymunedau difreintiedig, ac rydych chi'n gwybod ac mae eraill yn gwybod bod nifer y bobl ifanc o gymunedau difreintiedig sy'n mynd i brifysgolion yn is yng Nghymru nag yn unrhyw un o'r gwledydd cartref eraill. Felly, rydyn ni eisiau annog hynny i ddigwydd hefyd trwy raglen gydlynol. Felly, rwy'n credu bod hynny'n ateb y prif bwyntiau, Lynne, a byddwn i’n hapus i gael sgwrs gyda chi am unrhyw un o'r rhain, wrth symud ymlaen. Diolch.
Diolch. Sam Rowlands.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ymddiheuriadau bod fy meddwl wedi crwydro am ennyd, mae'n ymddangos bod pethau'n fwy bywiog y tu allan i'r Siambr heddiw nag y maen nhw wedi bod y tu mewn iddi, efallai.
Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad. Mae addysg drydyddol, wrth gwrs, yn hanfodol wrth ddatblygu'r sgiliau a'r wybodaeth sydd eu hangen ar ein heconomi nawr ac yn y dyfodol, ac ni allai'r fantol fod yn fwy ar gyfer yr adolygiad o addysg uwch ar hyn o bryd. Ac, yn fy marn i, mae'r adolygiadau allanol niferus o addysg uwch yng Nghymru dros y degawdau diwethaf wedi methu â sicrhau cynaliadwyedd hirdymor y sector, ac yn hytrach wedi cyfrannu at gylch o ddirywiad wedi'i reoli.
Ond o ran yr adolygiad hwn yn benodol, fe fyddwch chi'n ymwybodol, Weinidog Cabinet, yn yr Alban pan fydd Gweinidogion wedi ceisio gweithio gyda phrifysgolion i ddatblygu atebion a sicrhau eu hymrwymiadau i newid, cyn eu dwyn i gyfrif am gyflawni, mae'r berthynas waith agos honno wedi bod gyda'r prifysgolion hynny. Felly, tybed sut y byddwch chi'n sicrhau, ac yn rhoi sicrwydd i'n prifysgolion ni yma yng Nghymru, y byddwch chi'n mabwysiadu dull tebyg, gan weithio o ddifrif gyda'r prifysgolion hynny fel partneriaid wrth ddatblygu a gweithredu'r diwygiadau hyn, wrth gwrs yng nghyd-destun y panel annibynnol rydych chi'n ceisio'i sefydlu, neu y byddwch chi'n ei sefydlu.
Mae sôn wedi bod eisoes am y rôl ganolog y mae prifysgolion yn ei chwarae yn ein heconomi a'n twf yn y dyfodol. Rydyn ni'n croesawu ymrwymiad yr adolygiad i edrych ar y rôl y dylai llwybrau eraill, fel colegau a phrentisiaethau gradd, ei chwarae mewn tirwedd addysg ehangach. Wrth gwrs, gall colegau ddarparu dulliau hyblyg o gyflwyno a bod yn fwy hygyrch i ddysgwyr, ac rydyn ni'n gwybod am bwysigrwydd cynyddol prentisiaeth gradd. Felly, a wnewch chi gyfarwyddo'r adolygiad i edrych yn benodol ar y rhwystrau yng Nghymru sy'n atal ein pobl ifanc rhag cael mynediad at rai o'r llwybrau eraill hynny y mae cyd-Aelodau eisoes wedi sôn amdanyn nhw, y llwybrau eraill hynny i addysg uwch.
Yng nghyd-destun y twf economaidd hwnnw, mae prifysgolion yn ysgogwyr pwysig o ran twf economaidd sy'n seiliedig ar le hefyd, nid dim ond y sefydliad ar ei ben ei hun. Mae yna enghreifftiau gwych o brifysgolion yn gweithio'n agos mewn partneriaeth â cholegau a diwydiant lleol i ymateb i'r sgiliau sydd eu hangen. Nawr, dydy AB ddim yn cael ei chynnwys yn yr adolygiad, felly sut fyddwch chi'n sicrhau bod yna ddull cydgysylltiedig o fodloni gofynion a chyfleoedd sgiliau sy'n seiliedig ar le ar draws y systemau trydyddol? Rwy'n gwerthfawrogi bod angen adolygu AU, ond mae cyd-destun eu lle yn bwysig iawn, yn enwedig mewn lle fel Cymru.
Ddirprwy Weinidog, yn eich cylch gwaith, rydych chi'n nodi bod maint y pwysau ar brifysgolion a'r ffaith bod angen mynd i'r afael â hyn ar frys yn golygu bod yn rhaid nawr ymdrin â chynaliadwyedd cyllido sylfaenol prifysgolion yng Nghymru a'r system cymorth myfyrwyr yng Nghymru. Mae yna ymdeimlad gwirioneddol yn eich datganiadau yn y fan yna bod angen gweithredu ar frys, ond mae'r amserlen rydych chi'n ei hystyried yn disgwyl gwneud newidiadau ym mlwyddyn academaidd 2028-29. Mae hynny ymhen dwy flynedd. Dydy e ddim yn teimlo bod cymaint â hynny o frys, a bod yn onest. Bydd myfyrwyr o Gymru sy'n dechrau prifysgol ym mis Medi yn mynd i mewn i flwyddyn olaf eu cyrsiau erbyn i unrhyw newidiadau gael eu cyflwyno. Allech chi gadarnhau a ydych o'r farn bod aros dwy flynedd am y diwygio hyn yn dderbyniol i fyfyrwyr, prifysgolion a busnesau sydd dan bwysau ar hyn o bryd?
Diolch yn fawr iawn, Sam. Diolch. Nifer o bwyntiau, ac fe wnaf i ymdrin â nhw fel y gwnaethoch chi eu cyflwyno nhw. Yr un cyntaf, gweithio gyda sector y prifysgolion: ers dod i'r swydd, rwy'n credu fy mod i wedi cael mwy o gyfarfodydd gyda'r sector prifysgolion na'r rhan fwyaf o sectorau. Rwyf i wedi cwrdd â phob is-ganghellor ar fwy nag un achlysur. Rwyf i hefyd wedi cael mwy nag un cyfarfod gyda chadeiryddion y prifysgolion hefyd, yn ogystal â Phrifysgolion Cymru fel y corff ymbarél. Yn yr Alban yr wythnos diwethaf, yn y gynhadledd addysg ryngwladol yr oeddwn i'n bresennol ynddi, roedd stondin lle roedd holl brifysgolion Cymru yn bresennol. Siaradais i â phob un ohonyn nhw am y cryfderau oedd ganddyn nhw a'r cynnig y gallen nhw ei roi i fyfyrwyr, nid yn unig yn y Deyrnas Unedig ond ar draws y byd i gyd. Felly, rydw i'n cysylltu'n gyson â phob un o'n partneriaid prifysgolion.
O ran yr economi a datblygu sgiliau, sgiliau yw sylfaen tyfu'r economi. Os ydyn ni eisiau economi lewyrchus, ffyniannus, os ydyn ni eisiau cyflawni uchelgeisiau Llywodraeth Cymru i gynyddu cynhyrchiant hefyd, mae sgiliau wrth wraidd hynny. Dyna pam ein bod ni'n cynnal archwiliad sgiliau ar hyn o bryd. Bydd yr archwiliad sgiliau yn dod i ben, o ran gwahodd pobl i gyflwyno tystiolaeth, ddiwedd y mis hwn, a gobeithio y bydd yr adroddiad yn cael ei gyhoeddi tua mis Mawrth neu Ebrill y flwyddyn nesaf. Bydd hynny'n rhoi gwybod i gyflogwyr, prifysgolion, colegau AB a darparwyr dysgu seiliedig ar waith am sectorau sy'n datblygu, lle y credwn y bydd y blaenoriaethau o ran twf sgiliau yn y dyfodol. Oherwydd rydyn ni'n gwybod bod sectorau fel AI, gweithgynhyrchu uwch, lled-ddargludyddion ac ynni gwyrdd yn symud yn gyflym, felly mae angen i ni gydnabod y llif sgiliau sydd ei angen arnon ni i fodloni'r cyfleoedd am swyddi hynny sydd yn yr arfaeth.
O ran y datblygiad sgiliau hwnnw, rydyn ni'n cynnal uwchgynhadledd sgiliau ar 8 Hydref yn Stadiwm Swansea.com. Rydyn ni'n gobeithio cael rhwng 150 a 170 o gynrychiolwyr o brifysgolion, AB ac, yn hollbwysig, cyflogwyr hefyd. Fel mae'n digwydd, y prynhawn yma cefais i gyfarfod gyda sefydliadau sy'n cynrychioli'r cyflogwyr mwyaf yng Nghymru. Cefais gyfle i ddweud wrthyn nhw am yr archwiliad sgiliau hwn. Dywedais wrthyn nhw fod eu rôl yn datblygu economi Cymru gyda Llywodraeth Cymru, gydag AU, gydag AB, gyda darparwyr prentisiaethau, yn hollbwysig, ac roedden nhw'n cytuno â'r neges honno.
Ar y pwynt olaf y gwnaethoch chi, yn debyg i Lynne, ynglŷn â chyfyngu ar ddewis, does dim bwriad o gwbl i gyfyngu ar ddewis. Ond mae'n ddyletswydd ar Lywodraeth Cymru i gefnogi ein prifysgolion ni yng Nghymru. Yr hyn yr ydyn ni eisiau'i wneud yw cryfhau'r cynnig y mae ein prifysgolion yng Nghymru yn ei ddarparu fel y gallan nhw gael mwy o fyfyrwyr o Gymru ac o'r DU i ddod yma i Gymru i astudio ac, o bosibl, i weithio hefyd. Diolch.
Hoffwn i eich cyfeirio at fy nghofrestr buddiannau, os gwelwch yn dda. Tan fis Mai, roeddwn i'n arfer gweithio mewn prifysgol yng Nghymru, ac mae gennyf i aelodau o'r teulu sy'n gweithio yn y sector AU yng Nghymru.
Weinidog, daw’r adolygiad hwn ar adeg hollbwysig i addysg uwch yng Nghymru. Mae cylch gorchwyl yr adolygiad yn gyffrous ac yn rhoi cyfle i ni feddwl yn feiddgar ac yn greadigol am sut rydyn ni am i addysg uwch weithredu ac, yn y pen draw, gyflawni ar gyfer Cymru.
Un o'r materion rydyn ni wedi'u hwynebu ers peth amser bellach yw cyflogadwyedd graddedigion ac, yn benodol, sut rydym yn sicrhau bod y sgiliau a'r cyfleoedd sydd yn cael eu datblygu drwy ein system addysg uwch yn arwain at yrfaoedd llwyddiannus yng Nghymru. Rwy'n credu bydd yr adolygiad hwn yn dwyn yr agweddau hynny ynghyd.
Yn aml, mae busnesau bach a chanolig yn wynebu mwy o heriau o ran denu a recriwtio talent graddedig. Sut mae'r Gweinidog yn gweld yr adolygiad yn ein helpu ni i gysylltu ein graddedigion yn well ag anghenion a chyfleoedd busnesau Cymru, yn enwedig busnesau bach a chanolig, fel y gallwn gadw mwy o dalent graddedig yma yng Nghymru, tra hefyd yn cefnogi twf ein heconomi? Diolch.
Diolch yn fawr iawn, Sera. Mae rôl busnesau bach yn gwbl hanfodol. Rwy'n credu bod rhyw 95 y cant o holl fusnesau Cymru yn fusnesau bach a chanolig. A digwydd bod, yn y cyfarfod ges i gyda chynrychiolwyr o gyflogwyr mwyaf Cymru yn gynharach y prynhawn yma, roedd hwn yn fater oedd wedi codi: sut y gall yr arolwg yma a'n prifysgolion a cholegau gefnogi SMEs drwy gynnig gwaith i raddedigion a phobl sydd wedi cymhwyso mewn ffordd wahanol i raddau. Yn glir i fi, mae, er enghraifft, y syniad o sefydlu corff datblygu fel y WDA newydd—y corff datblygu economaidd newydd yma—yn mynd i roi cefnogaeth i fusnesau bach a chanolig i dyfu, a phan maen nhw'n cael y cyfle i dyfu, maen nhw'n edrych i gyflogi mwy o bobl. Dyna lle mae'r cyfle wedyn i raddedigion i gael cyfle am waith. Ond y peth pwysig, dwi'n meddwl, yw gwneud y cysylltiad rhwng cyflogwyr a phrifysgolion yn arbennig, i wneud yn siŵr eu bod nhw'n deall beth yw'r angen o ran pa sgiliau sydd eisiau ar gyfer y dyfodol, a'u bod nhw'n deall wedyn ar lefel ranbarthol pa gyfleoedd sydd gan bobl i fynd i swyddi yn yr ardal arbennig yna.
Hoffwn i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am gael gweld ei ddatganiad. Ddirprwy Weinidog, fe wnaethoch chi gyfeirio'n gywir at ffyniant sawl gwaith yn yr economi, ac yn wir mae yna lawer o dystiolaeth bod llwyddiant yr economi yn gysylltiedig ag addysg. Rydyn ni wedi dadlau droeon am ganlyniadau PISA ar lefel uwchradd, ond ar lefel addysg uwch, fe wnaf i dynnu sylw at rywfaint o dystiolaeth o bob cwr o'r byd. Gwyddom, er enghraifft, o ran y 100 prifysgol uchaf, fod gennym ni rhwng naw a 14 o Loegr, dwy yn yr Alban, gydag un ychydig y tu allan i'r 100 uchaf, ond yn anffodus dim un yng Nghymru, a dim yn agos at fod yn y 100 uchaf, yng Nghymru. Mae ein prifysgol orau ychydig dros safle 200. Mae'r Athro Prendergast wedi llwyddo i gynnal un o'r 100 prifysgol orau yn Iwerddon, a meddwl ydw i tybed a fyddech chi'n barod i ofyn i'r grŵp hwn ystyried strategaeth ar gyfer creu prifysgol yng Nghymru sydd ymhlith y 100 orau, oherwydd dylai fod gennym ni un brifysgol ymhlith y 100 orau yng Nghymru, ac mae angen prifysgol ymhlith y 100 orau arnon ni yng Nghymru.
Ni allwn ni gytuno mwy. Dim ond un o'r wyth prifysgol sydd gennym ni sy'n rhan o brifysgolion Grŵp Russell, a byddwn i eisiau i'n holl brifysgolion ddatblygu o ran eu cynnig a'u safle yn y Deyrnas Unedig ac ar draws y byd. Dyna pam mae'r panel yn cael ei sefydlu, i ystyried ffyrdd o'u gwneud yn fwy hyfyw a chynaliadwy, wrth hefyd geisio cefnogi ein myfyrwyr gorau y gallwn ni. Ni allwn ladd yr iâr a cholli'i chywion. Heb fyfyrwyr, nid yw prifysgolion yn bodoli, felly mae'n rhaid i ni gael y cydbwysedd hwnnw'n iawn, a dyna pam ein bod ni'n gofyn i'r panel ymgymryd â'r gwaith pwysig hwn. Ond rwy'n deall yn llwyr eich safbwynt. Mae angen i'n holl brifysgolion lwyddo a gwella hefyd.
Ddirprwy Weinidog, mae ofn dyled yn rheswm cynyddol i lawer o bobl ifanc ddewis peidio ag astudio am radd. Rwy'n cofio'r amser mor ddiweddar â dwy flynedd yn ôl pan gynghorodd yr arbenigwr arbed arian Martin Lewis fyfyrwyr a oedd yn gymwys i gael benthyciadau cynllun 2 i'w cymryd hyd yn oed os nad eu hangen arnyn nhw, a'u buddsoddi, oherwydd bod y cyfraddau llog y dyddiau hynny mor isel. Mae hynny i gyd wedi newid yn gyflym iawn gyda'r cynnydd mewn cyfraddau llog ar fenthyciadau cynllun 2 ac Ysgrifennydd Addysg Llywodraeth y DU yn galw'r rhain yn ddybryd ac ar frig ei mewnflwch. Dyna pam, yn ein maniffesto ar gyfer etholiad y Senedd fel Llafur Cymru, fe wnaethon ni gynnwys cynllun i ddatgysylltu ein benthyciadau cynllun 2 o system Lloegr fel bod Cymru yn gallu gosod cyfraddau llog teg a fforddiadwy, gan sicrhau nad yw'r un person ifanc sy'n dymuno mynd i'r brifysgol yn teimlo bod y gost yn rhwystr. Dyna pam, pan yr oeddwn i yn eich swydd chi, y gwnes i wrthod rhewi'r trothwy ad-dalu, gan sicrhau nad oedd graddedigion ar incwm is yn cael eu tynnu i ad-daliadau ar adeg pan efallai na fydden nhw'n gallu'i fforddio. Yn eich adolygiad, a wnewch chi ymrwymo i weithio gyda Llywodraeth y DU ar fater cyfraddau llog myfyrwyr cynllun 2, archwilio pwysigrwydd parhau i wrthod rhewi'r trothwy ad-dalu hwnnw, ac, efallai'n bwysicaf oll, archwilio datgysylltu cynllun 2 i greu system deg yng Nghymru yn unig, y gall myfyrwyr a graddedigion fod â ffydd ynddi dros y tymor hir?
Diolch, Vikki. Rydych chi wedi taro ar un o'r penderfyniadau anoddaf y bydd yn rhaid i ni ei wneud fel Llywodraeth Cymru. Byddwch chi'n gwybod bod Llywodraeth y DU wedi nodi'i bwriad i fwrw ymlaen â rhewi trothwy ad-dalu cynllun 2 ar y gyfradd bresennol sef £29,385 yn Lloegr ar gyfer y tair blynedd ariannol nesaf. Rydych chi, fel Llywodraeth flaenorol, wedi penderfynu gohirio hynny, ac mae'n benderfyniad y mae'n rhaid i ni ei wneud nawr. Unwaith eto, mae'n dod yn ôl at y cydbwysedd rhwng yr hyn yr ydyn ni'n disgwyl i'n myfyrwyr ei ad-dalu o ran benthyciadau a'r baich arnyn nhw dros y rhan fwyaf o'u bywyd gwaith, ond hefyd y cyllid sy'n dod o ffioedd dysgu hefyd.
Byddwch chi wedi clywed llawer o sôn yn y wasg ledled y DU dros y dyddiau diwethaf—y penwythnos yn arbennig—yn rhoi pwysau ar y Prif Weinidog i ailystyried y rhewi hwn. Rwy'n credu'i bod yn ddoeth i ni yng Nghymru aros i weld beth mae Llywodraeth y DU yn ei wneud yn gyntaf, oherwydd mae llawer o'r rheoliadau ynglŷn ag ymwneud Trysorlys y DU â'n cynllun 2 yn cyd-fynd yn agos iawn mewn gwirionedd. Rwy'n credu y gwnawn ni aros i weld beth mae Llywodraeth y DU yn ei wneud cyn i ni ddod i benderfyniad terfynol.
Diolch. Ac yn olaf, Kiera Marshall.
Diolch, Weinidog, am y diweddariad heddiw. Rwyf am weld mwy o gyfleoedd i ddysgwyr—nid yn unig yng Nghaerdydd, ond ledled Cymru—sy'n dod o'r cefndiroedd mwyaf difreintiedig. Ers 2020, dydyn ni ddim wedi gweld unrhyw symudiad ystyrlon wrth gau'r bwlch rhwng nifer y bobl ifanc o'r ardaloedd mwyaf cyfoethog sy'n mynd i'r brifysgol o'i gymharu â'r rhai o'r ardaloedd mwyaf difreintiedig. Wrth dyfu i fyny yn Townhill yn Abertawe, gwelais effaith y bwlch hwn yn uniongyrchol ar fy ffrindiau a fy nghymdogion ac rwy'n awyddus iawn i gefnogi'r Llywodraeth i sicrhau bod y genhedlaeth nesaf o ardaloedd tebyg ledled Cymru gyfan yn cael cyfleoedd teg i mewn i addysg. Mae'n rhaid i ni fod â mwy o uchelgais wrth ddarparu cyfleoedd i gymunedau sydd eu hangen fwyaf, ac ar yr un pryd mynd i'r afael â'r anghydraddoldeb sy'n cynyddu sy'n digwydd ledled y DU. Beth fydd yr adolygiad hwn yn ei wneud i gefnogi cyfranogiad ar draws addysg uwch? Rwy'n credu mai un ffordd y byddwn ni'n cytuno y gallem wneud hyn yw trwy brentisiaethau gradd, ond nid yw'r llwybrau a'r ymwybyddiaeth gyffredinol o brentisiaethau gradd wedi helpu i gau'r bwlch hwn eto. Felly, sut allai'r adolygiad hwn edrych ar hybu'r defnydd o brentisiaethau gradd i helpu i gau'r bylchau cyfranogiad sy'n ehangu?
Diolch. Mae hwnnw'n gwestiwn da iawn i orffen ag ef. Mae'n ymwneud â rhai o'r atebion rydw i wedi'u rhoi o'r blaen, ond mae'r Llywodraeth Cymru hon wedi ymrwymo'n llwyr i ehangu cyfranogiad. Mae'r ffaith bod gennym ni, fel y soniais i yn gynharach, nifer is o'n pobl ifanc yng Nghymru sy'n mynd i'r brifysgol nag unrhyw ran arall o'r Deyrnas Unedig yn siomedig. Mae angen i ni godi eu huchelgeisiau, gweithio'n agos gydag ysgolion yn y mathau hynny o ardaloedd, i wneud prifysgol yn gyrchfan i'r bobl ifanc hynny.
Ond rwyf hefyd eisiau ei gwneud yn hysbys nad mynd i'r brifysgol yw'r unig lwybr sydd ar gael i'n pobl ifanc. Mae yna gynllun prentisiaeth gradd yr ydym ni'n hapus i'w gefnogi—a hoffwn weld mwy o bobl ifanc yn mynd ar hyd y llwybr hwnnw—ond mae colegau AB, dysgu seiliedig ar waith, i gyd, yn rhoi cyfleoedd ac opsiynau gwahanol i'n pobl ifanc. Rwyf am fynd i ffwrdd o'r opsiynau traddodiadol 'gwaith neu brifysgol'; mae cymaint o opsiynau eraill hefyd. Rwy'n credu ei bod yn ddyletswydd ar ein proffesiwn addysgu, ein pobl cynghori gyrfaoedd hefyd, i roi cymaint o wybodaeth am yr holl opsiynau sydd ar gael i'n pobl ifanc, oherwydd rydym am eu huwchsgilio a'u gwneud mor barod â phosibl ar gyfer y byd gwaith. Diolch.
Diolch, Ddirprwy Weinidog.
Symudwn ymlaen, felly, i eitem 6, datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg, y cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet, Anna Brychan.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Yn dilyn canlyniadau profion PISA a gymerwyd y llynedd ac a adroddwyd yr wythnos diwethaf, rydw i heddiw yn cyhoeddi ein cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol. Mae'r cynllun hwn yn cynrychioli cam cyntaf pwysig yn natblygiad system deg sy'n gweithio i bawb. Mae'n rhan annatod o'n hymateb i PISA, ond nid dim ond ymateb i PISA yn unig ydyw. Mae ein data ein hunain yn dweud wrthym nad ydym lle y mae angen i ni fod. Mae ein hathrawon, ein harweinwyr a'r system addysg ehangach eisiau mwy o eglurder, cysondeb disgwyliadau a mwy o gefnogaeth i wneud gwahaniaeth yn yr ystafell ddosbarth. Rydym wedi bod yma o'r blaen, ac mae rowndiau PISA olynol wedi tynnu sylw at faterion sylweddol a dwfn sydd wedi bod yn ffurfio dros flynyddoedd lawer, a dyna'n union pam rydym yn cymryd camau penderfynol nawr.
Mewn sawl ffordd, mae'r canlyniadau hyn yn atgyfnerthu'r hyn yr oeddem ni eisoes yn ei wybod: mae safonau llythrennedd a rhifedd yn arbennig yn gofyn am ffocws sylweddol a pharhaus, ac mae'n rhaid i ni wneud mwy i sicrhau bod ein dysgwyr sy'n cyflawni uchaf yn cyrraedd eu potensial llawn. Rwy'n galonogol bod ein dysgwyr mwyaf difreintiedig yn cymharu'n dda yn rhyngwladol, ond mae data'n dangos y gallai llawer o'n dysgwyr fod yn gwneud yn well.
Gadewch i mi fod yn glir: nid bai ysgolion nac athrawon na staff cymorth yw hyn. Rydym wedi etifeddu system sydd heb eglurder, cydlyniant a chyfeiriad, ac mae llythrennedd a rhifedd wedi eu colli yn sŵn diwygio sylweddol. Mae ysgolion hefyd yn ymateb i anghenion cynyddol gymhleth dysgwyr. Mae'r galw am gymorth arbenigol, ymyrraeth a gwasanaethau ehangach yn parhau i dyfu. Rydym hefyd yn cydnabod heriau ariannu parhaus. Rydym yn gweld yr un darlun ar draws ein holl wasanaethau cyhoeddus o ganlyniad i setliad ariannol anodd iawn. Gwyddom hefyd fod llawer o'r pryderon hyn yn cael eu rhannu ar draws y Siambr hon. Nid yw'r pethau hyn yn gwneud ein huchelgais i godi safonau yn hawdd, ond maen nhw'n dangos bod newid addysgol yn gymhleth ac yn amlochrog, ac yn un sy'n gofyn am ymateb system gyfan. Rwyf wedi dadlau ers amser maith mai addysgwyr, boed yn athrawon, arweinwyr neu staff cymorth, yw ein hased cryfaf, ac mae'n gyfrifoldeb arnom ni fel Llywodraeth i sicrhau bod ganddyn nhw yr offer i wneud y gwaith.
Mae ein cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol yn ymwneud â gosod disgwyliadau clir ar gyfer gweithredu. Mae'n amlinellu'n fanwl beth y byddwn i'n ei wneud, a phryd, ac yn dod â'r holl randdeiliaid allweddol ynghyd o dan yr un weledigaeth ar gyfer newid. Mae'r cynllun yn cydnabod yr amrywiaeth o bartneriaid sydd â rôl yn ein hymdrech ar y cyd i godi safonau. Mae rhieni a gofalwyr, ymarferwyr y blynyddoedd cynnar, athrawon ac ymarferwyr addysg, arweinyddion ysgolion a lleoliadau, a phartneriaid cymorth oll yn chwarae rhan hollbwysig yn natblygiad llythrennedd a rhifedd ar draws yr ystod oedran.
Rŷn ni wedi gweithio'n agos gydag arweinwyr yn ogystal ag awdurdodau lleol, Estyn a'n cyrff cefnogi, Dysgu ac Adnodd, i ddatblygu ffordd glir a chydlynol ymlaen. Mae gan Dysgu rôl hanfodol, fel ein corff dysgu proffesiynol cenedlaethol, wrth ddarparu cymorth darllen a mathemateg o ansawdd uchel, sy'n seiliedig ar dystiolaeth, i athrawon ledled Cymru. Mae hwn yn gymorth arbenigol sy'n seiliedig ar wybodaeth am ein cwricwlwm a'n cyd-destun ni. Disgwyliwn i bob ysgol ac awdurdod lleol ymgysylltu â Dysgu wrth i'w gynnig i athrawon ac arweinwyr ddatblygu. Mae e'n bwysig bod addysgwyr, ble bynnag yng Nghymru y maen nhw, yn gallu cael mynediad at yr un lefel o gymorth ac elwa o hwnnw.
Nid oes unrhyw beth yma sy'n golygu fy mod yn llai ymrwymedig i'r Cwricwlwm i Gymru, ac nid oes gennyf unrhyw fwriad i symud i ffwrdd o'i egwyddorion sylfaenol a'i gyfeiriadedd pwrpasol. Rwyf wedi gweld yn uniongyrchol y gwahaniaeth y gall ei wneud i ddysgwyr, ond llythrennedd a rhifedd yw'r porth i'r cwricwlwm a'r modd y gall dysgwyr gael mynediad i'r ystod lawn o gyfleoedd sydd ganddo i'w cynnig. Byddaf hefyd yn gosod adolygiad wedi'i dargedu o'r Cwricwlwm i Gymru yn ystod y misoedd nesaf, gan ganolbwyntio ar feysydd allweddol i'w mireinio a'u hegluro.
Mae heddiw yn ymwneud â chydnabod brys y sefyllfa a bod angen gweithredu mwy ar unwaith. Dyna pam mae'r cynllun hwn mor bwysig ac yn nodi'r camau gweithredu yn y tymor byr a chanolig, i godi safonau.
Yn gyntaf, mae’n sefydlu disgwyliadau o flwyddyn i flwyddyn sy’n rhoi eglurder llwyr ynghylch yr hyn y dylai plant ei ddysgu a phryd, gan sicrhau mwy o gysondeb ledled Cymru. Byddwn ni'n cyhoeddi’r manylion hyn ar gyfer ymgynghori yn fuan, fel eu bod nhw'n gallu dod yn ganllawiau statudol cyn gynted â phosibl.
Byddwn ni hefyd yn gwbl glir yn ein canllawiau ynghylch ffoneg synthetig systematig, sy’n arf hanfodol i athrawon wrth helpu plant i ddarllen, ochr yn ochr â datblygu sgiliau darllen eraill. Byddwn ni'n gweithio gydag Estyn, awdurdodau lleol a Dysgu i sicrhau eu bod nhw'n cael eu defnyddio’n effeithiol ac yn gyson. Ac yn wir, rwy’n croesawu ymrwymiad Estyn i ganolbwyntio’n gryfach ar ddarllen a gwaith partneriaid cymorth, megis y bartneriaeth strategol gyda llywodraeth leol.
Yn ail, bydd y cynllun yn cryfhau asesu a’r defnydd o wybodaeth. Byddwn yn cyflwyno asesiad llinell sylfaen—gwaelodlin, i bob pwrpas—pan fydd plant yn dechrau yn yr ysgol, a dangosydd newydd ym mlwyddyn 6, fel bod gan ysgolion ddealltwriaeth glir o ble mae plant a pha gymorth sydd ei angen arnyn nhw. Ar lefel Llywodraeth, byddwn ni'n sefydlu dangosyddion cenedlaethol i asesu ein cynnydd cyffredinol, wedi’u llywio gan dargedau clir. Bydd hyn yn ein galluogi ni i fonitro cynnydd flwyddyn ar ôl blwyddyn, heb orfod aros i PISA ddweud wrthym ni sut rŷn ni'n perfformio.
Mae’r cynllun hefyd yn tanlinellu ein hymrwymiad i gefnogi ysgolion i osod targedau clir iddyn nhw eu hunain ac i’w dysgwyr. Byddwn ni'n gweithio’n agos gydag ysgolion ac awdurdodau lleol i wireddu hyn. Yn ogystal, disgwyliwn i fwy o ysgolion elwa ar CAL:ON Cymru, ein canolfan ragoriaeth genedlaethol newydd ar gyfer llythrennedd, sydd wedi cael croeso cadarnhaol gan athrawon ac sydd wrth wraidd y cynllun hwn.
Bydd y cynllun hefyd yn cefnogi llythrennedd a rhifedd y tu hwnt i’r ystafell ddosbarth. Byddwn ni'n cryfhau ymgysylltiad gyda rhieni, yn hyrwyddo darllen a datblygiad iaith yn y cartref, yn ehangu mynediad at lyfrau drwy lyfrgelloedd ysgolion, ac yn mynd i’r afael â rhwystrau i ddysgu sy’n gysylltiedig â thlodi.
Erbyn diwedd tymor y Senedd hon rydym eisiau gweld gwelliant parhaus mewn llythrennedd a rhifedd ar gyfer pob plentyn a pherson ifanc; mwy o blant a phobl ifanc yn gwneud cynnydd da o'r man lle maen nhw'n dechrau; a mwy o bobl ifanc yn gadael addysg gyda chymwysterau gwell, yn barod ar gyfer astudio, hyfforddiant neu waith pellach.
Bydd y set nesaf o ganlyniadau PISA yn canolbwyntio ar ddysgwyr a fydd yn 15 oed yn 2029, a byddwn yn cael y canlyniadau hynny yn 2030. Wrth gwrs, rwy'n gobeithio gweld gwelliant yn sgoriau Cymru yn y rownd PISA nesaf, ond rwy'n ymwybodol o'r angen i gefnogi dysgwyr sydd yn ein system nawr, a dyna'n union pam mae'r cynllun hwn wedi'i ddatblygu.
Ddirprwy Lywydd, rydym yn Llywodraeth newydd gydag uchelgais newydd ac nid ydym yn ymddiheuro am osod y bar yn uchel. Mae Cymru yn genedl addysgol falch y mae ei hanes cyfoethog wedi'i ategu gan weithlu medrus a chymdeithas ddinesig feddylgar.
Mae arnom ni ddyletswydd i gael llythrennedd a rhifedd yn iawn er lles cenedlaethau'r presennol a chenedlaethau'r dyfodol. Mae hyn yn golygu galluogi athrawon, arweinwyr a staff cymorth i ganolbwyntio ar yr hyn sydd bwysicaf: addysgu, dysgu a chefnogi dysgwyr i lwyddo. Ond bydd cyrraedd y fan lle rŷn ni eisiau bod yn gofyn am ymdrech ar y cyd, ac rydyn ni wedi ymrwymo i weithio gyda rhieni, gofalwyr, addysgwyr, ysgolion a phartneriaid cymorth i godi safonau ac, yn sgil hynny, wella cyfleoedd bywyd pob plentyn yng Nghymru. Diolch yn fawr.
Diolch, Weinidog. Helen Jenner.
Diolch, Lywydd. Dwi ond eisiau diweddaru fy nghofrestr buddiannau hefyd. Rwyf bellach yn tiwtora myfyrwyr tramor ar lefel TGAU bedair awr yr wythnos.
Diolch yn fawr iawn am y datganiad yna, ac a gaf i ddechrau drwy groesawu'r ffocws newydd yma ar lythrennedd a rhifedd sylfaenol? Er y gwahaniaethau gwleidyddol rhyngoch chi a fi, rydyn ni'n dwy yn cytuno y dylai pob plentyn yng Nghymru adael yr ysgol yn gallu darllen, ysgrifennu a defnyddio rhifau yn hyderus. Mae'n rhaid i'r pethau sylfaenol yma ddod yn gyntaf. Ond, Weinidog, mae ambell gyfaddefiad eithaf arwyddocaol yn eich datganiad heddiw.
Rydych chi'n dweud bod y system addysg heb
'eglurder, cydlyniant a chyfeiriad, ac mae llythrennedd a rhifedd wedi eu colli yn sŵn diwygio sylweddol.'
Felly, yn rhesymol, bydd rhieni yn gofyn sut y caniatawyd i ni gyrraedd y fan honno yn y lle cyntaf. Mae canlyniadau diweddaraf PISA yn dangos bod Cymru yn sgorio 476 mewn gwyddoniaeth, 459 mewn darllen a 456 mewn mathemateg. Mae dysgwyr Cymraeg y tu ôl i genhedloedd eraill y DU ar draws y tri phwnc, fel y gwyddom. Ar y prif sgoriau, mae Cymru bellach yn agosach at Fietnam nag at Loegr mewn mathemateg a gwyddoniaeth. Weinidog, rwy'n credu y dylem gydnabod hyn am yr hyn ydyw yn union: mae'n argyfwng cenedlaethol mewn addysg yng Nghymru.
Rwy'n cytuno, mae angen disgwyliadau cliriach ynglŷn â'r hyn y dylai plant ei wybod a phryd, adnabod y rhai sydd ar ei hôl hi, mwy o bwyslais ar ffoneg a gwell defnydd o ddata asesu. Mae'r rhain i gyd yn awgrymiadau synhwyrol iawn. Ond rydych chi wedi dweud heddiw y bydd y dangosyddion cenedlaethol yn cael eu hysgogi gan dargedau clir, felly hoffwn ofyn, beth yw'r targedau hynny? Pa welliant mesuradwy ydych chi'n disgwyl ei weld ac erbyn pryd, ac a fydd y targedau hynny'n cael eu cyhoeddi fel y gall rhieni, athrawon, y Senedd hon, farnu a yw'r cynllun hwn wedi gweithio mewn gwirionedd? Oherwydd nid yw dweud bod yn rhaid i safonau wella yr un peth â nodi sut olwg sydd ar lwyddiant.
Rwyf hefyd eisiau deall beth mae'r cynllun hwn yn ei olygu i athrawon ar y rheng flaen o system addysg mewn trallod. Rydych chi'n cynnig asesiad sylfaenol newydd, dangosydd blwyddyn 6, dangosyddion cenedlaethol a mwy o osod targedau. Rydych chi a minnau'n gwybod bod athrawon o dan bwysau enfawr. Rwyf wedi crybwyll o'r blaen bod cadw athrawon da yr un mor bwysig â'u recriwtio. Felly, pa amser, hyfforddiant ac adnoddau ychwanegol y bydd ysgolion yn eu derbyn i gyflawni'r cynllun hwn? Ac yn bwysig, Weinidog, beth ydych chi'n ei dynnu i ffwrdd? Oherwydd os yw pob menter newydd yn golygu mwy o asesiadau, mwy o gasglu data a chynnydd mewn llwyth gwaith athrawon, yna rydym mewn perygl o roi tanwydd ar y tân trwy wthio pobl allan o'r proffesiwn.
Rwyf hefyd eisiau troi at anghenion dysgu ychwanegol. Rydych chi'n cydnabod heddiw bod ysgolion yn ymdrin ag anghenion cynyddol gymhleth, galw cynyddol am gymorth arbenigol ac, yn eironig, pwysau ariannu parhaus. Dyna'n union pam y dadleuodd Reform o blaid mwy o gyllid ar gyfer ADY yma yng Nghymru. Ond nid oedd y gyllideb atodol a gyhoeddwyd gennych yn darparu cyllid ychwanegol yn benodol ar gyfer ADY. Felly, pan fyddwch chi'n dweud heddiw y bydd plant yn cael eu nodi yn gynharach ac yn derbyn ymyrraeth briodol, y cwestiwn amlwg yw: ymyrraeth gan bwy, a'i ariannu gan beth? Dim ond y cam cyntaf yw nodi bod plentyn yn cael trafferth. Yna mae angen cynorthwywyr addysgu, athrawon arbenigol, seicolegwyr addysgol a darpariaeth briodol ar ysgolion a chynghorau i helpu'r plentyn hwnnw. Felly, ydych chi'n dal i gredu mai dyma'r penderfyniad cywir sef peidio â chyfeirio mwy o arian tuag at ADY yn y gyllideb atodol?
Diolch yn fawr iawn. Rwyf am geisio ateb cymaint o'r cwestiynau hynny ag y gallaf. O ran y cyflawniad, rwyf eisiau i hyn ddangos cynnydd yng Nghymru cyn diwedd tymor y Senedd hon. Er mwyn gwneud hynny, rwy'n credu bod angen i ni fod yn glir ynghylch beth mae cyflawni yn ei olygu, a dyna pam rydw i wedi ymrwymo i sefydlu bwrdd cyflawni a fydd yn gyfrifol yn benodol am hyn. Bydd yn dod â'r holl bartneriaid allweddol sydd â chyfrifoldeb mewn perthynas â'r cynllun hwn at ei gilydd. Rwy'n bwriadu ei gadeirio fy hun, a bydd yn cyfarfod yn nhymor yr hydref am y tro cyntaf. Felly, rwy'n disgwyl i chi ofyn i mi am y cynnydd sydd wedi'i wneud ymhell cyn y rownd PISA nesaf.
Mae'r cwestiwn llwyth gwaith a godwyd gennych yn amlwg yn un perthnasol, ac rydym wedi trafod hyn o'r blaen. Rydym wedi cynnal asesiad llwyth gwaith yn erbyn y cynllun hwn, ac rwy'n awyddus iawn i gadw llygad i weld a yw hyn yn ychwanegu ato, oherwydd fy ngobaith a'm bwriad yw y bydd yr eglurder cynyddol ynghylch y disgwyliadau yn ddefnyddiol yn hynny o beth. Oherwydd bod rhywfaint o'r adborth—wel, llawer o'r adborth, mewn gwirionedd—a gefais yn rheolaidd gan athrawon a phenaethiaid yn dweud bod y diffyg eglurder ynddo'i hun yn broblem o ran llwyth gwaith. Ond mae llwyth gwaith, fel y gwyddoch chi hefyd, yn rhan o ddarn o waith ar wahân yr ydym yn ei wneud, gan edrych yn fanwl ar hynny ac yn gysylltiedig ag ymddygiad a materion eraill mewn ysgolion sy'n gwneud yr ymgysylltiad hwnnw â dysgwyr yn anodd. Felly, mae hynny'n ddarn o waith ar wahân yr wyf yn hapus i roi'r wybodaeth ddiweddaraf amdano ar adeg arall, ond rwy'n dal i ystyried y pethau hyn drwyddi draw.
O ran nodi ymyrraeth gynnar, rydw i eisoes wedi cael sgyrsiau gyda'r Dirprwy Brif Weinidog—Prif Weinidog, mae'n ddrwg gen i—[Chwerthin.]—Cyfieithais yn fy mhen—y Dirprwy Brif Weinidog, a'r Gweinidog dros iechyd hefyd, oherwydd y peth allweddol am hyn yw bod ein cynnig gofal plant a'n gwasanaethau iechyd, ymwelwyr iechyd, a'r holl bobl sydd â gwybodaeth allweddol am deuluoedd a dysgwyr eisoes yn bodoli yn ein system. Mae dod â'r data a'r wybodaeth honno at ei gilydd i hysbysu ysgolion yn ddarn o waith yr ydym yn ei wneud. Ac yn ddiddorol—mae'n ddrwg gen oi, rydw i wedi bod yn aros i rannu hyn trwy'r dydd—yn ddiddorol, un o'r pethau y bydd angen i ni eu nodi yw'r llinell sylfaen honno pan fydd dysgwyr yn mynd i'r ysgol, oherwydd mae llawer o'r adborth o'r ysgol yn cynnwys pryder ynghylch hyn. Rydym yn ymdrin â materion ac anghenion nad ydym efallai wedi'u gweld o'r blaen. Felly, mae dealltwriaeth glir o hynny yn flaenoriaeth i ni. Felly, rydym yn bwriadu sefydlu'r llinell sylfaen honno nawr ar gyfer treialu wedyn y flwyddyn nesaf, fel y gwelwch yn yr amserlen arfaethedig.
Ar ôl PISA yr wythnos diwethaf, rwyf hefyd wedi cael sgyrsiau gyda'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd. Ac mae hwn o ddiddordeb arbennig i awdurdodaethau ledled y byd, oherwydd bydd gwneud hyn yn dda, mewn ffordd nad yw'n rhy feichus i'r gweithwyr proffesiynol sy'n gorfod ymgysylltu ar lefel ysgol, ond sy'n rhoi cipolwg cynnar i chi ar y gefnogaeth sydd ei hangen ar y plentyn hwnnw a gan bwy—. Ond hefyd mae'n ddull iddyn nhw allu dangos, ar draws yr ysgol honno, daith y disgybl, y gwerth maen nhw wedi'i ychwanegu. A'r cychwyn—. Mae'n bwysig deall y man cychwyn os oes gennych ddisgwyliadau ynghylch y man terfynol. Felly, bydd hynny'n allweddol, ac mae amserlen glir ar gyfer hynny, fel sydd ar gyfer y dangosydd cenedlaethol ym mlwyddyn 6, am yr un rheswm: ble ydym ni nawr ar ddiwedd addysg ysgol gynradd? Mae'r rhain, fodd bynnag, yn mynd i—. Mae'n dod â ni yn ôl at y pwynt llwyth gwaith mewn ffordd. Rwyf eisiau datblygu'r mesurau hyn gan ddefnyddio data a gwybodaeth sydd eisoes yn y system. Mae gennym lawer o ddata. Mae athrawon wedi arfer â'r asesiadau personol, er enghraifft. Mae'r rhain yn strwythurau cyfarwydd, data cyfarwydd y gallwn eu defnyddio a'u tynnu i lawr i lywio'r llinellau sylfaen hyn. Mae hynny'n golygu na fydd pethau newydd, oherwydd roedd hynny'n ystyriaeth allweddol hefyd, oherwydd mae'r rhain wedi'u datblygu gyda'n system mewn golwg a gyda gweithlu sy'n gyfarwydd â nhw mewn golwg.
Fe wnaethoch chi sôn am awdurdodau lleol hefyd, ac rwyf wedi adeiladu'r cynllun hwn yn fwriadol o amgylch pum sylfaen. Mae hon yn ffordd o ddwyn ynghyd unrhyw un sydd â chyfrifoldeb a gwybodaeth am y plant hyn: teuluoedd, rhieni a gofalwyr, awdurdodau lleol, ysgolion, gwasanaethau cymorth—yr holl bobl hynny sy'n rhan o'n system, sy'n gweithio gyda'i gilydd trwy fwrdd cyflawni i ddangos y gallwn wneud gwahaniaeth i'r dysgwyr yn ein system nawr. Gallwn ddefnyddio data'n well. Bydd gennym dargedau sy'n dangos i ni fod ein system yn mynd i'r cyfeiriad cywir.
A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei datganiad heddiw? Roeddwn i'n awyddus iawn i fod yn gadarnhaol y prynhawn yma, sy'n beth da, oherwydd gallaf weld llawer o bethau yn y cynllun hwn a ddechreuwyd yn ystod fy nghyfnod yn y Llywodraeth o dan y Llywodraeth Lafur ddiwethaf: er enghraifft, y newidiadau i asesiadau personol, datblygu disgwyliadau sy'n gysylltiedig ag oedran, blaenoriaethu llythrennedd a rhifedd yn glir, a'r £20 miliwn a fuddsoddwyd gennym mewn grantiau ar gyfer llythrennedd a rhifedd, gan gynnwys y rhaglen CAL:ON, yr wyf yn gweld eich bod yn parhau i ymrwymo iddi yn eich cynllun. Rwy'n hapus iawn i weld rhai o'r mentrau hyn yn cael eu hailbecynnu i greu cynllun o dan y Llywodraeth newydd. Yr hyn sy'n bwysig yw bod y gwaith yn digwydd er budd plant a phobl ifanc.
Mae gen i rai cwestiynau. Mae'r un cyntaf ar yr adolygiad wedi'i dargedu o'r Cwricwlwm i Gymru. Roeddwn i eisiau gofyn a allech chi ddweud ychydig mwy am yr hyn y mae 'adolygiad wedi'i dargedu' yn ei olygu. Rwy'n amlwg yn ymwybodol iawn, tua diwedd ein hamser yn y Llywodraeth, mai un o'r meysydd a oedd Estyn yn ei nodi fel pryder oedd y dyniaethau. Ai eich cynllun chi yw dewis rhai meysydd er mwyn adolygu'r cwricwlwm mewn perthynas â hynny?
Fe wnes i benderfynu mynd â Chymru i mewn i TIMSS, yr astudiaeth ryngwladol o dueddiadau mewn mathemateg a gwyddoniaeth, a PIRLS, yr astudiaeth cynnydd mewn llythrennedd darllen rhyngwladol, y profion ysgolion cynradd rhyngwladol. Roeddwn i'n meddwl mai dyna'r peth iawn i'w wneud, i gyflawni'r meincnodi rhyngwladol hwnnw. Roedd rhywfaint o wrthwynebiad gan rai undebau llafur, ond roeddwn i'n glir iawn y byddai'r rhain yn brawf i'r Llywodraeth yn hytrach nag i ysgolion. Felly, roeddwn i eisiau gofyn pa ran sydd gan TIMSS a PIRLS yn hyn. Ai eich bwriad yw parhau i fod yn ymrwymedig i TIMSS a PIRLS, a sut y byddant yn llywio'r gwaith rydych chi'n ei wneud?
Rydych chi wedi sôn am osod targedau ar gyfer ysgolion, ac mae hynny'n iawn. Ai eich bwriad yw gosod targed i'r Llywodraeth? Mae'r datganiad yn cyfeirio at 'welliant parhaus'. Sut olwg fydd ar hynny? Ydych chi'n mynd i fod yn fwy cadarn na hynny? Yn amlwg, rwy'n ymwybodol eich bod chi'n trafod targedau ar adeg pan fo cysylltiadau diwydiannol yn eithaf anodd gyda'r undebau addysgu. Fel y gwyddom, mae'r NAHT yn pleidleisio ar hyn o bryd. Pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda phartneriaid undebau llafur ar y mesurau hyn?
Roeddwn i eisiau gofyn yn benodol am iechyd meddwl. Fel y gwyddoch, mae'n rhywbeth rydw i'n arbennig o angerddol amdano. Mae eich cynllun yn cynnwys ymrwymiad i gyflwyno'r cymorth iechyd meddwl cofleidiol, gan ddechrau o hydref 2026. Nid wyf yn gwrthwynebu ffyrdd newydd o gefnogi dysgwyr a theuluoedd, ond rwyf eisiau nodi eto nad yw'r pecyn cymorth cwnsela ysgolion, a gomisiynwyd yn flaenorol gan Gymdeithas Cwnsela a Seicotherapi Prydain ac a gynlluniwyd i wella ein cynnig cwnsela yng Nghymru, yr ydym eisoes yn buddsoddi swm enfawr o arian ynddo, ac yn gwneud hynny'n fwy cyson, wedi'i gyhoeddi. Oes diweddariad ynghylch hynny? Oherwydd mae'n rhaid i ni gael y pethau sylfaenol yn iawn mewn ysgolion o ran cwnsela mewn ysgol cyn ystyried adeiladu ar y rheini.
Diolch yn fawr iawn. Ie, targed i'r Llywodraeth, dyna beth yw fy mwriad wrth sefydlu rhai o'r disgwyliadau hyn ynghylch, yn enwedig, y dangosydd blwyddyn 6—ein bod ni fel Llywodraeth yn cymryd cyfrifoldeb Llywodraeth dros arweinyddiaeth y gwelliant hwnnw a gallu—. Mae angen i ni sefydlu'r llinell sylfaen honno ac yna plotio o'r fan hon sut olwg fydd ar lwybr cynnydd. A byddaf yn hapus iawn i rannu hynny.
Ar lefel ysgol, yr hyn rwy'n disgwyl y bydd yn digwydd yw sgyrsiau proffesiynol rhwng yr ysgolion ac awdurdodau lleol a'u bod yn tynnu hefyd ar gefnogaeth sefydliadau fel CAL:ON, gan ddefnyddio'r cynllun hwn i ddeall sut mae'r dysgwyr yn eu gofal yn gwella eu sgiliau. Nid wyf yn dychwelyd at brofion asesu safonol neu dablau cynghrair neu unrhyw—. Rwy'n gwybod bod rhai pobl yn eu gweld yn ddeniadol iawn; rwy'n eu gweld yn llawn canlyniadau anfwriadol. Yr hyn yr ydym yn dymuno yw gwneud gwahaniaeth gwirioneddol mewn ystafelloedd dosbarth ledled Cymru a dal ein hunain fel Llywodraeth i gyfrif am y cynnydd rydym ni'n ei wneud.
Ar TIMSS a PIRLS, ydym, rydym ni'n aros yn TIMSS a PIRLS ar hyn o bryd, ac rwy'n edrych ymlaen at weld beth maen nhw'n ei ddangos i ni pan fydd gennym ddata o hynny. Oherwydd, yn amlwg, os oes unrhyw ddata yn unrhyw le a fydd yn ddefnyddiol i ni wneud hyn yn well, yna rwy'n awyddus iawn i archwilio hynny a'i ddefnyddio. Ond rydw i hefyd yn awyddus bod atebolrwydd deallus yn ein system ac rwy'n siŵr y bydd hynny'n taro tant ymhlith llawer o'r partneriaid rydym ni wedi gweithio gyda nhw dros y blynyddoedd. Nid yw dweud rhywbeth yn golygu ei fod yn cael ei wneud—mae angen i chi wneud iddo weithio ar lefel ysgol, mae angen i chi ei wneud yn atebol yn ddeallus, o'u safbwynt nhw a hefyd o'n safbwynt ni. Rydym yn ceisio mynd i'r afael â materion yn y system yng Nghymru; nid yw mewnforio pethau a'u cymhwyso heb feddwl yn gweithio yn y cyd-destun hwnnw. Mae angen i ni wneud gwelliannau yma yn ein cyd-destun ni ein hunain gyda'n dysgwyr ein hunain.
Fe wnaethoch chi ofyn am iechyd meddwl, a bydd yn rhaid i mi ddod yn ôl atoch chi o ran y diweddariad, oherwydd ni allaf gofio'n iawn. Ond mae iechyd meddwl yn flaenoriaeth allweddol, oherwydd rydym ni'n gwybod mai dyma un o'r rhesymau sy'n effeithio, er enghraifft, ar bresenoldeb. Felly, os ydym am wneud gwahaniaeth i'r dysgwyr hyn o ran llythrennedd a rhifedd, bydd angen iddynt fod yn yr ysgol i allu cael mynediad at hynny. Bydd angen y gefnogaeth arnynt i allu ymgysylltu â'r cwricwlwm. Felly mae hynny'n parhau, rydym ni'n gwybod, yn flaenoriaeth frys. Ac yn enwedig ar ôl COVID, mae rhai o'r materion hyn yn—beth yw'r gair—yn ddwys i lawer o ddysgwyr a bydd angen i'r gefnogaeth honno fod yno, os ydynt am gael eu cefnogi'n dda ac elwa ar y cynlluniau sydd gennym.
Roedd cwestiwn wedyn ynglŷn ag adolygu'r grant datblygu disgyblion. Nid wyf wedi gwneud unrhyw benderfyniadau ynghylch hwnnw. Ond rwy'n ceisio sicrhau bod popeth a wnawn yn cefnogi nodau'r cynllun hwn, ac yn cefnogi ein gweithlu a phob rhan o'n system addysg i weithredu'r gwelliannau hyn a'u cefnogi fel unigolion ynddo hefyd. Diolch.
Diolch.
O, adolygiad wedi'i dargedu. Mae'n ddrwg gen i, roeddwn i'n gwybod bod rhywbeth arall. Mae'n ddrwg gen i. Adolygiad y cwricwlwm oedd hwn. Bydd yn cael ei dargedu. Rwy'n awyddus iawn nad oes neb yn y system yn clywed unrhyw fwriad ar fy rhan i i ymadael â'r Cwricwlwm i Gymru a dechrau â thaflen bapur lân, newydd gan achosi i ni wynebu 15 mlynedd arall o gwricwlwm newydd. Nid wyf yn credu bod angen hynny. Rwyf wedi gweld y Cwricwlwm i Gymru yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Mae'n gwricwlwm diddorol, mae'n briodol gan ei fod yn gwerthfawrogi'r ystod ehangaf posibl o gymwyseddau addysgol. Mae cynnwys rhoi'r un gwerth ar y dyniaethau a'r celfyddydau mynegiannol a rhifedd yn bwysig, rwy'n credu, yn enwedig nawr. Soniodd rhywun am AI yn gynharach; mae'r agwedd datblygiad dynol ar addysg yn bwysig, ac rydym eisiau cadw hynny. Wedi dweud hynny, llythrennedd a rhifedd yw'r porth ar gyfer gwneud yn dda ym mhob un o'r meysydd hyn ac rwy'n credu bod galwad gwirioneddol am fwy o eglurder ynghylch rhai agweddau ar y cwricwlwm, a dyna beth rwy'n ei drafod, gan fy mod i'n mynd i greu grŵp o arbenigwyr—rydw i wedi siarad â 12 hyd yma ac rydw i'n mynd i ddewis grŵp sy'n llai na 12, fel arall byddwn wrthi am bum mlynedd—i edrych ar adolygiad wedi'i dargedu a fydd yn ddefnyddiol yn y system heb dorri bwriad Cwricwlwm i Gymru, a dyna beth rwy'n gofyn iddyn nhw ymgymryd ag ef. Diolch yn fawr.
Weinidog Cabinet, rwy'n siŵr y byddech wrth eich bodd yn clywed fy mod wedi cael dechrau diddorol iawn i'm diwrnod heddiw, oherwydd cefais y fraint o groesawu Logos Hope yn ffurfiol i Fae Caerdydd, y llong sydd wedi docio yma am dair wythnos. Byddwn yn annog holl Aelodau'r Siambr i ymweld â hi, os cewch gyfle. Dyma'r ffair lyfrau arnofiol fwyaf yn y byd. Nawr, nid wyf yn siŵr faint o ffeiriau llyfrau arnofiol sydd yna, ond dyma'r un fwyaf yn y byd. Ar y llong honno, mae tua 350 o wirfoddolwyr o 50 o wahanol genhedloedd yn mynd o gwmpas y byd yn cefnogi plant yn enwedig gyda'u llythrennedd a'u haddysg, ac maen nhw'n gwneud gwaith anhygoel.
Ond y rheswm yr wyf yn sôn amdano nawr yw hyn, yn un o gyfraniadau y rheolwr gyfarwyddwr ar y llong heddiw, fe gyfeiriodd at ysbryd Griffith Jones a thynnu sylw at y dreftadaeth llythrennedd sydd gennym yma yng Nghymru ac, wrth gwrs, ei waith ar yr ysgolion cylchynol yn y ddeunawfed ganrif, a'r enw da byd-eang. Mae dros 50 o genhedloedd ar y llong hon ac maen nhw'n cydnabod y dreftadaeth sydd gennym yma yng Nghymru o ran llythrennedd yn arbennig. Fe wnaeth fy nharo i, wrth i mi eistedd yno, lle rydym ni, yn anffodus, yn cael ein hunain ar hyn o bryd. Fe wnaethoch chi agor eich datganiad trwy dynnu sylw at y ffaith nad yw e i gyd yn ymwneud â PISA, ond yn amlwg mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn cyfeirio at ein tuedd tuag at i lawr ar hyn o bryd yn arbennig o ran darllen a mathemateg, ac rwy'n gwybod ei fod yn rhybudd i chi, ond, yn arbennig, mae'n bryder sydd gan rieni ynghylch eu plant blant mewn ysgolion ac maen nhw'n cydnabod bod llawer gormod o blant yn gadael yr ysgol heb y sylfeini cadarn sydd eu hangen arnynt.
Felly, tybed, fel fy nghwestiwn cyntaf i chi, ar ôl blynyddoedd o addewidion i godi safonau—ac mae rhieni wedi clywed hyn o'r blaen ac mae athrawon wedi clywed hyn o'r blaen—pa hyder allwch chi ei gynnig i rieni ac athrawon y bydd y cynllun hwn o'r diwedd yn cyflawni'r gwelliant y maen nhw wedi bod yn aros amdano? A gadewch i mi nodi, Weinidog Cabinet, y pethau rydw i'n wirioneddol gefnogol ohonyn nhw yma, yn enwedig y ffocws ar y dull gweithredu 0-16, rwy'n credu bod hynny'n ddefnyddiol iawn; nid yw llythrennedd a rhifedd yn dechrau yn sydyn pan fydd plentyn yn cerdded trwy gatiau'r ysgol, ac mae angen i ni ddeall o ble mae plant yn dechrau, olrhain y cynnydd hwnnw a nodi lle mae angen cefnogaeth cyn i broblemau ymwreiddio. Mae hynny'n mynd yn ôl i'r pwynt hwnnw ynghylch cyfranogiad rhieni. Roeddwn i'n falch iawn o weld, yn eich cynllun gwirioneddol, sylfaen 1, sef rôl rhieni a gofalwyr, a gadewch imi eich annog i wthio mor gryf â phosibl yn y maes hwnnw, oherwydd rydym yn gwybod y gwahaniaeth enfawr y gall rhianta a chefnogaeth dda gartref ei wneud i'r plant hynny yn eu blynyddoedd cyntaf. Rwyf hefyd yn croesawu'r dangosydd blwyddyn 6 arfaethedig. Os yw plentyn yn cael trafferth gyda darllen a rhifedd ar ddiwedd cyfnod yr ysgol gynradd, mae angen i'r ysgol uwchradd wybod hynny cystal â phosibl, ond gall rhannu gwybodaeth dda wneud gwahaniaeth gwirioneddol i'r trawsnewidiad hwnnw ac i'r gefnogaeth y mae plant yn ei derbyn. Felly, tybed a fyddech chi'n amlinellu'n gliriach sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod yr wybodaeth hon mewn gwirionedd yn arwain at gefnogaeth gynharach a gwell.
Diolch yn fawr. Rhoddais yn 'fwriadol ailadroddus' yno dim ond i faglu pobl, gan gynnwys fi fy hun yn ôl pob tebyg. Mae'n dod yn ôl at bwynt cynharach a wnaethoch chi. Mae'n bwysig cadw llygad ar y data sy'n bwydo ein system. Nid yw hynny'n hollol yr un peth â chyflwyno meysydd polisi newydd, mawr a graddfa'r diwygio, efallai, rydym ni wedi'i gael dros y 15 mlynedd diwethaf.
Soniodd y Gweinidog dros addysg blaenorol am PIRLS a TIMSS. Byddwn yn colli cyfle pe bai, dyweder, o ran bwrdd cyflawni, pe bai ni ddim, pan ddaw, yn meddwl a allent lywio'r hyn yr ydym yn ei wneud. Ond i roi mwy o wybodaeth a mwy o ddata i ni, yn hytrach, oherwydd bydd y cynllunio ei hun, y disgwyliadau flwyddyn ar ôl blwyddyn—rwy'n credu bod hynny eisoes wedi'i ddrafftio gyda'n panel arbenigol llythrennedd, er enghraifft—yn eithaf clir. Ond rydym ni eisiau cadw llygad ar hyn wrth i amser fynd ymlaen a bwydo gwybodaeth i'r system yn briodol ac yn dda er mwyn i ni allu gwneud y cynnydd rydyn ni eisiau ei wneud yn ystod tymor y Senedd hon. Mae addysg yn faes cymhleth, ac mae angen i ni gadw'r sgwrs honno i fynd. Ond rwy'n credu y bydd deall data, casglu gwybodaeth o'r system i lywio ein cynllun yn ddefnyddiol yn hytrach nag fel arall. Os nad yw'n ddefnyddiol, rwy'n siŵr y bydd rhywun yn gofyn i mi amdano yn nes ymlaen, ond dyna fy mwriad yn sicr.
Cyfeiriwyd at ymddygiad o'r blaen hefyd. Mae ymddygiad a chefnogaeth i ddysgwyr yn rhan allweddol o'r hyn rydym ni, fel Llywodraeth, wedi'i flaenoriaethu mewn addysg. Mae gwaith parhaus y gallaf ddychwelyd ato yn nes ymlaen, efallai, ar y fframwaith ymddygiad sy'n ceisio dod â gwasanaethau at ei gilydd i gefnogi ysgolion hefyd, oherwydd gall rhai o'r heriau hynny fod yn anodd pan fyddwch hefyd yn ceisio canolbwyntio ar lythrennedd a rhifedd. Felly, bydd hynny'n sicr yn mynd law yn llaw â'r gwaith hwn hefyd.
Mae rhieni, ydynt, rwy'n cytuno, yn rhan o hyn hefyd. Ni all addysg, y system ysgolion, wneud hyn ar ei phen ei hun. Ond rwy'n credu ei bod hefyd yn bwysig cefnogi rhieni gydag addysgu darllen a darllen gyda'u plant. Mae pobl dan bwysau mawr. Gall fod yn anodd dod o hyd i'r amser, ond mae rhoi cefnogaeth i rieni ynghylch hynny yn rhan allweddol o'r cynllun hwn hefyd. Rwy'n credu, i fod yn onest, y gallwn i ac eraill wneud yn well wrth fodelu ein darllen ein hunain. Rwy'n ymwybodol iawn fy mod i'n darllen llai nawr nag yr oeddwn i, efallai, 10 mlynedd yn ôl—wel, rwy'n gwybod fy mod i'n gwneud hynny—felly, rwy'n credu bod elfen gymdeithasol i hyn hefyd a sut rydym ni'n modelu i rieni eraill, ond hefyd i blant y gallwn ni hefyd ddarllen llyfr a rhoi ein ffonau o'r neilltu o bryd i'w gilydd.
Mae Griffith Jones—gan ddod yn ôl at Griffith Jones—bob amser yn beth da. Cymerodd Catrin Fawr, rwy'n credu, ei gynlluniau a'u hallforio nhw i Rwsia. Byddai ailadrodd hynny yn eithaf annifyr nawr. Ond rwy'n credu bod hwn yn ymgais hefyd i atgyfnerthu. Mae hyn yn beth cymdeithasol hefyd. Mae angen i bawb yn ein cymdeithas roi gwerth ar addysg os ydym am wneud gwahaniaeth go iawn. Ac rwy'n credu nad yw dyrannu'r cyfrifoldeb hwn i ysgolion yn unig, neu i rieni yn unig, neu unrhyw ran o'r system hon, yn mynd i fod mor bwerus â phawb yn derbyn bod addysg yn bwysig—dyma'r peth sy'n gwneud y gwahaniaeth i bawb yn ein cymdeithas yng Nghymru, ac mae gan bob un ohonom ran i'w chwarae yn hynny. A gallwn ddiolch i Griffith Jones am ddangos y ffordd i ni. Diolch yn fawr.
Weinidog, rwy'n croesawu'n frwd y rôl ganolog a chlir y mae'r Llywodraeth yn ei nodi ar gyfer ffoneg synthetig systematig, a bydd hynny ddim o syndod i chi, dwi'n siwr. Credaf fod uchelgais gyffredin ar draws y Senedd i weld y dull hwn yn sicrhau'r canlyniadau gorau posib i'n dysgwyr. Os ydym am wreiddio ffoneg synthetig systematig yn effeithiol ledled Cymru, fel rŷch chi wedi dweud, mae angen i ni hefyd sicrhau bod yr amodau'n iawn iddo fe lwyddo. Ac eto, fel rŷch chi wedi sôn, mae hynny'n golygu sicrhau bod gan yr athrawon yr hyder, yr hyfforddiant a'r datblygiad proffesiynol sydd eu hangen arnynt, fod gan ysgolion fynediad at adnoddau o ansawdd uchel, a bod digon o gysondeb yn y ffordd y gweithredir y dull ar draws y system.
Rŷn ni wedi clywed yn eich ateb i Sam gynnau, ond dwi eisiau clywed mwy os gallaf, plîs, Weinidog, am sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu cefnogi ysgolion a'r gweithlu addysgu wrth weithredu'r cynllun, yn enwedig o ran y disgwyliadau y bydd y Llywodraeth yn eu nodi yn y canllawiau a'r gefnogaeth fydd yn cyd-fynd â'r canllawiau newydd hynny, yn ogystal â'r asesiad o'r effaith ar y gweithlu a nodwyd yn y ddogfennaeth a dderbyniwyd heddiw. Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr. Rwy'n falch eich bod chi wedi rhoi sylw i'r system ffoneg synthetig, oherwydd mae e'n gyfle i bwysleisio eto ein bod ni'n disgwyl y bydd hwn yn fodd a fydd yn cael ei ddefnyddio yn ein hysgolion ni. Dwi wedi trafod hyn hefyd gyda Estyn, sydd yn cydnabod bod y modd hwn yn rhan bwysig o'r modd y mae dysgwyr yn dysgu darllen, ac mae eu ffocws penodol nhw ar ddarllen hefyd yn digwydd nawr. Rŷn ni'n edrych hefyd ar ganllawiau'r cwricwlwm i wneud yn siŵr bod yna eglurder, achos mae diffyg eglurder weithiau wedi bod ynglŷn â defnyddio hwn, a byddwn ni wedyn yn rhoi canllawiau cenedlaethol i egluro hynny.
O ran y gefnogaeth, mae hynny hefyd yn hanfodol bwysig, a dyna pam mae un o'r pum elfen sy'n dod at ei gilydd yn hwn yn ffocysu yn benodol ar gefnogaeth i athrawon ac i'r system yn ehangach. Felly, mi fydd yna adnoddau gyda CAL:ON, sydd yn arbenigwyr yn y maes hwn. Byddwn yn parhau hefyd i dynnu ar arbenigedd y panel llythrennedd arbenigol sydd gyda ni. Mae Adnodd yn ei le yn gweithio'n agos gyda Dysgu er mwyn creu'r adnoddau a fydd eu hangen i gefnogi'r cynllun hwn. Mae e, dwi'n credu, wedi bod yn galonogol bod y sefydliadau yma hefyd wedi gwneud datganiadau er cefnogi'r modd hwn o weithio. Felly, mae e'n mynd i fod yn bwysig bod y gefnogaeth yno. Mae gyda ni'r sefydliadau yn eu lle yn un o'r pum elfen sydd wedi ymrwymo i weithio i sicrhau bod y gefnogaeth honno yno. Ond hefyd, fel Llywodraeth, rŷn ni'n frwd i gael eglurder ynglŷn â'r disgwyliadau yna yn y system fel bod rhai o'r dadleuon parhaus rydyn ni wedi eu cael, efallai, yn y cyfnod diweddar yn llai llafar.
Ac yn olaf, Catherine Cullen.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae angen i mi ddatgan buddiant: roeddwn i'n athrawes, ac mae gen i berthynas agos sy'n dal i fod yn y swydd.
Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog Cabinet heddiw, ac rwy'n cytuno â llawer o'r pethau yn y datganiad hwn, gan gynnwys codi safonau o fewn ysgolion, o ystyried canlyniadau PISA yn ddiweddar. Yr hyn sy'n fy mhoeni am y cynllun, fodd bynnag, yw nad yw'n mynd i'r afael â phroblemau sylfaenol y Cwricwlwm i Gymru, a greodd y broblem yn rhannol i ddechrau. Mae'r proffesiwn addysgu yng Nghymru wedi'i arteithio gan broblemau cadw athrawon, gyda 24.9 y cant—bron i chwarter—o athrawon newydd o garfan 2021 heb gofrestru ar ôl pum mlynedd. Mae'r Cwricwlwm i Gymru yn rhoi pwysau enfawr ar athrawon sydd newydd eu hyfforddi i greu eu cynlluniau gwersi pwrpasol eu hunain, i ddargyfeirio eu hamser sydd eisoes wedi'i wasgu oddi wrth hanfodion llythrennedd a rhifedd i themâu anfesuradwy a haniaethol. Felly, pan fo athrawon eisoes o dan bwysau enfawr, yn cadw eu pennau uwchben y dŵr trwy weithio oriau di-dâl i'r oriau hwyr, sut ydych chi'n disgwyl i athrawon ddod o hyd i'r amser i gyflwyno'r cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol heb ddileu gormodedd diangen y Cwricwlwm i Gymru?
Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn. Rwy'n credu y byddech chi'n canfod bod safbwyntiau eraill o ran y Cwricwlwm i Gymru hefyd yn y system ac yn cael eu mynegi gan athrawon. Ac nid wyf yn meddwl, o ran y llwyth gwaith chwaith—. Hyd yn oed pe na bawn i mor agos ato, ac rydw i'n agos ato, hyd yn oed pe na bawn i, rwy'n credu y byddai dechrau eto gyda chwricwlwm newydd yn creu llu o broblemau llwyth gwaith eraill dros amser y byddem yn eu gweld yr un mor annymunol, oherwydd ni allwch fynd ymlaen heb un o gwbl.
Byddwn i'n dweud, fodd bynnag, bod elfennau, a dyna pam rydw i wedi cyhoeddi adolygiad, sydd angen mwy o eglurder a mwy o ffocws, ac mae hynny'n wers sydd wedi dod yn ôl yn amlwg o'r system. Ond, wedi dweud hynny i gyd, rwy'n meddwl—. Ac mae hyn yn ddiddorol yn y sgwrs PISA hefyd, oherwydd rwyf wedi ceisio holi'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ychydig yn ddyfnach am yr hyn y dylem ei wneud nesaf, ac ni ddaeth ateb yn dweud, 'Rhowch y gorau i'ch cwricwlwm', oherwydd mae diddordeb gwirioneddol, yn enwedig nawr, ac eto gydag AI a meddwl am sut rydym yn paratoi dysgwyr ar gyfer yr hyn a fydd yn ofyniad i fod yn chwilfrydig a dysgu drwy eu bywydau cyfan. Wedi mynd, os oeddent erioed yn bodoli, y mae, 'Rydw i bellach yn gynnyrch gorffenedig yn 21 oed; rydw i wedi mynd trwy'r brifysgol ac mae gen i'r holl gymwysterau y bydd eu hangen arnaf.' Nid dyna'r sefyllfa y mae ein dysgwyr ynddi ar hyn o bryd, felly bydd cwricwlwm sy'n eu hannog i weld gwerth yn y celfyddydau mynegiannol a'r dyniaethau ochr yn ochr â mathemateg, rhifedd, iaith, llythrennedd, darllen—. Mae'r holl bethau hyn yn bwysig iawn. Nid ydym wedi cefnogi ein gweithlu digon i allu gweithio'n hyderus gyda'r cwricwlwm hwn, a dyna pam rydw i eisiau adolygiad, ond rwy'n ofni nad wyf yn cytuno â chi y byddai dechrau eto yn ateb gwell. Diolch yn fawr.
Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair.
Diolch, Weinidog Cabinet.
Eitem 7 sydd nesaf, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod ar sicrhau bod menywod, babanod a theuluoedd yn ganolog i ddiogelwch: gweithredu Call for Concern mewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Galwaf nawr ar y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, Delyth Jewell.
Dwi eisiau dechrau drwy nodi’n glir beth yw uchelgais Llywodraeth Cymru, a fy uchelgais i fel Gweinidog. Rŷn ni am i bob menyw, babi a theulu yng Nghymru gael gofal diogel, amserol a thosturiol, sy’n ymateb i'w hanghenion. Rŷn ni eisiau gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol sy'n gweithredu'n gynnar pan fydd pryderon yn cael eu codi. Yn fwy na dim, rŷn ni am i fenywod a theuluoedd wybod bod eu lleisiau nhw’n bwysig. Yr uchelgais honno sy’n sail i’r gwaith o weithredu Galwad am Bryder ar draws gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Fe wnaf i esbonio'n gryno beth mae hyn yn ei olygu i fenywod, rhieni a theuluoedd.
Mae Galwad am Bryder yn system uwchgyfeirio i gleifion a theuluoedd sy'n rhoi ffordd glir i bobl godi pryderon brys os ydyn nhw'n credu bod eu hiechyd eu hunain, neu iechyd anwylyd, yn dirywio a'u bod yn teimlo nad yw'r pryderon hynny wedi'u datrys yn llawn.
Rydym ni'n gwybod bod menywod a theuluoedd yn aml yn gallu adnabod arwyddion cynnar neu newidiadau mewn ymddygiad sy'n dangos y gallai rhywbeth fod o'i le. Efallai y byddan nhw'n gwybod pan fydd mam yn mynd yn fwyfwy sâl. Efallai y byddan nhw'n gweld pan fydd babi yn ymddwyn yn wahanol—efallai ei fod yn bwydo'n wahanol, neu'n ymddangos yn anarferol o gysglyd, neu'n dangos newidiadau pryderus eraill. Yn aml, byddan nhw'n gwybod pan nad yw rhywbeth yn teimlo'n iawn, ac mae'n rhaid i'w pryderon am iechyd claf sy'n dirywio fod yn bwysig. Pan fydd eu pryderon yn cael eu codi, rhaid iddyn nhw gael eu clywed, eu parchu a rhaid gweithredu arnyn nhw. Mae'r egwyddor honno wrth wraidd Galwad am Bryder.
Gall cleifion a theuluoedd godi'r pryderon hynny gyda staff ac, os ydynt yn parhau i fod yn bryderus, gofyn am adolygiad pellach trwy'r broses ddwysáu. Mae'r un peth yn berthnasol i fenywod sy'n poeni am eu hiechyd eu hunain yn ystod beichiogrwydd, genedigaeth neu'r cyfnod ôl-enedigol.
Mae hon yn garreg filltir bwysig, Lywydd, yn ein taith i wella diogelwch a chryfhau gofal mamolaeth a newyddenedigol, gan sicrhau bod menywod, babanod a theuluoedd wrth wraidd penderfyniadau am eu gofal. Mae Galwad am Bryder yn rhoi'r llwybr clir hwnnw i gleifion, rhieni a theuluoedd i geisio cymorth brys pan fyddan nhw yn poeni. Mae'n rhoi llais cryfach iddyn nhw, ac mae'n cael ei gyflwyno ar draws gwasanaethau cleifion mewnol oedolion, pediatrig, mamolaeth a newyddenedigol, fel bod y gefnogaeth hon yn glir ac yn gyson ar draws y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yng Nghymru.
Mae gan Gymru offer clinigol cryf eisoes i helpu staff i adnabod dirywiad yn gyflym, drwy sgoriau rhybuddio cynnar fel sgôr rhybudd cynnar mamolaeth Cymru gyfan, y sbardun rhybudd cynnar newyddenedigol ac offer olrhain. Mae Galwad am Bryder yn darparu diogelwch ychwanegol: y llwybr uniongyrchol hwnnw i gleifion a theuluoedd eto.
Mae dull Cymru yn defnyddio gwersi o gynlluniau arbrofol ar draws y Gwasanaeth Iechyd yng Nghymru, ac mae'n adlewyrchu dulliau rhyngwladol fel rheol Ryan yn Awstralia, ac yn cyd-fynd â'r egwyddorion sy'n sail i reol Martha yn Lloegr. Mae iddo ddwy elfen rhyng-gysylltiedig. Yn gyntaf, mae'r cwestiwn, pryder neu'r sgôr lles cleifion yn rhoi ffordd strwythuredig i gleifion a theuluoedd ddweud sut maen nhw'n meddwl yw rhywun os ydyn nhw'n poeni. Yn ail, mae proses uwchgyfeirio a gychwynnir gan gleifion a theuluoedd yn rhoi ffordd iddyn nhw uwchgyfeirio a gofyn am adolygiad clinigol os ydyn nhw'n parhau i bryderu. Gyda'i gilydd, byddan nhw'n helpu i sicrhau bod y pryderon hynny nid yn unig yn cael eu clywed, ond eu bod yn arwain at weithredu.
Mae Galwad am Bryder yn adlewyrchu'r ymrwymiad hwnnw. Mae'n cefnogi ein rhaglen ehangach o wella diogelwch gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol ac yn cadarnhau'r egwyddor y dylai menywod a'u teuluoedd fod yn bartneriaid gweithredol mewn gofal.
Nid dim ond mater o gyflwyno rhif ffôn neu newid dogfennau yw hyn. Mae'n ymwneud â diwylliant. Mae'n golygu creu gwasanaeth iechyd lle mae menywod yn teimlo eu bod wedi cael eu grymuso i godi pryderon am eu hiechyd eu hunain, lle mae rhieni'n teimlo'n hyderus i siarad os ydyn nhw’n poeni am iechyd eu babi, a lle mae staff yn gweld y pryderon hynny fel gwybodaeth hanfodol ar gyfer gofal mwy diogel.
Mae cynnydd wedi cael ei wneud yn barod. Mae byrddau iechyd ac ymddiriedolaethau yn sefydlu llwybrau lleol, yn hyfforddi staff ac yn codi ymwybyddiaeth, gyda chymorth y rhwydwaith gweithredu dirywiad corfforol acíwt sydd dan ofal Perfformiad a Gwella GIG Cymru. Mae nifer o sefydliadau eisoes wedi cyflwyno elfennau allweddol o'r rhaglen.
Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr eisoes wedi cynnwys cwestiynau am les cleifion yn eu systemau rhybuddio cynnar. Yn ystod y mis yma, byddan nhw’n gweithredu Galwad am Bryder ar ôl gwaith pellach i ddatblygu deunydd cyfathrebu lleol a deunydd ymwybyddiaeth staff, ac fe fyddan nhw’n cynnal archwiliad i fesur i ba raddau mae’n cael ei weithredu’n gyson.
Ac mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro wedi cyflwyno system weithredu safonol ar gyfer gwasanaethau newyddenedigol, ac wedi diweddaru eu dogfennau yn y maes, fel bod modd cofnodi pryderon rhieni am iechyd eu babi. Mae addysg i staff hefyd yn cael ei darparu ar draws gwasanaethau amenedigol.
Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg wedi gwneud gwaith paratoi helaeth cyn cyflwyno’r system, gan gynnwys datblygu llwybrau uwchgyfeirio, gweithdrefnau a gweithgareddau ymwybyddiaeth staff. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe wedi lansio Galwad am Bryder mewn gwasanaethau mamolaeth ac wedi bwrw ymlaen â gwaith datblygu mewn gwasanaethau newyddenedigol.
Lywydd, ar draws Cymru, mae timau amlddisgyblaethol yn cydweithio i sicrhau bod y gwaith gweithredu yn adlewyrchu trefniadau gwasanaeth lleol, ac mae hyn yn cael ei ategu gan ddisgwyliadau cenedlaethol clir a chysylltu parhaus drwy rwydweithiau gwella cenedlaethol. Erbyn mis Gorffennaf eleni, roedd disgwyl i bob bwrdd iechyd ac ymddiriedolaeth weithredu eu trefniadau i gofnodi sut mae cleifion yn asesu eu llesiant eu hunain, ac i sefydlu systemau uwchgyfeirio ar gyfer cleifion a theuluoedd yn eu lleoliadau cleifion mewnol acíwt. Bydd cerrig milltir pellach yn ei gwneud yn ofynnol i sefydliadau ddangos dull dibynadwy o ddogfennu pryderon cleifion am eu hiechyd, a dangos sut maen nhw’n ymgorffori’r trefniadau hyn yn gyson ar draws gwasanaethau yn ystod gweddill y flwyddyn hon.
Yn bwysig, mae systemau rhybuddio cynnar mamolaeth, newyddenedigol a phediatrig Cymru gyfan eisoes yn darparu mecanweithiau i fynd i'r afael â phryderon cleifion a theuluoedd. Mae hyn yn golygu bod y seilwaith ar gyfer gwrando ar fenywod, rhieni a theuluoedd yn dod yn rhan gynyddol o ofal clinigol arferol. Ond bydd hyn yn adeiladu ar hynny. Bydd yn rhoi gwell sicrwydd i famau a theuluoedd, a gallai helpu i achub bywydau yn y pen draw.
Nawr, rwy'n cydnabod bod yn rhaid gweithredu hyn yn llwyddiannus, ac felly bydd angen arweinyddiaeth glinigol gref. Bydd angen cydweithrediad amlddisgyblaethol, a bydd angen pwyslais parhaus, oherwydd mae gofal diogel yn dibynnu nid yn unig ar arbenigedd proffesiynol, ond ar bartneriaethau effeithiol rhwng gweithwyr proffesiynol, menywod a theuluoedd. Rhaid i fenywod a'u teuluoedd fod yn ymwybodol bod y system yno. Rhaid iddyn nhw deimlo eu bod wedi'u grymuso i'w defnyddio os oes angen. Nod Galwad am Bryder yw sicrhau bod lleisiau menywod, rhieni a theuluoedd yn cael eu cydnabod fel rhan hanfodol o ofal diogel, a bod gan sefydliadau'r Gwasanaeth Iechyd systemau ar waith i ymateb yn gyflym.
Ni fydd hyn yn disodli barn glinigol, nac arweinyddiaeth gref, na gwasanaethau diogel. Nid dyna yw ei bwrpas. Ond yn hytrach, mae'n ychwanegu'r diogelwch hanfodol hwnnw, ac yn rhoi llais cliriach i fenywod a theuluoedd pan fyddan nhw'n poeni. Mae'n cryfhau ein huchelgais ar y cyd ar gyfer gofal mwy diogel, mwy ymatebol a mwy tosturiol i fenywod, babanod a theuluoedd ledled Cymru. Diolch.
Diolch, Weinidog. Rwy'n croesawu cyflwyno Galwad am Bryder ar gyfer gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Yn ei hanfod, egwyddor syml iawn yw hon. Pan fydd menyw yn dweud bod rhywbeth o'i le, rydym ni'n gwrando. Pan fydd teulu yn dweud bod rhywbeth wedi newid, rydym ni'n gwrando. Ac os ydyn nhw'n yn parhau i fod yn bryderus, rhaid cael rhywle arall iddyn nhw droi. Fel menyw, fel mam i dri o blant, ac fel rhywun sydd hefyd wedi colli beichiogrwydd, fe wn i'n iawn pa mor fregus y gall menyw deimlo pan nad yw pethau'n teimlo'n iawn. Ac weithiau, ni all menyw egluro'n feddygol beth sy'n bod; mae hi'n gwybod hynny'n reddfol. Efallai y bydd ei phartner neu ei theulu yn sylwi ar rywbeth, nad yw hi'n edrych yn iawn, neu nad yw hi'n ymddwyn fel mae hi'n arfer gwneud, neu ei bod hi'n mynd yn fwy sâl. Ni ddylid byth anwybyddu'r pryderon hynny dim ond am nad yw'r arsylwadau ar siart wedi seinio'r larwm eto.
Dyna pam rwy'n cefnogi egwyddor Galwad am Bryder. Ond, Weinidog, ni ellir mesur llwyddiant y rhaglen dim ond drwy a oes gan bob uned mamolaeth rif ffôn neu boster ar y wal. Mae'n rhaid i ni fesur beth sy'n digwydd ar ôl i rywun wneud yr alwad honno. A wnaeth rhywun ymateb? Pa mor gyflym wnaethon nhw ymateb? A welwyd y fenyw gan aelod arall o'i thîm meddygol? A wnaethon nhw ddarganfod bod ei chyflwr wedi gwaethygu? A newidiodd ei thriniaeth? Ac, yn bwysicaf oll, a wnaeth y weithred honno atal niwed difrifol? Oherwydd dyna'r canlyniadau a fydd yn dweud wrthym ni a yw'r polisi hwn yn gwneud menywod a babanod yn fwy diogel.
Rydym ni eisoes yn gwybod o ddefnyddio Galwad am Bryder mewn rhannau eraill o Wasanaeth Iechyd Gwladol Cymru, fel y dywedoch chi, y gall pryderon a godir gan gleifion a theuluoedd arwain at wiriadau meddygol pellach a newidiadau i'r gofal hwn. Mae hynny'n dangos pam mae gwrando yn bwysig. Ond mae hefyd yn codi mater arall—ni allwn ni gael system loteri cod post o ran diogelwch cleifion. Mae Galwad am Bryder wedi'i gyflwyno ar gyflymderau gwahanol ledled Cymru, felly fe hoffwn i ofyn i'r Gweinidog heddiw am ymrwymiad clir iawn: erbyn pa ddyddiad y bydd pob menyw sy'n defnyddio gwasanaethau mamolaeth cleifion mewnol, a phob teulu sydd â babi yn derbyn gofal newyddenedigol yng Nghymru, yn cael mynediad at yr un gwasanaeth Galwad am Bryder? Ac unwaith y bydd y gwasanaeth hwnnw ar gael ledled Cymru, a fydd Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi gwybodaeth ar gyfer pob bwrdd iechyd yn dangos nifer y galwadau, pa mor gyflym y cawson nhw eu hateb, pa gamau a gymerwyd, a beth oedd y canlyniad? Oherwydd heb yr wybodaeth honno, ni allwn farnu a yw hyn yn gweithio ai peidio.
Mae yna ran arall o hyn yr wyf yn credu sydd yr un mor bwysig—y ffordd rydym ni'n trin pobl pan maen nhw'n siarad. Ni ddylai Galwad am Bryder byth wneud i fenyw deimlo ei bod hi'n anodd, yn cwestiynu gweithiwr proffesiynol neu'n achosi trafferth. Ni ddylai mam byth orfod meddwl ddwywaith am ddweud, 'Dydy rhywbeth ddim yn iawn efo fi. Dydy rhywbeth ddim yn iawn efo fy mabi'. Mae angen i staff, felly, ddeall nad yw Galwad am Bryder yn gyhuddiad yn eu herbyn, dim ond yn rhwyd ddiogelwch arall. Ac weithiau mae'r bobl sy'n eistedd wrth ymyl gwely yr ysbyty yn gwybod yn well nag unrhyw un beth mae'r claf hwnnw'n teimlo.
Diolch, Claire. Yn gyntaf, mae'n ddrwg calon gen i am y profiad a gawsoch chi. Diolch am rannu hynny, ac mae'n ddrwg iawn gen i. Bydd cymaint o fenywod a fydd wedi cael profiadau tebyg, gormod o fenywod, ac mae'n ddrwg calon gen i am hynny.
Rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn a ddywedoch chi am yr egwyddor syml iawn sydd dan sylw yma. Mae'n rhaid i ni wrando ar fenywod a'u teuluoedd. Gobeithio y bydd llawer o achlysuron lle codir mater ac y caiff ei uwchgyfeirio, ac yna na fydd dim byd o'i le. Gwych. Ond mater o roi'r sicrwydd hwnnw ydyw, gallu sicrhau bod menywod a theuluoedd yn teimlo y gwrandewir arnyn nhw, eu bod yn cael eu credu, a bod camau'n cael eu cymryd yn fuan yn sgil hynny. Ni ddylai unrhyw fenyw na theulu byth deimlo bod eu pryderon yn cael eu hanwybyddu neu eu diystyru. Unwaith eto, fe hoffwn i ailadrodd fod yna glinigwyr gwych ar draws ein Gwasanaeth Iechyd sy'n gwneud hyn yn iawn bob dydd. Ond mae unrhyw fenyw neu deulu nad yw'n cael y gofal hwnnw fel y dylen nhw yn un yn ormod. Felly, mae angen i ni ystyried sut y gallwn ni wella hyn.
Rwy'n cytuno â chi hefyd na all llwyddiant byth fod yn ymwneud â dim ond bod â phosteri i fyny. Ni all fod yn ymwneud dim ond â bod â rhif ffôn. Ni fydd llwyddiant hyn yn cael ei fesur gan a yw hyn yn bodoli—mae'n ymwneud â p'un a yw'n cael ei ddefnyddio'n effeithiol, a yw gwersi yn cael eu dysgu o'r pryderon hynny a godir pan gant eu huwchgyfeirio, ac rydym ni'n dysgu fel Gwasanaeth Iechyd. Fe gafwyd sawl ymchwiliad, nid yn unig yng Nghymru ond ar draws y Deyrnas Unedig, y mae angen i ni fod yn dysgu ohonyn nhw yn barhaus, ac mae angen i ni ddysgu o brofiadau menywod a theuluoedd hefyd.
O ran sut y byddwn ni'n gwneud yn siŵr bod byrddau iechyd yn dysgu'r gwersi hynny ac i wneud yn siŵr ei fod yn cael ei weithredu'n effeithiol, disgwylir i bob bwrdd ac ymddiriedolaeth iechyd fodloni'r gofynion sydd wedi'u nodi yng nghylchlythyr iechyd Cymru, a bydd angen iddyn nhw ddangos bod y trefniadau wedi'u hymgorffori a'u defnyddio'n ddibynadwy. Rydym ni'n mynd i fesur cynnydd yn erbyn mecanweithiau llywodraethu a sicrwydd gwella sefydledig y Gwasanaeth Iechyd, a bydd yn glir i fyrddau iechyd y bydd camau adfer clir os nad ydyn nhw'n bodloni'r rhain. Yn hollol, ni all hon fod yn loteri cod post.
O ran y cwestiwn a ofynnoch chi amdano—. Erbyn mis Gorffennaf eleni, roedd y broses hon i fod wedi dechrau, ac mae wedi dechrau mewn llawer o'r byrddau iechyd hyn. O ran a ellir cyhoeddi'r wybodaeth honno, a all pobl fod yn olrhain hyn mewn amser real, mae hynny'n gwestiwn da iawn, ac fe geisia i gael ateb i hynny a gweld beth sy'n bosibl. Efallai y bydd rhesymau pam, oherwydd sensitifrwydd yr achosion, na ellid cyhoeddi pethau, ond mae'n gwestiwn da, ac fe geisia i gael ateb ichi. Yn sicr, pan fydd gen i fwy o eglurder ynghylch pryd y gallwn ni roi dyddiad terfynol ynglŷn â phryd y bydd popeth yn cael ei weithredu'n gyson ledled Cymru, byddaf yn gallu eich diweddaru. Diolch, diolch, am ysbryd a natur agored eich sylwadau, Claire. Diolch yn fawr iawn.
Fe hoffwn i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad pwysig heddiw. Mae gofal a ddarperir yn ystod beichiogrwydd, genedigaeth ac wythnosau cyntaf bywyd babi yn hanfodol nid yn unig i'r babanod a'r mamau, ond hefyd i les teuluoedd cyfan. Pan nad yw menywod yn derbyn y gofal y maen nhw ei angen ac yn ei haeddu yn ystod y cyfnod hwn, yna mae'r canlyniad yn aml yn gwbl drychinebus. Mae Galwad am Bryder yn system bwysig i sicrhau bod lleisiau pobl yn flaenllaw yn eu gofal, ac mae hyn yn arbennig o bwysig mewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Fel y nododd y Dirprwy Weinidog, menywod a theuluoedd yn aml yw'r cyntaf i sylwi y gallai rhywbeth fod o'i le.
Wrth gwrs, mae Galwad am Bryder ond yn gweithio os yw'r gweithlu a'r gwasanaethau yn gallu gweithredu arno. Y llynedd, comisiynodd Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru asesiad sicrwydd o wasanaethau mamolaeth a newyddenedigol ledled Cymru i asesu diogelwch ac ansawdd gwasanaethau. Roedd lleisiau a phrofiadau menywod a theuluoedd wrth wraidd yr asesiad hwnnw, fel y dylen nhw fod. Eu safbwyntiau nhw sy'n allweddol i ddeall ansawdd, diogelwch a diwylliant y gwasanaethau hyn. Felly, a all y Dirprwy Weinidog roi sicrwydd heddiw y bydd argymhellion yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel' yn cael eu gweithredu'n llawn, wedi'u cefnogi gan amserlenni cyflawni clir ac adrodd tryloyw?
Ochr yn ochr ag adnabod meysydd ar gyfer gwelliant hanfodol mewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol yng Nghymru, tynnodd yr adroddiad sylw at ymroddiad a phroffesiynoldeb y gweithlu. Mae Coleg Brenhinol y Bydwragedd wedi nodi mai capasiti gweithlu yw'r her fwyaf dybryd sy'n wynebu gwasanaethau mamolaeth yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae hyn yn cynnwys sicrhau digon o gyfleoedd i fydwragedd sydd newydd gymhwyso, yn ogystal â gwella'r cyfraddau dal gafael ar staff profiadol. Bydd y pwysau hyn yn parhau i effeithio ar ddiogelwch, ansawdd a hygyrchedd gofal i fenywod a theuluoedd os na weithredir ar hyn. Mae buddsoddiad penodol mewn staff bydwreigiaeth, ochr yn ochr â gwelliannau mewn cynllunio gweithlu a dal gafael ar staff, yn ymyrraeth sy'n cefnogi gwasanaethau uniongyrchol a chynaliadwyedd tymor hwy.
Mae mynediad at iechyd meddwl amenedigol a gwasanaethau rhieni-babanod yn hanfodol ar gyfer iechyd meddwl ac iechyd menywod. Felly, a wnaiff y Dirprwy Weinidog gadarnhau heddiw y darperir y cynllun gweithlu amenedigol, ac y caiff ei ariannu'n llawn? Yn ogystal, mae gwasanaethau mamolaeth hefyd yn chwarae rhan ganolog wrth gefnogi iechyd menywod ehangach. Bydd sicrhau bod gwasanaethau mamolaeth wedi'u hintegreiddio'n llawn i gyflawni'r cynllun iechyd menywod yn gwneud y mwyaf o effaith buddsoddi yn y gweithlu a gwella gwasanaethau.
Ni ellir gorbwysleisio effaith ataliol gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Yn ystod y degawdau diwethaf, maen nhw wedi gorfod addasu i ofynion gofal sy'n newid a demograffeg newidiol. Mae menywod yng Nghymru yn gyffredinol yn rhoi genedigaeth yn hŷn, gyda thua 55 y cant yn 30 oed neu'n hŷn, o'i gymharu â 42 y cant yn 2011. Bu cynnydd hefyd yn nifer y menywod beichiog sy'n cael eu dosbarthu fel rhai gordew, yn ogystal â bod â chyflwr iechyd meddwl. Bydd partneriaeth gryfach rhwng y Gwasanaeth Iechyd, undebau, cleifion a llywodraeth leol yn hollol hanfodol i fynd i'r afael â'r heriau cyffredin sydd o'n blaenau. Ni ddylai mamau, babanod a theuluoedd amau am eiliad y byddant yn derbyn y safon uchaf bosibl o ofal mamolaeth a newyddenedigol waeth ble maen nhw'n byw yng Nghymru.
Diolch, Jayne. Rwy'n cytuno â'ch sylwad agoriadol chi yn y fan yna, ynghylch bod wythnosau cyntaf bywyd babi yn hanfodol bwysig nid yn unig o ran eu lles, ond lles pawb sy'n ymwneud â'r babi hwnnw, am y teulu cyfan. Rwy'n gwybod, o'ch swyddogaeth flaenorol, fod hwn yn rhywbeth sy'n agos iawn at eich calon chi hefyd, ac rwy'n eich canmol am bopeth a wnaethoch chi yn y swyddogaeth honno. Rwy'n gwybod ei fod yn rhywbeth sy'n dal i fod yn bwysig iawn i chi.
O ran yr asesiad sicrwydd o wasanaethau newyddenedigol y mae menywod wedi helpu i'w llunio, fel rydych chi'n dweud, ydw, rwy'n hapus iawn i gadarnhau bod argymhellion 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel' yn mynd i gael eu gweithredu. Rwy'n hapus iawn i gadarnhau hynny. Unwaith eto, rwy'n gwybod y bydd yna bobl a fydd yn gwylio hyn a fydd yn dweud, 'O, ie, ond mae ganddyn nhw adroddiadau ac mae ganddyn nhw argymhellion ac maen nhw'n cael eu derbyn, ond dim digon o newidiadau'. Ni allwn ni gael hyn yn anghywir. Mae hyn yn rhywbeth sy'n uwch na gwleidyddiaeth. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod mwy o fabanod yn cael y gofal sydd ei angen arnyn nhw pan fydd ei angen arnyn nhw fwyaf, a gwneud yn siŵr ein bod yn dysgu o'r adegau pan fydd pethau wedi mynd mor ofnadwy o anghywir. Felly, ydy, mae hynny'n rhywbeth o hanfodolwrydd mawr, os yw hynny'n air.
O ran bydwreigiaeth—ac wrth gwrs, mae'r pwynt rydych chi'n ei wneud yn hollol wir—ni fydd unrhyw elfen o hyn yn bosibl heb y staff gwych sy'n helpu menywod a theuluoedd bob dydd. Rwyf yn cydnabod y pwysau ar y gweithlu bydwreigiaeth gyda gwasanaethau mamolaeth. Maen nhw'n gwneud y gwaith hanfodol hwnnw o ddarparu gofal mamolaeth diogel a chynaliadwy, wrth gwrs. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fuddsoddi mewn addysg, hyfforddiant, dal gafael ar y gweithlu. Fel y dywedais i, rydym ni wedi ymrwymo i gyflawni'r argymhellion ar hynny hefyd o 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel', ac mae hynny'n cynnwys datblygu offeryn aciwtedd gweithlu sy'n adlewyrchu'r gofynion presennol mewn gwasanaethau mamolaeth a model gweithlu sy'n addas ar gyfer y dyfodol. Yn y cyfamser, mae'n rhaid i fyrddau iechyd gynllunio, mae'n rhaid iddyn nhw ddefnyddio'u gweithlu yn effeithiol gan ddefnyddio'r offeryn cynllunio gweithlu Birthrate Plus presennol, i sicrhau bod y gwasanaethau hynny'n cael eu staffio'n ddiogel ac yn gynaliadwy.
O ran sefyllfa graddedigion bydwreigiaeth, rwy'n cydnabod yr ansicrwydd parhaus sy'n wynebu cymaint o'n bydwragedd sydd newydd gymhwyso. Mae hynny, wrth gwrs, yn sefyllfa a etifeddwyd gennym ni. Ond o'r uwchgynhadledd graddedigion yr oedd fy nghyd-Aelod y Gweinidog iechyd wedi'i chynnull yn gynharach yn yr haf, rydym ni'n gwneud yn siŵr ein bod yn gwneud y mwyaf o gyfleoedd cyflogaeth, ein bod yn gweithio gydag Addysg a Gwella Iechyd Cymru a gyda Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru i wneud yn siŵr ein bod yn darparu'r cymorth ymarferol hwnnw, ein bod yn sicrhau y gall y gwersi o'r cylch recriwtio eleni lywio cynllunio'r gweithlu yn y dyfodol. Ond yn hollbwysig, y rhoddir pob cyfle posibl i'r bobl ifanc hynny, ac rwy'n cydymdeimlo gyda nhw, yn llwyr.
A gaf i ddiolch i chi, Weinidog, am gyflwyno'r datganiad hwn? Mae eich angerdd am y pwnc hwn yn amlwg, ac mae'n rhywbeth sy'n bwysig i bob un ohonom ni. Mae gan bob teulu yr hawl i ddisgwyl, os ydyn nhw'n codi pryderon ar unrhyw adeg, y gwrandewir ar y pryderon hynny, y byddan nhw'n cael eu cymryd o ddifrif ac y gweithredir arnyn nhw. Felly, mae'r egwyddor y tu ôl i Galwad am Bryder yn un y credaf y gall pob Aelod yn y Siambr hon ei gefnogi.
Fodd bynnag, gyda chymaint o'r mentrau Gwasanaeth Iechyd hyn, bydd llwyddiant yn y pen draw yn dibynnu ar realiti ymarferol gweithredu, sy'n esbonio'r gwahanol gwestiynau tebyg rydym ni i gyd yn mynd i'w gofyn i chi. Weinidog, rydych chi wedi nodi cynlluniau i gyflwyno Galwad am Bryder ledled Cymru, ac wedi amlinellu'r gwaith sydd eisoes yn cael ei wneud ar draws nifer o fyrddau iechyd. Mae hynny'n uchelgais i'w groesawu, ond mae teuluoedd yn disgwyl yr un safonau gofal waeth ble maen nhw'n byw. Nawr, tybed, Weinidog, a allwch chi esbonio sut y bydd Llywodraeth Cymru yn asesu yn annibynnol a yw menywod a theuluoedd yn cael yr un profiad o Galwad am Bryder ym mhob bwrdd iechyd? Rwy'n credu eich bod wedi ateb hynny'n rhannol mewn cwestiwn cynharach. Mae mor bwysig bod gofal o'r un safon ar gael, ac mae'n bwysig bod proses wedi'i sefydlu i fesur hynny.
Weinidog, rydych chi wedi siarad am rymuso menywod a theuluoedd i godi pryderon pan fyddan nhw'n credu bod rhywbeth o'i le, a dyna'n wir y ffordd gywir o fynd ati. Ond mae grymuso ond yn bosib dim ond os yw pobl yn gwybod bod y system yn bodoli yn y lle cyntaf. Yn rhy aml, mae teuluoedd wedi dweud nad oedden nhw'n gwybod sut i uwchgyfeirio pryderon neu herio penderfyniadau ar yr adeg roedden nhw'n poeni fwyaf. Nid yw creu proses yn gwarantu y bydd yn cael ei defnyddio. Weinidog, rydych chi wedi cydnabod pwysigrwydd sicrhau bod menywod a theuluoedd yn ymwybodol o'r system ac yn teimlo'n ddigon hyderus i'w defnyddio. Allwch chi felly ddweud wrthym ni sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu mesur ymwybyddiaeth ymhlith cleifion a theuluoedd, yn hytrach na chymryd yn ganiataol bod yr wybodaeth wedi'i darparu?
Er fy mod i'n cydnabod eich pwyslais ar newid diwylliant, nid yw diwylliant ar ei ben ei hun yn darparu adolygiadau clinigol cyflym. Os caiff pryderon eu huwchgyfeirio ac mae angen asesiadau ychwanegol, pwy fydd yn ymgymryd â'r adolygiadau hynny? Pa gapasiti gweithlu ychwanegol sydd ar gael i gefnogi'r rhaglen hon a pha gyllid penodol sydd yna i'w gweithredu? Mae staff ar draws ein gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol eisoes yn gweithio o dan bwysau sylweddol, fel y gwyddom ni. Maen nhw'n parhau i wneud gwaith rhagorol mewn amgylchiadau anodd, ond ni all mentrau diogelu cleifion weithredu ar ewyllys da yn unig.
Lywydd, er fy mod i'n croesawu cyflwyno Galwad am Bryder, mae'n bwysig nad ydym yn colli golwg ar y cyd-destun ehangach. Y rheswm pam mae angen mesurau o'r fath yw oherwydd bod adolygiadau diweddar wedi datgelu pryderon difrifol am wasanaethau mamolaeth ledled Cymru. Mae'r adolygiad i wasanaethau ym Mae Abertawe wedi nodi methiannau dro ar ôl tro mewn gofal, llywodraethu a diwylliant, tra bod yr asesiad mamolaeth cenedlaethol wedi canfod bod angen gwelliannau pellach ledled Cymru. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi mesurau sy'n cryfhau diogelwch cleifion ac sy'n rhoi llais cryfach i fenywod a theuluoedd. Fodd bynnag, bydd y cyhoeddiad heddiw yn cael ei farnu yn y pen draw nid yn ôl ei fwriadau, ond yn ôl ei ganlyniadau. Mae teuluoedd o bob cwr o Gymru yn haeddu gwybod, lle bynnag maen nhw'n rhoi geni, pwy bynnag sy'n darparu eu gofal, a pha bynnag bryderon sydd ganddyn nhw, y gwrandewir ar eu llais, y gweithredir ar eu pryderon, ac y bydd eu diogelwch nhw a'u babi bob amser yn dod yn gyntaf. Diolch.
Diolch, Peter. Rwy'n credu bod yna gryn gytuno, rwy'n gobeithio, ar draws y Siambr ar hyn, ac mae hynny wedi ei weld yn y ffaith fy mod i'n credu nad yw'n gwneud unrhyw niwed i fod yn holi'r un cwestiynau hynny, oherwydd mae'n rhywbeth mor bwysig i ni fod yn ailadrodd pethau fel hyn, o ran y sylw a wnaethoch chi fod llwyddiant, eto, yn ymwneud â'r gweithredu. Nid yw'n ymwneud ag a yw system yn bodoli, mae'n ymwneud ag a yw'r system yn gweithio, a yw'n mynd i arwain at rymuso pellach a gwelliannau mewn diogelwch, a allai, unwaith eto, hyd yn oed olygu bod bywydau yn cael eu hachub. Felly, mae'n rhywbeth o bwysigrwydd sylfaenol.
Fe wnaethoch chi ofyn am sicrhau bod angen i ni wneud yn siŵr nad oes loteri cod post. Yn hollol. O ran sut rydym ni'n atal hynny rhag digwydd, mae cylchlythyr iechyd Cymru yn nodi'r disgwyliad cenedlaethol clir hwnnw ar gyfer byrddau ac ymddiriedolaethau iechyd. Wrth gwrs, bydd angen i drefniadau lleol adlewyrchu gwasanaethau unigol, ond mae'n rhaid i'r gofyniad craidd hwnnw fod yr un fath ledled Cymru. Ac o ran sut rydym ni'n monitro'r cynnydd hwnnw, bydd yn cael ei gefnogi trwy rwydweithiau gwella cenedlaethol. Bydd yn cael ei fonitro trwy drefniadau llywodraethu a sicrwydd sefydledig y Gwasanaeth Iechyd hefyd.
Fe wnaethoch chi siarad am rymuso menywod, ac, unwaith eto, rwy'n cytuno'n llwyr â chi. O ran—ac mae'n bwynt diddorol—sut y gallwn ni wneud yn siŵr eu bod yn gwybod bod hyn ar gael, sy'n rhywbeth a gododd Claire hefyd, felly, yn ymarferol, y pethau y gallwn ni eu gwneud, bydd gwybodaeth yn cael ei ddarparu gan fyrddau iechyd yn ystod gofal—taflenni gwybodaeth, posteri, gwybodaeth wrth ochr y gwely, trafodaethau gyda staff. Oherwydd, eto, ni allwn ni roi poster ar y wal a meddwl, 'O, wel, mae e yna nawr, bydd yn rhaid i bobl ei ddarllen.' Mae hwn yn gyfnod o straen mawr ym mywyd rhywun, ac nid ydyn nhw o reidrwydd yn mynd i fod yn edrych ar y poster ar y wal. Dyna pam mae'n rhaid iddo gael ei ymgorffori yn niwylliant y Gwasanaeth Iechyd. Ac mae hynny'n rhywbeth y bydd yn rhaid i ni ei adolygu'n barhaus i weld pa mor dda mae hynny'n gweithio.
O ran sut rydym ni'n asesu pa mor dda mae'n gweithio, rydw i wedi amlinellu hynny. Ond o ran y cwestiwn a godwyd gennych chi, sy'n gwestiwn da iawn: sut allwn ni fesur lefelau ymwybyddiaeth? Wrth gwrs, i ryw raddau, pa mor aml y mae'n cael ei ddefnyddio fydd hynny, ond mae hynny'n ffordd amrwd iawn o edrych arno. Rydw i'n mynd i siarad â swyddogion am beth arall allai fod yn bosibl, oherwydd rwy'n credu bod hynny'n gwestiwn da iawn.
Ac fe wnaethoch chi sôn am bwysau staff. Nawr, rwy'n cydnabod, ac mae hyn yn rhywbeth y cyfeiriodd Jayne ato hefyd, bod pwysau enfawr ar staff. Wrth gwrs, ac rwy'n siŵr y bydden nhw'n cytuno, mae'n rhaid i ddiogelwch cleifion fod y flaenoriaeth. Ac felly dyna pam mai'r bwriad yw cryfhau'r trefniadau presennol o ran uwchgyfeirio dirywiad; nid yw'n bwriadu creu gwasanaeth ar wahân sy'n rhedeg ochr yn ochr â nhw. Bydd yn rhaid i fyrddau iechyd sicrhau, wrth gwrs, bod y llwybrau lleol hynny'n ymarferol, eu bod yn cael eu deall yn glir, eu bod yn cael eu cefnogi gan arweinyddiaeth glinigol briodol. Ond eto, mae angen i ni adolygu hyn.
Rwy'n croesawu'n fawr y datganiad heddiw ar ehangu Galwad am Bryder i wasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Ac ers cael fy ethol, rwyf wedi clywed gan lawer gormod o deuluoedd sydd wedi codi pryderon am eu hiechyd eu hunain neu iechyd eu partner, yn ogystal â'u babi, ond yn teimlo na wrandawyd arnyn nhw na'u cymryd o ddifrif, fel yr ydym ni wedi clywed sawl gwaith, ac, fel y gwyddom ni, weithiau gyda chanlyniadau trychinebus.
Wrth baratoi ar gyfer y datganiad heddiw, rwyf wedi cael gwybod am staff sy'n gweithio mewn wardiau cleifion mewnol oedolion yng Nghwm Taf Morgannwg, lle mae Galwad am Bryder eisoes ar waith, nad ydyn nhw erioed wedi clywed amdano. Ac rwy'n pryderu, os nad yw staff yn ymwybodol o'r gwasanaeth, efallai na fydd cleifion a theuluoedd chwaith. Felly, tybed ga i ofyn sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda byrddau iechyd, a chael ychydig mwy o fanylion ar hynny, i wneud yn siŵr bod pawb sy'n gysylltiedig, o'r claf, teuluoedd a staff, yn gwybod am Galwad am Bryder ac yn cael yr wybodaeth a'r hyfforddiant, a hefyd sut rydym ni'n sicrhau bod teuluoedd yn teimlo eu bod yn gallu uwchgyfeirio'r pryderon hynny heb boeni eu bod yn drafferthus, neu y bydd yn effeithio ar eu gofal. Diolch.
[Anghlywadwy.]—hanfodol bwysig. Oherwydd lle mae'r meicroffon, mae'n ddrwg gen i fy mod i'n gorfod troi fy ngefn arnoch chi. Mae'n lletchwith iawn o amgylch y Siambr. Ni ddylid byth gwneud i unrhyw deulu, unrhyw riant, deimlo eu bod yn creu trafferth pan fyddan nhw'n poeni am iechyd neu gyflwr eu babi, neu yn wir mam am ei hiechyd ei hun, fel rydym ni'n siarad amdano yma hefyd. Ond eto, os ydym ni'n mynd i fod yn ymgorffori hyn a newid diwylliant ardaloedd a phocedi—ac mae hyn yn bocedi, wrth gwrs, ond mae unrhyw bocedi yn ormod o bocedi gyda hyn—yna mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod menywod yn teimlo—
eu bod nhw'n cael eu grymuso—
—bod menywod yn teimlo eu bod nhw yn wirioneddol wedi eu grymuso i allu defnyddio eu llais, ac i deimlo'n fwy sicr y gwrandewir ar eu llais.
Rwy'n pryderu—. Iawn, fe ro i fwy o ystyriaeth i hynny, y sylw a wnaethoch chi am y diffyg ymwybyddiaeth ymhlith rhai aelodau o'r gweithlu. Fel y dywedais i, mae hyn yn cael ei gyflwyno ar amserlenni ychydig yn wahanol dros gyfnod o wythnosau gyda byrddau iechyd gwahanol, ond a fyddech chi'n meddwl ysgrifennu ataf gyda rhai o'r manylion hynny er mwyn i mi allu edrych ar hynny? Byddai hynny'n wirioneddol—. Yn amlwg, mae hyn yn rhywbeth i fyrddau iechyd lleol ei wneud, ond byddai'n ddefnyddiol i mi gael syniad o ble, efallai, mae angen i ni fod yn ymwybodol o'r hyn a allai fod yn digwydd. Felly, byddai hynny'n ddefnyddiol iawn i mi.
Ond eto, dim ond i ddweud nad ein huchelgais yw i bobl wybod am Galwad am Bryder, ond iddyn nhw deimlo'n hyderus wrth ei ddefnyddio, ac yn ddiogel yn gwybod y cymerir eu pryderon o ddifrif. Ni ddylai hynny fyth effeithio eu gofal. Diolch yn fawr am grybwyll hynny. Diolch, Sara.
Diolch, Dirprwy Weinidog. Mae'n beth difrifol iawn rydych chi wedi'i ddwyn i'n sylw gyda gofal ôl-enedigol. Mae'r ystadegau mamolaeth a genedigaeth ar gyfer 2025 yn dangos bod 35 y cant o fenywod beichiog yng Nghymru yn adrodd cyflwr iechyd meddwl ar yr asesiad cychwynnol. Bwrdd iechyd Cwm Taf Morgannwg oedd â'r gyfradd uchaf yng Nghymru ar 39 y cant. Gall dirywiad mewn iechyd meddwl yn ystod beichiogrwydd neu'r cyfnod ôl-enedigol fod yn gyflym iawn. Un o'r prif negeseuon clinigol gan MBRRACE-UK, yn yr adroddiad y llynedd, oedd ei bod yn bwysig cydnabod a gweithredu ar iechyd meddwl mamau os oedd yna arwyddion pryderus, gan gynnwys newid sylweddol mewn cyflwr meddwl, meddyliau neu weithredoedd o hunan-niweidio treisgar, mynegiant o analluogrwydd fel mam, neu ymddieithrio oddi wrth y baban. A ellid codi pryder mewn gwasanaethau mamolaeth lle mae'r pryder yn ddirywiad seiciatrig, gan gynnwys seicosis ôl-enedigol, meddyliau dwys am hunanladdiad, neu newid sydyn mewn ymddygiad?
Diolch, Gareth. Rwy'n gwybod am eich arbenigedd yn y maes yma hefyd, felly diolch am rannu hynny. Yn bendant, mae angen i ni ddysgu gan MBRRACE-UK yn hyn o beth. Fy nealltwriaeth i yw y byddai problemau seiciatrig acíwt, fel y rhai rydych chi wedi'u disgrifio, yn cael eu cynnwys yn hyn. Unwaith eto, mae'n bwysig sicrhau bod hyn yn ategu ac yn cyd-fynd â'r gefnogaeth sydd eisoes ar gael, yn hytrach na dim ond eistedd ochr yn ochr â hi. Os bydd aelod o'r teulu yn y math o sefyllfa rydych chi'n ei disgrifio yn sylwi ar rywbeth ynglŷn â'r fam, fel bod ei hiechyd meddwl yn dirywio, byddant gyda hi o bosibl bob dydd, awr ar ôl awr. Byddant yn gweld y dirywiad hwnnw mewn ffordd na fyddai clinigwr o bosibl yn ei weld, gan nad ydyn nhw wedi bod yn eu gweld am gyfnod mor hir. Felly, mae hyn yn hollbwysig ac yn rhywbeth rwy'n angerddol iawn yn ei gylch. Ac rwy'n gwybod nad ydych chi nid yn unig yn angerddol, ond bod gennych chi lawer iawn o arbenigedd yn y maes hwn hefyd. Rwy'n gwerthfawrogi'n fawr eich bod wedi codi'r mater hwn oherwydd, yn bendant, ni allwn ni fforddio gwneud camgymeriad yma. Mae hyn yn ymwneud â bywydau menywod. Felly, diolch i chi am wneud y sylw yna.
Diolch yn fawr i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad heddiw. Fe hoffwn i ddechrau trwy rannu profiad etholwr. Mae Megan Lewis wedi graddio mewn bydwreigiaeth yn ddiweddar o Brifysgol De Cymru, ac er iddi raddio gyda gradd anrhydedd dosbarth cyntaf, dywedwyd wrth Megan a 62 o raddedigion eraill nad oes unrhyw swyddi gwag band 5 ar eu cyfer. Yn ei geiriau ei hun, dywed Megan, 'Rydym ni'n cael gwybod nad oes ein hangen ni, ond mae ein hangen ni. Rwy'n ei weld gyda fy llygaid fy hun. Mae'r staff yn ei weld, y menywod a'r teuluoedd—rydyn ni i gyd yn ei weld.'
Nid dewis yw staffio diogel. Ysgrifennais at fwrdd iechyd Caerdydd a'r Fro yn ddiweddar a ddywedodd wrthyf i nad ydyn nhw'n rhagweld unrhyw swyddi gwag yn y dyfodol agos, ac ar hyn o bryd bod ganddyn nhw ormod o staff, o oddeutu 20 o fydwragedd cyfwerth ag amser llawn. Mae'n teimlo fel bod datgysylltiad rhwng y profiad ar lawr gwlad a'r lefelau staffio y mae'n ofynnol i fyrddau iechyd eu cynnal. Mae'r cynllun gweithlu cenedlaethol sydd ar ddod a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth yn cyflwyno cyfle gwerthfawr i lunio dyfodol y gweithlu, felly tybed a allai'r Dirprwy Weinidog roi rhywfaint o eglurder ynghylch sut y bydd hyn yn gwella'r ffordd y bydd y galw am staff a chomisiynu cyrsiau hyfforddi yn asio.
Diolch, Zaynub, a diolch am eich eiriolaeth gyda'r mater hwn hefyd. Mae hyn wedi codi eisoes, ac fe hoffwn i ail-ddweud fy mod i'n ymwybodol o'r pryderon ynghylch sut nad yw lefelau staffio a adroddir bob amser yn adlewyrchu'r pwysau a brofir ar lawr gwlad; ac fel y sonioch chi, mae'r broses symleiddio ar gyfer myfyrwyr yn 2026 wedi amlygu pa mor hanfodol bwysig yw hi i ni sicrhau bod cynllunio'r gweithlu, comisiynu addysg a gofynion gwasanaeth yn cyd-fynd yn agos. Wrth gwrs, mae angen i ni ddysgu gwersi o hynny ar gyfer carfanau'r dyfodol, ond mae angen dybryd arnom ni i gefnogi'r graddedigion hynny heddiw—Megan a'i chyd-raddedigion. Mae eu hangen nhw. Wrth gwrs bod eu hangen nhw, ac fel Llywodraeth, rydym ni'n gwneud popeth o fewn ein gallu i wneud y mwyaf o'r cyfleoedd cyflogaeth hynny, gan weithio unwaith eto gydag Addysg a Gwella Iechyd Cymru a Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru. Prin y gallaf i ddychmygu pa mor anodd fydd y cyfnod hwn i Megan ac i'w chyd-raddedigion. Mae'n rhywbeth rydym ni'n ei gymryd yn gwbl o ddifrif. Ac wrth gwrs, mae hyn yn cyfrannu at y cynllun gweithlu.
O ran ein hymateb i'r adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru', rydym ni eisoes yn gweithio gyda sefydliadau'r Gwasanaeth Iechyd i ddatblygu'r offeryn diogelwch ar gyfer gweithlu gwasanaethau mamolaeth y dyfodol y soniais i amdano yn gynharach, sy'n adlewyrchu'n well cymhlethdod gofal, beth fydd gofynion gwasanaeth yn y dyfodol, gofynion y gweithlu. Ac yn y cyfamser, mae'n rhaid i fyrddau iechyd, wrth gwrs, ddefnyddio eu gweithlu yn effeithiol gyda'r offeryn cynllunio gorfodol presennol Birthrate Plus. Ond, edrychwch, mae hyn yn rhywbeth sy'n hynod o bwysig, a bydd meddyliau pawb yn y Siambr hon gyda'r garfan honno, ac rwy'n diolch i chi, ac Aelodau eraill hefyd, am godi eu pryderon. Mae eu hangen nhw. Diolch.
Yn olaf, Francesca O'Brien.
Diolch, Lywydd. A diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad. Mae'n rhaid i mi sôn am fy mhrofiad personol fy hun, sydd ychydig yn wahanol i lawer o deuluoedd. Roedd yn un cadarnhaol iawn ac yn un gwerthfawr iawn, fel y dylai fod. Fe wnes i roi genedigaeth yn Ysbyty Singleton i ddau fachgen iach yn yr hyn maen nhw'n ei ddisgrifio fel twba twym enfawr, ond rwyf wedi eu hatgoffa nad yw mor ymlaciol ag y maen nhw'n ei ddisgrifio. Ond rwy'n dweud hynny wrth fynd heibio, ac yn dymuno i bob mam a theulu gael yr un profiad, ond ni allaf anwybyddu'r hyn y mae teuluoedd eraill yn ei wynebu.
Ym mis Mai y llynedd, canfu Llais fod 76 y cant o fenywod a theuluoedd a ddefnyddiodd yr un gwasanaethau mamolaeth ag y gwnes i yn Singleton wedi adrodd profiad negyddol neu fethiannau yn eu gofal. Ddau fis yn ddiweddarach, cyhoeddodd teuluoedd eu hadolygiad eu hunain oherwydd, yn eu geiriau nhw, roedd eu hymddiriedaeth yn y bwrdd iechyd wedi chwalu'n llwyr. Fe wnaethon nhw nodi methiannau mewn uwchgyfeirio, yr ydym ni wedi eu trafod y prynhawn yma. Canfu'r adolygiad annibynnol, a gyhoeddwyd y diwrnod canlynol, fod methiannau dro ar ôl tro mewn gofal, ac nad oedd ymdrin â chwynion yn ddigon da. Mae'r gwasanaethau hynny yn dal i fod mewn ymyrraeth lefel 4. Felly, Ddirprwy Weinidog, pa gamau penodol y byddwch chi'n eu cymryd i sicrhau bod llwybrau uwchgyfeirio yn gweithio, pan fethodd yr un diwethaf? Oherwydd byddwn i wrth fy modd i fwy o fenywod, teuluoedd a babanod gael yr un profiad â mi—efallai nid bob amser yn y twba twym, ond profiad gwell. Diolch.
Diolch am grybwyll hynny. Edrychwch, rwy'n falch iawn eich bod wedi cael y profiad cadarnhaol hwnnw. Dylai, fel rydych chi'n ei ddweud, fod yn brofiad gwerthfawr i bob teulu neu bob unigolyn, ac, yn rhy aml, dydy e ddim, wrth gwrs, ac rwy'n teimlo bod angen i ni barhau i ailadrodd hynny, i'r mwyafrif helaeth o deuluoedd, y byddan nhw'n cael profiad gwych sy'n newid eu bywydau mewn ffordd wych. I ormod o deuluoedd, maen nhw'n cael profiad sy'n newid eu bywydau mewn ffordd arall, ac nid dim ond ein meddyliau, rhaid i'n gweithredu yn hyn o beth wneud yn siŵr ein bod ni'n eu helpu. Mae'n rhaid i ni ddysgu o bob ymchwiliad, boed hynny yn ein byrddau iechyd ein hunain, boed hynny'n dod o ymchwiliadau a gomisiynir ar lefel uwch, yn genedlaethol, weithiau mewn gwledydd eraill hefyd.
O ran sut rydym ni'n gwneud yn siŵr bod y prosesau uwchgyfeirio yn cael eu dilyn, mae'n rhaid i hyn ddigwydd ochr yn ochr â'r prosesau sy'n bodoli eisoes, i'w hategu fel y broses ddiogelu honno, fel ei bod yn broses ddiogelu arall, ac, yn hollbwysig, mae'n llwyfan i wneud yn siŵr y clywir llais menywod, y codir pryderon teuluoedd. Fel y dywedais i, caiff y trefniadau sicrwydd llywodraethu presennol eu defnyddio i wneud yn siŵr ein bod yn cadw golwg iawn ar hyn. Ond os gaf i ddweud yn olaf, Ddirprwy—. Maddeuwch i mi, fe wnes i eich israddio yn y fan yna, mae'n ddrwg gen i. Ond os ga i ddweud yn olaf, Lywydd—dyma'r diwrnod cyntaf yn ôl—bod pob teulu, pob menyw, yn haeddu cael y gofal gwych rydych chi newydd ei amlinellu. Allaf i ond dychmygu y bu hwn yn ddatganiad anodd i lawer o deuluoedd ei glywed, a byddwn yn meddwl amdanoch chi hefyd. Mae'n rhaid i ni wneud hyn yn iawn. Ac rwy'n croesawu'n fawr natur foneddigaidd pawb yn y Siambr y prynhawn yma. Diolch. Diolch, Lywydd.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben. Diolch, bawb.
Daeth y cyfarfod i ben am 19:04.
Mae'n hollol amlwg bod y lobi amgylcheddol eithafol sydd ag obsesiwn â newid hinsawdd wedi dominyddu polisi yng Nghymru ers tri degawd, gan arwain at y dinistr a welsom dros yr haf. Mae da byw wedi eu lladd, cynefinoedd wedi'u dinistrio a mawndiroedd sy'n dal carbon wedi'u colli ers degawdau. Mae angen strimynnau atal tân. Mae angen pyllau tân, fel rydych chi newydd gyfaddef yn eich araith eich hun. Nhw yw'r ffordd fwyaf effeithiol o fynd i'r afael â thanau yn ein hucheldiroedd. Mae angen mwy o dda byw ar ein hucheldiroedd, nid llai. Nhw yw'r gwneuthurwyr strimynnau atal tân naturiol. Mae angen i ni reoli rhedyn sydd wedi mynd yn rhemp. Mae hyn yn hollol hanfodol. Mae'n troi ein mynyddoedd yn flychau tân. Lle na ellir ei fwyta, lle na ellir ei losgi neu ei rolio'n ddiogel, mae angen ffordd o'i reoli. Brif Weinidog, a allwch ein sicrhau heddiw y byddwch yn gwneud popeth o fewn eich gallu i leihau'r llwythi tanwydd hyn, creu'r strimynnau atal tân hynny, yr ydych yn cyfaddef eu bod yn angenrheidiol, a chyflymu technoleg newydd i sicrhau bod rhedyn dan reolaeth, ochr yn ochr â sicrhau bod y cynllun ffermio cynaliadwy yn gwneud popeth i gefnogi ein ffermwyr i adfer y tiroedd hyn, gan y byddant yn chwarae rhan allweddol wrth eu hadfer?
Rydw i wedi siarad â ffermwyr o'r gogledd a'r de y bore yma sydd heb glywed dim oddi wrth y Llywodraeth hon. Ble mae'r gefnogaeth honno? Nid yw'n ddigon da. Rydych chi wedi cyhoeddi dwy uwchgynhadledd, ond rwyf mewn dryswch pam na fydd ein ffermwyr a'n pobl gyffredin yn eistedd o amgylch y bwrdd hwnnw gyda chi, fel y gwnaethoch chi addo iddynt yn bersonol ar fynydd Blorens. Nhw yw'r arbenigwyr, maen nhw'n adnabod yr ucheldiroedd yn well nag unrhyw un—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf, Weinidog, rydw i wedi siarad â nhw y bore yma a dydyn nhw ddim yn rhan ohonynt. [Torri ar draws.] Na, mae'n ddrwg gen i. Nhw yw'r arbenigwyr, maen nhw'n adnabod yr ucheldiroedd yn well nag unrhyw un. Nid peth braf yn unig yw eu cynnwys; mae'n gwbl hanfodol eu bod yn cael eu cynnwys os ydym yn mynd i gael cynllun gweithredol ar waith i atal dinistr ar y raddfa a welsom ni yr haf hwn.
Brif Weinidog, a wnewch chi warantu heddiw y bydd y ffermwyr a'r bobl gyffredin sydd ar y rheng flaen yn eistedd o amgylch y bwrdd hwnnw yn yr uwchgynhadledd? Byddwn wrth fy modd pe baech chi'n gwarantu hynny. A fyddwch chi'n lansio ymgyrch ymwybyddiaeth addysgol ar unwaith sy'n targedu llosgi bwriadol a chamgymeriadau dynol, yn hytrach na chuddio y tu ôl i'r esgus hwnnw sef newid hinsawdd? Dyma a ddechreuodd y tanau, nid newid hinsawdd, ynghyd â pholisi amaethyddol gwael. Mae angen i chi gydnabod hyn, ac mae angen i chi weithredu yn unol â hynny. Diolch.
Mae'r Aelod yn dweud na fydd ffermwyr yn yr uwchgynhadledd honno. Mae tirfeddianwyr a ffermwyr yn rhan o'r ffordd rydym ni'n mynd i'r afael ag ef drwy'r uwchgynhadledd honno. Felly, ydy, mae hyn yn ymwneud â dod â'r holl bartneriaid hynny at ei gilydd sy'n deall y gwahanol ffactorau: arbenigwyr ym maes newid hinsawdd, yn sicr, arbenigwyr ym maes rheoli tir, arbenigwyr o ran mynd i'r afael â thanau gwyllt. Mae gennym rai o'r arbenigwyr gorau yn y DU yma yng Nghymru. Felly, gadewch i ni fynd i'r afael â'r hyn a ddigwyddodd dros fisoedd yr haf, yr ymdrechion anhygoel mewn amgylchiadau anodd iawn, a dysgu gwersi wrth symud ymlaen.
Gydag effaith newid hinsawdd, mae digwyddiadau tywydd eithafol yn debygol o ddod yn rhywbeth normal, nid yr eithriad. Mae pryder gwirioneddol iawn y gallai gwasanaethau tân ac achub wynebu sefyllfa argyfwng debyg oherwydd llifogydd. Mae parodrwydd yn gofyn am arweinyddiaeth a buddsoddiad ar lefel genedlaethol. Rwy'n croesawu'r cynllun gweithredu hinsawdd a natur. Rhaid i Lywodraeth Cymru weithio i sicrhau bod cynghorau, cymunedau a busnesau mor barod â phosibl ar gyfer digwyddiadau tywydd sylweddol yn y dyfodol. Ni ddylai hyn fod yn gyfrifoldeb i'r awdurdodau lleol unigol. Mae cronfa gwydnwch hinsawdd yn un o'r mesurau a awgrymir i'w hystyried gan Undeb y Brigadau Tân. A all y Prif Weinidog gadarnhau a yw hyn yn rhywbeth y bydd y Llywodraeth yn ei archwilio?
Brif Weinidog, rwy'n croesawu'r hyn rydych chi wedi'i ddweud heddiw, ond mae angen i ni weld canlyniadau, nid addewidion yn unig. Mae arweinyddiaeth wleidyddol yn ymwneud â bod yn bresennol ac yn weladwy. Mae hefyd yn ymwneud â dysgu a gwrando. Gobeithio bod Llywodraeth Cymru yn gwrando ar y cymunedau a oedd yn gwylio gyda braw wrth i'r fflamau agosáu, ar y gwasanaethau tân ac achub blinedig, ar y ffermwyr a gollodd eu cnydau, ac ar y perchnogion busnes a ddioddefodd golledion ariannol sylweddol. Mae angen i ddiffoddwyr tân, cymunedau a busnesau wybod bod gwersi wedi'u dysgu o'r haf digynsail hwn. Sut fyddwch chi'n mesur llwyddiant yr uwchgynhadledd newid hinsawdd a gwydnwch, a phryd fydd y cynllun gweithredu hinsawdd a natur yn cael ei gyflawni? Diolch.
Ac os caf gyfeirio at ychydig o bwyntiau eraill. Yn amlwg, bu cyfeiriad at y ffordd rydym ni'n rheoli tir yng nghefn gwlad y dyddiau hyn, ac mae'n ymddangos i mi fod mwy o risg o ganlyniad i ganiatáu i rywfaint o'r prysgwydd, y rhedyn a llystyfiant arall gronni, oherwydd mae hynny ynddo'i hun wedyn yn creu'r tanwydd ar gyfer tanau gwyllt. Gwyddom, yn hanesyddol, fod ffermwyr a thirfeddianwyr eraill wedi ceisio rheoli hynny mewn ffordd gynaliadwy, trwy greu'r rhwystrau hynny i atal tân rhag lledaenu pan fydd yn dechrau. Ac rwy'n credu bod angen i ni adolygu arferion rheoli tir. Mae'n dda gweld yr Ysgrifennydd Cabinet sy'n gyfrifol am faterion gwledig yma, ac rwy'n gwybod ei fod yn deall y pethau hyn, ond rwy'n credu pe baem yn rheoli ein tir mewn ffordd wahanol, yna efallai y gallem helpu i leihau rhai o'r risgiau hyn.
Rydym hefyd wedi gweld, wrth gwrs, ostyngiad mawr yn niferoedd da byw yng Nghymru, ac mae'n debyg y byddwn yn gweld gostyngiad pellach yn niferoedd da byw yng Nghymru yn y dyfodol. Dydw i ddim yn gwybod. Ond, yn sicr, pe bai polisi'r Llywodraeth flaenorol yn cael ei ddilyn, dyna fyddwn ni'n ei weld. Nawr, yn amlwg, os yw anifeiliaid yn pori, yna mae llai o berygl y bydd y tir hwnnw'n llawn tanwydd a fyddai'n caniatáu i dân gwyllt ledaenu. Felly, byddai gen i ddiddordeb clywed eich barn, Brif Weinidog, ar yr hyn y gallwn ei wneud i wneud yn siŵr ein bod yn diogelu ein niferoedd da byw i wneud yn siŵr y gallant helpu i reoli'r pethau hyn.
Yn ogystal â hynny, mae Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru a phobl eraill sy'n gweithio yn y diwydiant ffermio wedi galw am arian i helpu i sefydlu cronfeydd dŵr bychain ar ffermydd, er mwyn sicrhau bod mwy o ddŵr hygyrch yn agos at leoedd a allai fynd ar dân. Ac rwy'n meddwl tybed a yw hynny'n rhywbeth y byddwch chi a'ch Llywodraeth yn ei ystyried.
Ac yn olaf, clywais yn gynharach am yr angen i rybuddion dwyieithog gael eu cyhoeddi ar yr un pryd pan fydd rhybuddion brys cenedlaethol yn cael eu cyhoeddi. Rwy'n gwerthfawrogi ei fod yn gyfrifoldeb Llywodraeth y DU, ond, yn amlwg, mae angen meddwl ar y cyd ar draws y DU ar y materion hyn. Fe wnaeth hynny achosi llawer o ddryswch, a byddwn yn ddiolchgar i wybod pa sicrwydd rydych chi wedi'i dderbyn gan Lywodraeth y DU y bydd y rhybuddion hynny yn cael eu cyhoeddi ar yr un pryd yn y dyfodol i wneud yn siŵr bod pobl yn cael y cyfle gorau i allu ymateb yn gyflym. Diolch.
O ran elfennau ffisegol i liniaru risgiau, ydy, mae rheoli tir yn amlwg yn rhan bosibl o hynny. Bydd yn rhan o'r gymysgedd pan ddaw i'r fforwm hwnnw ar 22 Hydref. Gall niferoedd da byw chwarae rhan yn y trafodaethau hynny. Rwy'n dal i ddweud bod unrhyw newidiadau a gyflwynwyd mewn arferion, wedi'u hysgogi ar adegau gan wahanol bolisïau'r Llywodraeth, rwy'n argyhoeddedig eu bod wedi'u hysgogi gan y rhesymau cywir—mae'r cymhellion a'r ysgogiadau cywir wedi bod yno. Dim ond bod y cyd-destun yn newid, ac mae angen i ni wneud yn siŵr nad ydym yn creu risgiau diangen i ni ein hunain, gan fod, ar yr un pryd, yn wirioneddol benderfynol o chwarae ein rhan yn nhermau'r argyfwng hinsawdd a natur.
Ar y cais am arian ar gyfer cronfeydd dŵr bychain, nid yw'n rhywbeth yr wyf wedi cael trafodaethau penodol amdano, ond rwy'n gwybod ein bod yn edrych ar sut y gellir darparu cymorth i amaethyddiaeth yng ngoleuni'r hyn y maen nhw wedi'i brofi yr haf hwn.
Rwyf am orffen gyda'r rhybudd. Roeddwn i mewn bwyty ar y pryd, pan ddaeth y rhybudd. Roedd yn frawychus i lawer, rwy'n gwybod, ac roedd yr agwedd ddwyieithog, heb amheuaeth, yn achosi pryder. Nid mater i Lywodraeth Cymru oedd hwn. Mater i Lywodraeth y DU oedd hwn. Y cwestiwn a ofynnwyd oedd: pa ymgysylltiad fydd gennym ni? 'Byddwn ni'n helpu', yw'r ateb i hynny. Mae'n bwysig bod y neges yn glir i bobl. Ond fel yr oeddwn yn dweud yn gynharach, nid dwyieithrwydd yw'r broblem, ond sut rydym ni'n gwneud yn siŵr bod gennym y canlyniad rydym ni'n ei geisio, sef rhoi rhybudd i bobl o risg sydd ar y gweill, a'n bod ni hefyd yn ystyried y ffaith ein bod ni'n wlad ddwyieithog. Rydym ni'n dda iawn am wneud pethau yn ddwyieithog yma yng Nghymru. Mae gennym arbenigedd i wneud yn siŵr ein bod yn gallu cefnogi Llywodraeth y DU i fyfyrio ar yr hyn a ddigwyddodd gyda'r rhybudd brys hwnnw yr haf hwn.
Ac mae'r sefyllfa iddyn nhw hyd yn oed yn waeth oherwydd, ar draws y ffin, gall busnesau redeg ffatri neu rentu gofod swyddfa neu ddefnyddio unrhyw adeilad arall sydd ei angen ar gwmni mawr llwyddiannus am ardrethi busnes is, gan annog busnesau i beidio â manteisio ar y cyfle i ddod i Gymru yn y dyfodol.
Fy mhwynt olaf ar y datganiad i'r wasg hwn yw hyn: ai dyma fe? Yn eu maniffesto fe ddywedodd Plaid Cymru fod angen diwygiadau go iawn ar ardrethi busnes, ac ar ôl wyth wythnos dros yr haf, y cyfan y gallech chi feddwl amdano oedd gwneud rhai diwydiannau yn gymwys ar gyfer y categori trothwy is a oedd yn bodoli eisoes. Weinidog, pryd fyddwn ni'n gweld y diwygiadau go iawn i ardrethi busnes a addawyd yn eich maniffesto? Diolch, Ddirprwy Lywydd.
Ystyriaeth arall y byddai gen i ddiddordeb yn eich ymateb iddi yw rôl awdurdodau lleol o ran ardrethi busnes. Wrth gwrs, mae llawer o bobl yn meddwl mai cynghorau sy'n gosod yr ardrethi busnes hynny, ond dim ond eu casglu ar ran Llywodraeth Cymru maen nhw'n ei wneud. Ond tybed a oes cyfle i gymell ein hawdurdodau lleol trwy ganiatáu iddyn nhw gadw elfen o unrhyw dwf mewn ardrethi annomestig yn eu hardal, er mwyn caniatáu i'n cynghorau fuddsoddi yn ein canol trefi neu gymell ein cynghorau efallai i fuddsoddi yn y canol trefi hynny yn fwy nag y maen nhw'n ei wneud ar hyn o bryd.
Yn olaf, Weinidog, mae gen i ddiddordeb—ac mae'n mynd yn ôl at y cyhoeddiad penodol hwn heddiw—yn yr effaith y mae'n mynd i'w chael ar fusnesau sy'n cynnig gwasanaethau cymysg. Yn fy etholaeth fy hun, efallai y bydd hyn yn effeithio ar ganolfan chwarae a chaffi Banana Ben. Mae rhyddhad ardrethi lletygarwch bwyd a diod wedi'i wrthod iddyn nhw yn y gorffennol, er bod bwyd a diod yn cyfrif am 60 y cant o'u harwynebedd llawr a 61 y cant o'u trosiant. Mae Tŷ'r Cwmnïau yn ei ddosbarthu fel bwyty a chaffi heb drwydded. Mae'r busnes yn darparu cyfleuster chwarae dan do ochr yn ochr â bwyd a diod i deuluoedd, ac nid yw'r ddau, wrth gwrs, yn annibynnol ar ei gilydd, ond mae'n ymddangos na fydd yn gymwys i gael y rhyddhad cyfatebol. Mae busnesau o natur debyg yn Lloegr yn gymwys i'w gael. Felly, tybed a allech chi ymateb i hynny a'r hyn y gallech chi geisio ei wneud i fynd i'r afael â'r gwahaniaeth hwn er mwyn sicrhau nad yw busnesau yng Nghymru yn wynebu anfantais am eu bod yn gweithredu yng Nghymru, efallai'n cynnig mwy nag un gwasanaeth i'w cwsmeriaid. Diolch yn fawr iawn.
Felly, o ystyried yr amserlen dynn ar gyfer yr adolygiad hwn, rwy'n disgwyl iddo adeiladu ar y dystiolaeth sylweddol a gasglwyd trwy alwad y Llywodraeth flaenorol am gyflwyniadau ar ddyfodol addysg drydyddol, yn ogystal â'i gwerthusiad cyhoeddedig o ddiwygiadau Diamond, gan geisio tystiolaeth bellach hefyd, lle y bo angen, ar y materion penodol sydd wedi'u nodi yn y cylch gwaith. Gallaf gadarnhau heddiw fod crynodeb o'r cyflwyniadau hynny wedi'i gyhoeddi ar wefan Llywodraeth Cymru.
Ni fydd gwaith yr adolygiad hwn yn hawdd. Bydd angen ystyried dewisiadau a chyfaddawdau anodd, a rhaid i argymhellion fod yn uchelgeisiol ac yn realistig. Bydd angen iddyn nhw weithredu o fewn y cyfyngiadau ariannol sy'n wynebu Llywodraeth Cymru a'r sector cyhoeddus ehangach. Fodd bynnag, rwy'n credu, ac rwyf wedi fy nghalonogi gan y sgyrsiau rwyf wedi'u cael â'r Athro Prendergast ei fod ef yn rhannu'r farn hon, bod yr adolygiad hwn yn gyfle pwysig. Ar ddechrau'r adolygiad, rydyn ni'n hyderus am yr hyn y gall addysg uwch gyfrannu at Gymru, ond yn cydnabod hefyd nad yw'r sefyllfa bresennol yn gynaliadwy.
Mae ymchwil ac arloesi hefyd yn agwedd hynod bwysig ar ein system addysg drydyddol. Rydyn ni wedi gweld canlyniad ymchwil ac arloesi. Mae'r cyffro AI mawr sy'n digwydd yn yr economi ar hyn o bryd wedi rhoi symiau anhygoel o fuddsoddiad a gwerth i'r economi, ac mae hynny o ganlyniad uniongyrchol i ymchwil y mae prifysgolion a graddedigion diweddar wedi ymgymryd â hi. Felly, rwy'n cefnogi yn sylfaenol amcan yr adolygiad i weld sut y gallwn ni gryfhau ein hymchwil ac arloesi yng Nghymru.
Rwyf hefyd yn croesawu'r mynegiadau a wneir yn yr adolygiad ynghylch cryfhau'r cysylltiadau rhwng cyflogwyr ac addysg, boed hynny rhwng y sector preifat a'r sector cyhoeddus, ac rwy'n gobeithio y bydd yr adolygiad yn cymryd tystiolaeth gan gyflogwyr sector preifat yng Nghymru i geisio darganfod ble y gall y bylchau rhyngddynt nhw fod, pam nad oes swyddi lefel mynediad ar gael a pham nad oes cyfleoedd ar gael yn yr un ffordd ag y maen nhw wedi bod mewn blynyddoedd blaenorol o gymharu â nifer y graddedigion.
Yn olaf, rwy'n croesawu cwmpas yr adolygiad, gan gynnwys colegau a phrentisiaethau gradd, ond hoffwn i ofyn: a fydd hefyd yn cynnwys astudiaethau prifysgol o bell? Rwy'n sylwi bod hynny'n duedd gynyddol—pobl sy'n astudio eu cyrsiau, boed nhw'n rhai israddedig neu ôl-raddedig, yn gyfan gwbl o bell. Ac rwy'n nodi bod disgwyl i'r adroddiad llawn o'r adolygiad fod ar gael o aeaf 2027-28, gyda'r nod o gyflwyno mesurau ar gyfer dechrau blwyddyn academaidd 2028-29. O ystyried y diffyg cyllido sy'n wynebu prifysgolion ar hyn o bryd a'r gostyngiad yn y nifer sy'n cofrestru, a oes unrhyw gamau wedi'u cynllunio neu ddulliau ar waith i gymryd camau yn y tymor byrrach os bydd angen? Oherwydd bydd yna rai myfyrwyr sydd naill ai'n ystyried dechrau prifysgol nawr neu sy'n dilyn eu cyrsiau ar hyn o bryd a allai fod yn bryderus am ddyfodol eu haddysg o ystyried y diffyg cyllid, er nad oes disgwyl i'r adolygiad gael ei gwblhau am flwyddyn neu ddwy eto. Diolch yn fawr.
Felly, hoffwn ofyn i chi a yw'r adolygiad hwn—ac rwy'n croesawu bod yna gadeirydd annibynnol a'n bod ni'n mynd i gael y newyddion diweddaraf—yn mynd i fod yn edrych ar raglen Seren hefyd, neu a yw hynny'n mynd i gael ei wneud ar wahân. A yw'n fwriad gennych, fel rhan o'r adolygiad o Seren, i ymgysylltu â Rhydychen a Chaergrawnt? Oherwydd os yw pobl ifanc yn gallu mynd i rai o'r prifysgolion gorau, nid yn unig yn y DU, ond unrhyw le yn y byd, yna dylen nhw gael eu hannog i wneud hynny.
Rydyn ni, ar y meinciau hyn, bob amser wedi gweld Seren fel rhaglen sy'n canolbwyntio ar ddysgwyr sydd wedi'i chynllunio i sicrhau bod ein pobl ifanc yn gallu bod y gorau y gallan nhw fod. Hoffwn i gynnig rhybudd ysgafn i chi y byddwn ni'n ymladd yn galed iawn ar y meinciau hyn i amddiffyn yr agwedd honno ar Seren, ac rwyf eisiau gofyn i chi a yw'n fwriad gennych, fel rhan o'r gwaith rydych chi'n ei wneud ar Seren, neu fel rhan o'r adolygiad hwn, i geisio mewn unrhyw ffordd i atal pobl ifanc rhag astudio, p’un a yw hynny dros y ffin neu ble bynnag maen nhw eisiau mynd, i gyflawni eu haddysg ac i fod y gorau y gallan nhw fod.
Rwyf am ddweud mwy am sylw a gafodd ei godi gan fy nghyd-Aelod Lynne Neagle hefyd, Weinidog, o ran yr uchelgais hon bod myfyrwyr yn chwilio am addysg yn y lle sydd orau iddyn nhw. Mae Cymru eisoes yn gartref i brifysgolion o'r radd flaenaf. Fodd bynnag, i lawer o fyfyrwyr, chwilio mewn mannau eraill yn y DU neu dramor yw'r hyn sydd orau iddyn nhw ac i'w llwybr yn y dyfodol. Dylai hynny fod yn ddewis sydd ar gael iddyn nhw yn yr un modd. Dylai addysg uwch ganiatáu i'n myfyrwyr anelu at fod y gorau y gallan nhw fod, i gael eu cefnogi. Dydyn nhw ddim eisiau teimlo eu bod yn cael eu cyfyngu gan gymorth y Llywodraeth sy'n benodol i Gymru ai peidio. Felly, a wnewch chi, ar lawr y Senedd heddiw, ymrwymo i beidio â rhwystro dyheadau myfyrwyr o Gymru i astudio lle bynnag sydd orau iddyn nhw? Diolch yn fawr iawn.
Pan fydd y pwysau rydych chi'n eu disgrifio yn y datganiad heddiw eisoes yn cael eu teimlo mewn ystafelloedd dosbarth ledled Cymru, cafodd eich Llywodraeth gyfle i wneud rhywbeth am y peth. Roedd y cyllid yno, yn deillio o fwy o wariant ar anghenion addysgol arbennig ac anabledd yn Lloegr. Byddai gen i ddiddordeb gwybod pa sylwadau, os o gwbl, wnaethoch chi yn ystod camau trafod ehangach y gyllideb honno.
Ac yn olaf, Weinidog, atebolrwydd. Rydych chi'n dweud yn eich datganiad eich bod yn gobeithio gweld gwelliant yn sgoriau Cymru yn y rownd PISA nesaf. Rwy'n credu bod angen rhywbeth mwy cadarn na gobaith. Bydd y garfan nesaf yn sefyll PISA, fel y dywedoch chi, yn 2029, gyda'r canlyniadau yn cael eu cyhoeddi yn 2030. Felly, a wnewch chi ymrwymo heddiw y bydd Cymru, pan fydd y canlyniadau hynny'n cael eu cyhoeddi, wedi gwella ar ei sgoriau presennol mewn darllen, mathemateg a gwyddoniaeth? Mae hynny'n fesur syml y gellir barnu'r Llywodraeth hon yn ei erbyn. Mae rhieni, athrawon ac yn wir y plant eu hunain yn haeddu eglurder. Sut olwg sydd ar lwyddiant? Pryd fyddwn ni'n ei weld? A phwy fydd yn cymryd cyfrifoldeb os na chaiff ei gyflawni? Ai chi Weinidog? Diolch yn fawr iawn i chi.
Rwyf eisoes wedi cael llawer o sgyrsiau, hyd yn oed cyn i mi ddechrau yn y rôl newydd hon, gydag arweinwyr ac athrawon yn ein system addysg. Ni fydd hyn yn anghyfarwydd iddyn nhw, ond bydd hefyd yn rhoi'r eglurder y maen nhw'n ceisio ac y maen nhw'n gofyn amdano yn gynyddol, er mwyn iddynt gael yr hyder ac i ni gael yr hyder, bod yna ddealltwriaeth gyson am beth yw ein disgwyliadau ar draws pob awdurdod lleol ledled Cymru.
Pan gyhoeddir y canllawiau statudol manwl ar y disgwyliadau hynny yn ddiweddarach y tymor hwn, fe welwch y lefel o fanylion yno, yr wyf yn hyderus y bydd pobl yn eu hystyried yn ddefnyddiol. Byddwn yn ymgynghori ar hynny, oherwydd y bwriad yw eu bod yn ganllawiau statudol, ond mae hynny'n ddarn sylweddol o waith sydd wedi'i wneud dros y pedwar mis diwethaf, gyda'r bwriad ei fod yn rhoi dealltwriaeth i ni fel system am y cyfeiriad rydym ni'n mynd iddo, beth sydd angen i ni ei weld mewn ystafelloedd dosbarth ledled Cymru, sut ydyn ni'n rhoi hyder i ni'n hunain, pob un ohonom, ein bod ni'n mynd i'r cyfeiriad cywir, a dod ag athrawon gyda ni hefyd. Diolch yn fawr.
Ac yna fy mhwynt olaf: yn y cynllun, mae'n dweud eich bod wedi gwneud ymrwymiad i adolygu'r polisi grant datblygu disgyblion i wella sut rydym yn ei ddyrannu a'i ariannu, monitro ei ddefnydd a'i effaith a sut rydym yn gwerthuso llwyddiant cyllid grant, ac mae'r gwaith ar hynny yn dechrau yn hydref 2026. Roedd hynny'n dipyn o syndod i mi, oherwydd cyhoeddais adolygiad o'r grant datblygu disgyblion ym mis Rhagfyr 2025, ac roedd y gwaith ar hynny yn mynd rhagddo. Felly, a yw hyn yn golygu gadael y gwaith hwnnw? A yw'n barhad o'r gwaith hwn? Ac a gaf i sicrwydd nad yw'r gwaith hwn yn newydd, oherwydd roedd i fod ar y gweill o 2025? Diolch.
Mae gen i rai pryderon, fel rwy'n siŵr y byddech chi'n ei ddisgwyl, ac mae rhai o'r rheiny yn ymwneud â sut mae hyn yn gweithio yn ymarferol. Rwy'n credu bod cyd-Aelodau eisoes wedi sôn am y llwyth gwaith presennol sydd gan athrawon, ac rwy'n gwybod eich bod wedi ymateb i rywfaint o hynny. Nid ydynt eisiau mwy o waith papur, nid ydynt eisiau mwy o fiwrocratiaeth, nid ydynt eisiau mwy o dywod yn y system; maen nhw eisiau i hyn weithio mor ddidrafferth â phosibl. Felly, tybed, yn eich ymateb i mi, a allwch chi roi'r sicrwydd hynny eich bod chi'n cydnabod hynny eto, ac y byddant yn cael yr adnoddau, yr hyfforddiant a'r gefnogaeth i allu cyflawni hyn.
Sylwais hefyd yn agoriad eich dogfen gynllun, Weinidog Cabinet, eich bod chi'n nodi, ac fe ddyfynnaf:
'Mae cyfnod estynedig o ddiwygio wedi gadael ei ôl, ac mae'r ffocws ar lythrennedd a rhifedd wedi pylu.'
Rydych chi'n dweud drachefn fodd bynnag bod y cynllun newydd yn fwriadol—ni allaf ddweud y gair; mae angen gwella fy sgiliau llythrennedd—yn
'fwriadol ailadroddus a bydd yn cael ei adolygu a'i werthuso'n barhaus'.
Nawr, mae'n ymddangos bod y ddau beth hynny, efallai, yn ymladd yn erbyn ei gilydd, a meddwl ydw i tybed pa sicrwydd y gallwch chi ei roi i'n hysgolion bod—. Fe wnaethoch chi nodi bod yr holl ddiwygiad hwn wedi cymryd llawer o egni yn y system, ond yna fe ddywedwch y byddan nhw'n destun adolygiad a gwerthuso parhaus. Felly, rwy'n credu y byddai ysgolion eisiau gwybod sut ydych chi'n mynd i gael y tensiwn hwnnw'n iawn. Sut ydych chi'n mynd i sicrhau, er bod yr adolygiadau hynny'n bwysig, mewn gwirionedd, y bydd angen iddynt barhau â'r gwaith hwnnw?
Rwy'n credu bod fy amser ar ben, Ddirprwy Lywydd, felly edrychaf ymlaen at yr ymateb, ond efallai bod gen i un eiliad. Ni allwn, wrth gwrs, ddatgysylltu canlyniadau llythrennedd a rhifedd oddi wrth rhai disgwyliadau sylfaenol mewn ysgolion. Holais y Prif Weinidog yn gynharach ynglŷn â sut rydym ni'n mynd i fynd i'r afael ag ymddygiadau yn yr ystafell ddosbarth, oherwydd er mwyn i blant ennill y sgiliau llythrennedd a rhifedd hynny, mae angen iddyn nhw fod yn y lle gorau posibl yn yr ystafell ddosbarth o ran ymddygiadau hefyd. Felly, byddwn yn gwerthfawrogi unrhyw ymateb ar hynny hefyd. Diolch yn fawr iawn.
Mae hyn yn arbennig o bwysig o fewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Dylai beichiogrwydd, genedigaeth a'r cyfnod newyddenedigol fod yn brofiadau cadarnhaol. Dylen nhw fod yn brofiadau diogel i bob teulu. A bob dydd—mae'n bwysig dweud—mae staff ymroddedig y Gwasanaeth Iechyd yn darparu gofal diogel ac o ansawdd uchel i fenywod, babanod a theuluoedd ledled Cymru. Ond pan fydd pethau'n mynd o'i le, gall yr effaith fod yn ofnadwy. Dyna pam na all fod lle i laesu dwylo. Mae'n rhaid i ni barhau i ddysgu o adolygiadau, o arolygiadau, o ymchwiliadau ac, yn anad dim, gan fenywod a theuluoedd eu hunain.
Rydym ni'n clywed yn barhaus y dylai gofal mamolaeth a newyddenedigol roi teuluoedd wrth ei galon, a bod yn rhaid clywed lleisiau menywod a theuluoedd. Mae Galwad am Bryder yn rhoi cyfle i ni droi'r geiriau hynny'n rhywbeth ymarferol. Ond rhaid i'r gwasanaeth fod yr un fath ledled Cymru a chael digon o staff i'w redeg yn iawn. Ac mae'n rhaid i ni wirio a yw'n gweithio mewn gwirionedd. Dyna ein gwaith ni.
Weinidog, rwy'n croesawu'r fenter hon, ond byddwn yn gofyn i chi roi tri pheth i ni heddiw: dyddiad clir ar gyfer pryd y bydd hyn ar gael ledled Cymru; safon glir ar gyfer pa mor gyflym y mae'n rhaid i alwad am bryder dderbyn ymateb; ac ymrwymiad i gyhoeddi'r canlyniadau fesul bwrdd iechyd. Oherwydd, yn y pen draw, nid yw hyn yn ymwneud â menter Gwasanaeth Iechyd arall neu ddogfen arall—mae hyn yn ymwneud â rhywbeth llawer mwy sylfaenol. Os yw menyw yn dweud wrthym ni ei bod hi'n poeni, rydym ni'n gwrando. Os yw teulu yn dweud wrthym ni fod rhywbeth o'i le, rydym ni'n gwrando. Ac os ydyn nhw'n credu bod rhywun yn mynd yn fwy sâl, mae'n rhaid i ni ei gwneud hi'n hollol sicr bod rhywun yn gweithredu. Diolch.
Heddiw, nid yw menywod a babanod sy'n byw yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg yn derbyn ymweliadau a chymorth gan ymwelwyr iechyd oherwydd eu bod wedi cael eu gorfodi i fynd ar streic. Fe wn i fod hyn yn dod o dan bortffolio Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, ond mae'n bwysig ei grybwyll yma heddiw wrth i ni drafod gwrando ar bryderon menywod a theuluoedd. Fe hoffwn i annog Llywodraeth Cymru unwaith eto i helpu datrys yr anghydfod hwn, fel yr addawodd Plaid Cymru y byddai'n ei wneud pan oedden nhw'n un o'r gwrthbleidiau. Heb staff, ni all y system Galwad am Bryder weithio fel y bwriadwyd ar draws gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Mae ymyriadau meddygol yn ystod genedigaethau wedi cynyddu'n gyflym yn y blynyddoedd diweddar, ac mae cyfran y llawdriniaethau cesaraidd yn uwch nag erioed. Mae'r cynnydd hwn wedi newid y gofynion a osodir ar wasanaethau mamolaeth, felly fe hoffwn i wybod pa waith y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i archwilio sut y mae angen addasu gwasanaethau i ymateb i'r galw hwn sy'n newid. Diolch.
Yn olaf, mae'r cynllun gweithlu yn cael ei ddatblygu. Bydd hyn yn rhan o'r ystyriaeth o ran iechyd meddwl amenedigol. Roedd hyn yn rhywbeth a oedd yn bwysig iawn i'm rhagflaenydd yn y swydd hon, Steffan Lewis. Rwy'n gwybod, unwaith eto, ei fod yn rhywbeth sy'n bwysig iawn i chi. Os byddai'n ddefnyddiol—ac rwy'n dweud hyn wrth Aelodau, wrth lefarwyr, ar draws y Siambr—i gael cyfarfod pellach i drafod hynny yn fanylach, byddwn yn hapus iawn i wneud hynny. Diolch, Jayne. Diolch am hynny.
Ac yn olaf, Lywydd, Peter, fe wnaethoch chi ofyn, mae'n debyg, pam mae hyn yn digwydd nawr, mewn ffordd, o ran y cyd-destun ehangach y mae angen i ni fod yn ymwybodol ohono. Nid yw Galwad am Bryder yn ymateb i unrhyw adolygiad neu ymchwiliad unigol. Mae'n rhan o raglen ehangach i wella diogelwch mamolaeth a newyddenedigol. Ond, wrth gwrs, nid yw hyn yn bodoli mewn gwagle. Mae hyn yn amserol iawn heddiw gyda'r newyddion sydd i'w gweld yn Lloegr. Mae'n rhaid i ni ddysgu o adolygiadau. Mae'n rhaid i ni ddysgu o arolygiadau, ymchwiliadau. Yn bwysicaf oll, mae'n rhaid i ni ddysgu o brofiadau menywod a phrofiadau teuluoedd a gwneud yn siŵr bod bywydau pobl yn well—. Dyna'r prawf eithaf.