Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.
Prynhawn da, bawb. Cwestiynau nawr i'r Prif Weinidog. Cwestiwn 1, Carrie Harper.
1. Pa gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi ar gyfer cais Wrecsam i fod yn ddinas diwylliant? OQ64321
Prynhawn da. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda Chyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam a thîm cais Wrecsam. Rydyn ni'n cydnabod y manteision economaidd, diwylliannol a chymdeithasol y gall statws Dinas Diwylliant eu cynnig, ac yn ychwanegol at y £60,000 a ddyrannwyd yn 2026-27 tuag at gefnogi'r gwaith o ddatblygu'r cais, rydyn ni'n mabwysiadu dull trawslywodraethol, gan gefnogi'r cais, cyn i Wrecsam gyflwyno ei chais llawn erbyn 10 Awst.
Diolch yn fawr iawn. Mae gan Wrecsam stori anhygoel i'w hadrodd, o'n treftadaeth ddiwylliannol a'n diwylliant i'n sîn gelfyddydol fywiog, clwb pêl-droed, cymunedau a'r Gymraeg. Mae gennym ni bopeth sydd ei angen arnon ni i fod yn ddinas ddiwylliant sy'n perthyn i Gymru gyfan. Byddai ennill y cais hwn yn dod â buddion economaidd sylweddol, fel y mae wedi'i wneud i enillwyr blaenorol, ac yn gadael etifeddiaeth ddiwylliannol barhaol i bobl leol. Roeddwn i, felly, yn siomedig iawn o weld arweinydd Llafur yng Nghymru yn cyhoeddi datganiad i'r wasg yn awgrymu nad oedd Plaid Cymru wedi cefnogi cais Wrecsam yr wythnos diwethaf. Dydy hynny ddim yn wir ac, a bod yn onest, roedd yn ymgais eithaf dibwys i greu pennawd. Mae Plaid Cymru wedi cefnogi'r cais hwn yn gyson, a dyrannodd Llywodraeth Cymru £60,000 yn 2026-27 i gefnogi'r gwaith o ddatblygu'r cais, oherwydd rydyn ni i gyd eisiau gweld Wrecsam yn llwyddo. Yn wir, un o'r pethau cyntaf y gwnaethon ni, fel Aelodau newydd o'r Senedd dros Fflint Wrecsam, oedd trefnu arddangosfa ar gyfer y cais hwn ym mis Medi. A wnaiff y Prif Weinidog ymuno â mi i roi gwleidyddiaeth o'r neilltu, ailddatgan cefnogaeth lawn Llywodraeth Cymru i gais diwylliant Wrecsam, a gweithio gyda ni i wireddu'r cyfle hwn i Wrecsam a'r gogledd? Diolch yn fawr.
Yn bendant. A hoffwn ddiolch i'r Aelod a'i chyd-Aelodau yn Wrecsam am yr ymdrech gref maen nhw wedi'i rhoi i mewn i'r cais gwych hwnnw. Mae'r Aelod bob amser wedi hyrwyddo popeth sydd gan Wrecsam i'w gynnig, ac mae'r hyn y mae Wrecsam yn ei gynnig o ran y cais hwn am ddinas ddiwylliant yn eithaf sylweddol. Ond mae hi'n gwneud pwynt pwysig iawn. Ydy, mae hyn ar gyfer y manteision lleol a fydd yn deillio ohono, ond mae'n gais a ddylai deimlo fel petai'n perthyn i bob un ohonon ni—pob un ohonon ni o'r gogledd a phob un ohonon ni ledled y wlad. Mae swyddogion wedi bod wrthi'n cefnogi'r cais yn ystod yr wythnosau diwethaf, a, bydd, fe fydd y Llywodraeth hon yn gwneud popeth o fewn ein gallu i gefnogi cyn i'r cais gael ei gyflwyno'n llawn ar 10 Awst, fel y dywedais.
Brif Weinidog, fel rhywun a ddewisodd Wrecsam i fod yn gartref i mi, rwy'n gwybod o brofiad y balchder sydd gan ein cymunedau yn nhreftadaeth a hunaniaeth ein dinas. Dylai cais llwyddiannus i fod yn ddinas ddiwylliant adael etifeddiaeth barhaol, nid dim ond blwyddyn o ddathliadau. Pa ymrwymiadau y gall Llywodraeth Cymru eu gwneud heddiw i sicrhau bod cais Wrecsam yn sicrhau buddsoddiad hirdymor, yn cefnogi busnesau lleol, yn creu cyfleoedd cynaliadwy i bobl ifanc, ac yn gadael etifeddiaeth economaidd a diwylliannol sy'n parhau ymhell ar ôl 2029?
Rwy'n credu bod yr Aelod yn hollol gywir. Ddoe, roedden ni'n edrych ymlaen at flwyddyn nes i'r Tour de France ddod i Gymru. Ac nid dim ond edrych ymlaen at yr un diwrnod hwnnw; mae'n ymwneud â'r etifeddiaeth sy'n dod o hynny. Mae hi yn union yr un peth gyda'r ddinas ddiwylliant. Ac, ie, gobeithio y bydd Wrecsam yn llwyddiannus, ond mae'n ymwneud â'r hyn y bydd yn ei gyflawni i Wrecsam am flynyddoedd lawer i ddod, gobeithio. Roedden ni'n edrych ar y ffigurau ar gyfer Coventry, rwy'n credu. Rwy'n credu bod Dinas Diwylliant y DU yn y fan yna wedi helpu i gynhyrchu mwy na £183 miliwn i'r economi leol. Felly, dim ond mewn termau ariannol, gall hyn ddod â manteision gwirioneddol. Ond mae'n ymwneud â'r ochr gymdeithasol yn ogystal â'r ochr ariannol, fel y dywedais. Mae'n dod â chymunedau at ei gilydd, rhywbeth y mae Wrecsam wedi dangos ei bod yn ei wneud yn arbennig o dda beth bynnag, gan ddatblygu o amgylch llwyddiant anhygoel ei thîm pêl-droed yn y blynyddoedd diwethaf. Ond, fel y dywedais, bydd y Llywodraeth yn gwneud popeth o fewn ein gallu i wneud yn siŵr bod popeth yn barod i sicrhau bod y cais mor gryf â phosibl erbyn iddo gael ei gyflwyno ddechrau mis Awst.
Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r cwestiwn yn y lle hwn, Brif Weinidog. Byddwch chi'n gwybod bod cefnogaeth gref a chyson wedi bod ar y meinciau hyn i'r cais i ddod yn ddinas ddiwylliant yn Wrecsam. Ac fe fyddwch chi hefyd yn cydnabod y rôl y bydd busnesau, ac yn enwedig y busnesau bach, annibynnol, yn ei chwarae os bydd y cais hwn yn llwyddiannus. Byddan nhw wrth wraidd sicrhau bod yna groeso mawr i bobl arddangos popeth sydd gan Wrecsam i'w gynnig. Felly, tybed a allwch chi rannu sut y gallai Llywodraeth Cymru gefnogi'r busnesau bach ac annibynnol hynny, yn eich barn chi, os yw'r cais hwn yn llwyddiannus, i wneud y mwyaf o'r cyfle hwn, a sicrhau bod ganddyn nhw'r gefnogaeth sydd ei hangen arnyn nhw i allu profi llwyddiant economaidd yn sgil hyn, os yw'n llwyddiannus.
Mae'r Aelod yn gywir ei bod hi'n bwysig bod hyn yn cael ei ddatblygu ar draws rhaniadau pleidiau gwleidyddol. Mae angen i bawb gefnogi hyn a dangos bod yna fomentwm go iawn yn wleidyddol ac o fewn y gymuned i'r cais hwn fod yn llwyddiannus. Gallwn ni edrych ar y pethau y mae'r Llywodraeth yn eu gwneud i gefnogi busnesau bach yn gyffredinol: y tasglu canol trefi, yr ydym yn gobeithio y bydd yn dod â manteision i Wrecsam, fel mewn trefi ar hyd a lled Cymru; gallwn ni edrych ar yr asiantaeth datblygu newydd a'i chylch gwaith penodol, sef helpu busnesau bach, cynhenid i dyfu. Yr hyn sydd gennym ni o amgylch cais fel hyn yw cyfle gwirioneddol, cyfle untro, i rywle fel Wrecsam ddatblygu dynamiaeth o amgylch yr economi yn y dref, i ddatblygu ysgogiad a momentwm gwirioneddol o amgylch hyn, gan ddod ynghyd â'r mentrau hynny gan y Llywodraeth. Yr hyn rydyn ni eisiau ei wneud yw sicrhau ein bod yn alinio popeth y tu ôl i fusnesau bach yn Wrecsam er mwyn gwneud y mwyaf o'r cyfleoedd a ddaw yn sgil hyn.
2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod cynghorau lleol yn cael eu hariannu'n ddigonol? OQ64330
Rydyn ni'n cydnabod y pwysau ariannol sy'n wynebu llywodraeth leol. Dyna pam fy mod i'n falch ein bod ni wedi sicrhau £112.8 miliwn ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol yng nghyllideb 2026-27. Roedd hynny'n golygu bod pob awdurdod wedi cael cynnydd o 4 y cant o leiaf. Byddwn ni'n ystyried cyllid yn y dyfodol yn ystod y flwyddyn ac ar gyfer 2027-28 fel rhan o'r gwaith arferol o gynllunio'r gyllideb.
Diolch, Brif Weinidog. Yn ystod fy nghyfnod fel cynghorydd, fe ddes i'n fwyfwy pryderus am y gyfradd benthyca a'r costau cysylltiedig â benthyca yr oedd cynghorau lleol yn eu hysgwyddo ledled Cymru. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae benthyca gan gynghorau lleol wedi cynyddu mwy na £400 miliwn ac, ar hyn o bryd, mae cynghorau lleol yng Nghymru yn ysgwyddo mwy na £6.4 biliwn mewn dyledion. Mae'r twf hwn yn fwy brawychus byth pan ystyriwch chi'r costau sy'n gysylltiedig ag ariannu'r ddyled honno. Eleni yn unig, er enghraifft, bydd cyngor Conwy yn gwario £17 miliwn, dim ond yn ariannu ei ddyled. Mae hyn yn cael ei waethygu pan sylweddolwch fod cynghorau, yn aml, yn ailariannu eu dyledion dro ar ôl tro. Bydd benthyciad a drefnwyd 10 mlynedd yn ôl gyda'r cyfraddau llog isaf erioed sy'n cael ei ailariannu heddiw yn y farchnad sydd ohoni yn costio miloedd o bunnoedd yn fwy i gynghorau mewn costau heb eu cynllunio. Mae'r dyledion a'r gofynion ariannu cynyddol hyn yn rhoi beichiau enfawr ar drethdalwyr ac maen nhw'n fom sy'n tician ar fantolenni cynghorau. Felly, beth mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w wneud i leihau lefelau cynyddol o ddyled llywodraeth leol?
Mae pwerau benthyca yn adnoddau pwysig a defnyddiol iawn ar gyfer llywodraeth leol. Byddaf i'n gwneud yr achos mewn dadl yma yn ddiweddarach y prynhawn yma bod gan gynghorau fwy o bwerau benthyca, mewn gwirionedd, nag sydd gennym ni fel Llywodraeth, a byddaf i'n dadlau y dylen ni allu cael y pwerau benthyca hynny yma er mwyn buddsoddi yn ein dyfodol. Yr hyn sy'n bwysig bob amser, wrth gwrs, yw bod penderfyniadau'n cael eu gwneud mewn ffordd ddarbodus ynghylch y rhesymau dros wario, beth yw'r buddsoddiad, fforddiadwyedd yr ad-daliadau ac yn y blaen. Felly, dydw i ddim yn mynd i feirniadu cynghorau am fenthyca—mae'n rhan o'r arfogaeth sydd ganddyn nhw i gryfhau gwasanaethau cyhoeddus yn lleol. Fodd bynnag, mater i'r awdurdodau lleol hynny yw gwneud y penderfyniadau darbodus hynny. Rydyn ni'n ymddiried mewn awdurdodau lleol i wneud y penderfyniadau benthyca darbodus hynny eu hunain ac i gydbwyso eu dyheadau ar gyfer y bobl maen nhw'n eu cynrychioli gyda fforddiadwyedd y benthyciadau hynny. Fodd bynnag, yr hyn rydyn ni eisiau ei sicrhau bob amser, wrth gwrs, yw ein bod ni, fel Llywodraeth, yn darparu fframwaith cadarn ar gyfer cyllid fel bod gan lywodraeth leol y llinell sylfaen honno i ddarparu ar gyfer eu cymunedau.
Mae cyllideb atodol Llywodraeth Cymru yn sicrhau mwy o arian i awdurdodau lleol wella cyflwr eu hysgolion ac ehangu prydau ysgol am ddim—cyhoeddiad sydd wedi ei groesawu ar draws y Siambr. Mae hynny ar ben £110 miliwn a gafodd ei negodi gan Blaid Cymru ar gyfer llywodraeth leol yn y gyllideb eleni. Ydy'r Prif Weinidog yn cytuno efo fi fod angen gweld aeddfedrwydd trawsbleidiol rŵan er mwyn pasio'r gyllideb atodol a datgloi'r arian ychwanegol hollbwysig yma i wasanaethau cyhoeddus?
Dwi'n sicr, Lywydd, yn cytuno efo'r Aelod ynglŷn â'r angen am sgyrsiau aeddfed o fewn y Senedd hon ynglŷn â dyfodol cyllido Cymru, a chyllido llywodraeth leol yn rhan o hynny, a chyllido gwasanaethau cyhoeddus yn gyffredinol. Oes, mae yna ddyrannu arian wedi ei gyhoeddi sydd yn mynd i wneud gwahaniaeth gwirioneddol yn y meysydd a gafodd eu crybwyll yn fanna, o ran cyflwr ysgolion a chinio ysgol am ddim, ac ati. Mae cyfyngiadau ariannol, wrth gwrs, yn dynn, a chyfyngedig ydy'r hyn sy'n gallu cael ei gyflawni drwy gyllideb atodol, wrth ddiffiniad. Ond, o weithio efo'n gilydd, dwi'n ffyddiog y gallwn ni gadw ffocws ar ddelifro ar gyfer pobl Cymru.
Brif Weinidog, mae'r pwysau ariannol sy'n wynebu awdurdodau lleol oherwydd anghenion dysgu ychwanegol yn acíwt. Yn fy etholaeth i, mae gan Gyngor Sir Fynwy 19 o ysgolion mewn diffyg cyllidebol, ac mae hynny'n cael ei briodoli i bwysau ADY. Rwy'n gwybod ein bod ni wedi trafod o'r blaen sut nad oedd gennym fesur lliniaru statudol i'w ddefnyddio yng Nghymru, ond a fyddech chi'n cytuno â mi bod y pwysau cyllidol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol wir yn acíwt? A beth mae eich Llywodraeth yn mynd i'w wneud i fynd i'r afael â'r pwysau hynny, o ystyried bod gennych chi ddewis ynghylch y canlyniadau hynny?
Y peth allweddol rydyn ni i gyd yn cytuno arno yma yw bod gennym ni anghynaliadwyedd o fewn y sector anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru a bod angen i ni adeiladu'r cynaliadwyedd hwnnw. Bydd yn rhaid i'r ariannol a'r polisi, wrth gwrs, gael eu dwyn ynghyd i wneud hynny. Y polisi: beth sy'n mynd i newid a sut y bydd arian yn cael ei ddefnyddio? Bydd yr Aelod yn gwybod bod fy Llywodraeth wedi gwneud cynigion adeiladol ynglŷn â'r hyn y gellir ei wneud yn ystod y flwyddyn ariannol hon i symud ymlaen tuag at y sylfaen gynaliadwy honno y soniais i amdani. Rwy'n edrych ymlaen at barhau â'r ddeialog honno fel y gallwn ni roi hyder i ddisgyblion, i athrawon, i ysgolion, i awdurdodau lleol, ond mae'n rhaid i'r cyllid a'r polisi gael eu dwyn ynghyd, ac mae'n sgwrs y mae'r Aelod yn gwybod fy mod i'n awyddus iawn i'w chael.
Brif Weinidog, fel y gwyddoch yn dda, mae CLlLC wedi dadlau ers tro nad yw cwantwm cyllid llywodraeth leol yn ddigon mawr i fodloni'r disgwyliadau gwirioneddol a chynyddol ar gynghorau. Mae twf aruthrol yn y pwysau sydd arnyn nhw, fel y gwyddoch chi, yn enwedig o ran gofal cymdeithasol i oedolion a gwasanaethau plant. Nawr, rydyn ni eisoes wedi trafod sawl gwaith y tymor hwn, yn y Siambr hon, y mater hanfodol o ofal cymdeithasol a sut mae'n hanfodol i ddadflocio ein gwasanaeth iechyd sydd dan warchae, gan alluogi pobl i gael eu rhyddhau'n amserol. Brif Weinidog, gyda hyn mewn golwg, felly, sut ydych chi'n bwriadu cynyddu cyllid llywodraeth leol i'ch galluogi i fynd i'r afael â'r materion enbyd mewn gofal cymdeithasol, gan gydnabod rôl hanfodol y sector wrth ddatgloi ein gwasanaeth iechyd sy'n ei chael hi'n anodd ymdopi?
Mae'r cwantwm, yr arian sy'n gallu mynd i lywodraeth leol, mae'n flin gen i nodi, wedi cael ei wthio ymhellach ac ymhellach i lawr ar ôl 15 mlynedd o gyni o dan reolaeth y Ceidwadwyr yn San Steffan. Mae blynyddoedd o gyni, toriadau gan Lywodraeth y DU, yn cael effaith wrth i'r pethau hynny dreiddio drwy'r system ac i lawr i lywodraeth leol. Dydy hynny ddim yn rhywbeth y gallwn ni ei wadu. Rwy'n arwain Llywodraeth nawr sy'n ymdrin â'r pwysau sy'n deillio o'r cyfyngiadau tynn iawn, iawn, oherwydd penderfyniadau a wnaethpwyd yn San Steffan yn y bôn. Cyfeiriaf yr Aelod at yr hyn a ddywedais am y cytundeb y daethom iddo ar lywodraeth leol ar gyfer y flwyddyn ariannol hon—bron i £113 miliwn—y gwnaethon ni benderfynu bod yn rhaid i ni geisio ei chyfeirio tuag at awdurdodau lleol oherwydd y pwysau gwirioneddol maen nhw'n eu hwynebu wrth ddarparu eu gwasanaethau, yn ogystal â'r pwysau ar y dreth gyngor yn ystod argyfwng costau byw, wrth gwrs.
Galwaf nawr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Prif Weinidog. Arweinydd Reform UK, Dan Thomas.
Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, mae disgwyl i Andy Burnham gael ei goroni ymhen ychydig wythnosau. Nawr, ar ôl i chi gael eich anwybyddu gan Keir Starmer, a wnewch chi gadarnhau a ydych chi wedi siarad yn uniongyrchol ag Andy Burnham, naill ai cyn neu ar ôl ei sylwadau ar ddatganoli yn ddiweddar? Ac, os na, oes gennych chi ddyddiad pendant yn y dyddiadur i siarad ag Andy Burnham, Brif Weinidog nesaf y DU?
Rwy'n hoffi rhoi atebion o sylwedd yma, ond mae angen i mi nodi nad Andy Burnham yw Prif Weinidog y DU, ac rwy'n gobeithio'n ddiffuant y bydd y sgwrs gynnar iawn a gefais gyda Keir Starmer na arweiniodd at gyfarfod oherwydd yr anhrefn yn San Steffan yn cael ei hailadrodd mewn cyfarfod cynnar iawn gydag Andy Burnham, os bydd ef, fel rydyn ni'n ei ddisgwyl, yn dod yn Brif Weinidog y DU, oherwydd mae gen i lawer i drafod gydag ef.
Lywydd, fe gymeraf i hynny fel 'nac oes', nad oes gennych chi ddyddiad yn y dyddiadur. Mae'n amlwg beth sy'n mynd i ddigwydd, a phe bawn i'n Brif Weinidog, byddwn i'n mynnu bod tîm Andy Burnham yn rhoi dyddiad yn y dyddiadur i fy ngweld i. Yn amlwg, rydych chi'n cael trafferth yn cysylltu â Llundain. Wn i ddim a oes gennych chi gyfrif Reddit, ond fe allwch chi gysylltu ag Andy Burnham yn eithaf hawdd ar Reddit. Mae'n ymatebol iawn yno. Nawr, Brif Weinidog, fe wnaethoch chi addo i bobl Cymru y byddech chi'n sefyll i fyny dros Gymru ac y byddech chi'n cael cytundeb well o Lundain, ond dydych chi ddim wedi cwrdd ag unrhyw un o'r Llywodraeth, hyd y gwelwn ni. Mae'n amlwg nad yw Llywodraeth y DU yn eich cymryd chi o ddifrif. Dydyn nhw ddim. Ac mae'r rheswm am hynny yn eithaf amlwg, oherwydd dydy gofyn am arian ychwanegol yn unig ddim yn mynd i agor drysau yn Llundain. Ac rwy'n gwybod hynny fel cyn-arweinydd cyngor, a lwyddodd i sicrhau cannoedd o filiynau o bunnoedd ar gyfer seilwaith. Mae'n rhaid i chi argyhoeddi'r Llywodraeth y byddwch chi'n gwario'r arian yn ddoeth. Felly, onid yw'n wir nad yw Llywodraeth y DU yn ymddiried ym Mhlaid Cymru gyda chyllid ychwanegol?
Mae'n braf cael gwersi ar wario arian yn ddoeth gan y dyn a wariodd mor ddoeth fel ei fod wedi adeiladu portffolio eiddo sy'n rhychwantu o leiaf bum tŷ a phedair erw mewn tair gwlad, ac arweinydd plaid sydd wedi cymryd £5 miliwn mewn rhoddion gan filiwnyddion cryptoarian yn rhyngwladol. Mae fy Ngweinidogion—. Rwy'n credu bod o leiaf—. Dwylo i fyny, pwy sydd wedi cwrdd ag un o Weinidogion Llywodraeth y DU heddiw?
Fi, y bore yma.
Felly, tri heddiw. Felly, does dim amheuaeth na fydd y Llywodraeth hon yn colli un funud, un cyfle i sefyll i fyny dros bobl Cymru, fel y gwnaeth pobl Cymru ymddiried ynom i'w wneud. Nid ein bai ni yw'r traed moch yn San Steffan, a allai hyd yn oed gynnwys arweinydd ei blaid ef yn sefyll i lawr, wn i ddim, mewn datganiad am 2 o'r gloch—pwy a ŵyr? Dyna'r anhrefn o fewn plaid arweinydd Reform, ac anhrefn yn San Steffan sydd wedi ein hatal rhag gallu cael y cyfarfod wyneb yn wyneb hwnnw rhwng Prif Weinidog Cymru a Phrif Weinidog y DU. Rwy'n edrych ymlaen at unioni hynny'n fuan iawn, iawn pan fyddan nhw'n datrys eu materion arweinyddiaeth yno.
Byddwn i'n hapus iawn i roi rhywfaint o gyngor i Lywodraeth Cymru ar sut i fanteisio ar asedau eiddo, sut i gael y gwerth gorau am arian. Rwy'n hapus iawn i'ch helpu gyda hynny. Ond, Brif Weinidog, fe ddywedoch chi nad oedd Andy Burnham yn gwrthod adolygu fformiwla ariannu Cymru yn ddechrau da, ac nad yw eich gofynion yn cael eu cymryd o ddifrif. Dydych chi ddim yn ennyn y parch y mae Cymru ei angen mewn Prif Weinidog. Nawr, rydyn ni hanner ffordd trwy 100 diwrnod cyntaf Plaid, a'r cyfan rydyn ni'n eu gweld yw adolygiadau, grwpiau arbenigol, archwiliadau, cynlluniau ar gyfer cynlluniau, datblygiadau strategol, yn hytrach na gweithredu go iawn. Mae yna negeseuon cymysg o hyd ar arosiadau dwy flynedd a phryd y byddan nhw'n cael eu dileu, ac mae perygl gwirioneddol y bydd eich cyllideb atodol yn cael ei threchu. Felly, a yw hi'n fwy cywir i ddweud nad yw'r Llywodraeth Plaid hon wedi cael dechrau dda?
Wel, os edrychwch chi ar yr arian sydd wedi'i ddarganfod ar gyfer gofal plant, os edrychwch chi ar yr arian sydd eisoes wedi'i sianelu tuag at iechyd, os edrychwch chi ar y camau sydd eisoes wedi'u cymryd i sefydlu asiantaeth ddatblygu newydd i greu swyddi newydd yng Nghymru, yr holl fesurau hynny y gwnaethon ni ddweud y bydden ni'n eu cyflawni, rydyn ni wedi bwrw ati'n syth ac rydyn ni wedi cyflawni'r rheini. Megis dechrau ydym fel Llywodraeth. Mae'n Llywodraeth sy'n cydnabod ein bod ni mewn lleiafrif ac rydyn ni'n edrych ymlaen at ddatblygu partneriaethau ar draws y Senedd hon ar ran pobl Cymru. Ond y penderfyniad hwnnw i arwain math gwahanol o Lywodraeth, i osod lefel uwch o uchelgais i Gymru a ddenodd pobl Cymru i bleidleisio drosom mewn niferoedd mwy nag y maen nhw wedi'i wneud ar gyfer unrhyw blaid arall yn hanes datganoli. Megis dechrau ar y gwaith o gyflawni ar eu rhan ydym.
Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates.
Brif Weinidog, fe ddaeth yr arian hwnnw yr ydych chi'n dweud ei fod wedi'i ddarganfod, mewn gwirionedd, o Lywodraeth Lafur y DU, ac fe ddaeth o ganlyniad i fuddsoddiad cynyddol mewn ADY, neu SEN fel y mae yn Lloegr. Yn 2024, fe ddywedodd eich plaid chi fod ysgolion yn cael eu gorfodi i wneud penderfyniadau anodd ynghylch y cymorth maen nhw'n ei roi i'r myfyrwyr sydd ei angen fwyaf. Ac fe wnaethoch chi hyd yn oed dweud, 'Gall Cymru wneud yn well na hyn. O dan Blaid Cymru, bydd y disgyblion y mae angen cymorth arnyn nhw yn ei gael.' Os felly, pam na gafodd yr un geiniog goch ychwanegol ei rhoi ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn eich cyllideb atodol?
Bydd yr Aelod hefyd yn gwybod, wrth gwrs, ar ddiwedd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf, na wnaethon nhw benderfyniad i wario arian ar anghenion dysgu ychwanegol oherwydd bod penderfyniad wedi'i wneud gan yr arweinydd Llafur ar y pryd nad dyna oedd y flaenoriaeth ar y pryd. Rydyn ni wedi'i wneud yn flaenoriaeth, mae e yn ein maniffesto, i ddatblygu fframwaith anghenion dysgu ychwanegol cynaliadwy i Gymru. Ac mae'r Aelod yn gwybod, fel y dywedais i, ein bod ni wedi gwneud cynigion adeiladol ar sut y gallwn ni weithio gydag ef i ddod â'r cyllid a'r polisi ynghyd i ddatblygu'r cynaliadwyedd hwnnw sydd ei angen arnon ni.
Rwy'n credu mai'r hyn y mae angen i ni ei osgoi yma yw gadael i wleidyddiaeth fod yn drech na phopeth arall. Yr hyn y mae pobl yn disgwyl i ni ei wneud yw dod o hyd i ffordd o roi cynllun ar waith ar gyfer y meysydd blaenoriaeth hynny i bobl Cymru. Ac, ydw, rydw i mor awyddus ag ef i weithio ar ADY, ond rydyn ni'n gweithio o fewn cyfyngiadau tynn, gan gynnwys y cannoedd o filiynau o bunnoedd o orwariant y gwnaeth y Llywodraeth hon eu hetifeddu gan yr un flaenorol, yn ogystal ag alinio cyllidebau â blaenoriaethau'r bobl—GIG mwy cynaliadwy, ehangu gofal plant, darparu mwy o brydau ysgol am ddim; y mae Gweinidog cyllid Llafur ei hun, a'r arweinydd Llafur yma ei hun, rwy'n credu, yn cefnogi pob un—dyna'r hyn yr ydyn ni wedi ceisio ei wneud, mewn ysbryd o weithio'n adeiladol, er mwyn cyflawni i bobl Cymru.
Brif Weinidog, fe wnaethoch chi sôn am yr hyn sydd angen ei wneud, yr hyn sydd angen i ni osgoi ei wneud. Yn amlwg, yr hyn y mae angen i ni osgoi ei wneud yw gwrthod bod yn gyfrifoldeb am y plant mwyaf agored i niwed yng Nghymru, a dyna'n union beth mae eich Llywodraeth yn ei wneud trwy wrthod dyrannu un geiniog goch o arian ADY yn y gyllideb atodol. Dydy e ddim yn ddigon da.
Fe wnaethoch chi rinwedd o gefnogi pobl ifanc a phlant pan oeddech chi'n wrthblaid, ond dydych chi ddim yn gwneud hynny fel Llywodraeth. Yr wythnos hon, fe glywais i gan Nia Goldsmith, pennaeth Ysgol Tŷ Ffynnon yn fy etholaeth i. Fe ddywedodd hi wrthyf am ei phryderon am y pwysau y mae cyllidebau ysgolion yn eu rhoi ar staff, ac fel y gwyddoch chi'n iawn, mae'r arian hwnnw yno i'w helpu. Ac fe ddywedodd pennaeth arall, Richard Hatwood o Ysgol All Saints yng Ngresffordd, wrthyf fod cadeirydd ffederasiwn y penaethiaid cynradd wedi gofyn am gyfarfod â chi. Nawr, a fyddwch chi'n ymateb ac yn cytuno i'r cyfarfod hwnnw, fel y gallwch chi ddangos i athrawon a myfyrwyr a rhieni ledled Cymru eich bod chi'n cymryd eu pryderon o ddifrif?
Rwy'n ceisio bod mor adeiladol ag y gallaf yma. Mae'r problemau rydyn ni'n eu hwynebu o ran ADY wedi cael eu hachosi gan 27 mlynedd o Weinidogion addysg Llafur. Rydyn ni eisiau gweithio gyda'r grŵp presennol hwn ac unrhyw un arall i wneud yn siŵr ein bod ni'n adeiladu cynaliadwyedd ar gyfer y dyfodol.
Mae'r cynlluniau sydd gennym yn y gyllideb atodol yn cadw at gynlluniau gwariant y Llywodraeth flaenorol, ac yn gwneud dyraniadau mewn meysydd rwy'n gwybod y mae plaid yr Aelod yn eu cefnogi hefyd. Rwy'n gobeithio y gallwn ni wneud cynnydd cadarnhaol ar hyn, oherwydd mae arnom ddyled i'r bobl sy'n nodi'n hollol gywir bod gennym ni broblem ddofn o ran ADY yng Nghymru ac yn Lloegr sy'n haeddu cael ei datrys, ond dydy e ddim yn mynd i gael ei datrys trwy daliad untro.
Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar.
Os caf fi eich cywiro ar un peth, Brif Weinidog: dydy'r problemau sydd gennym ni yng Nghymru ddim yn ymwneud â 27 mlynedd o'r Blaid Lafur yn unig; maen nhw'n ymwneud â chytundebau cyllidebol rhwng Llafur a Phlaid yn ystod y blynyddoedd diwethaf sydd wedi tanseilio ein gwasanaethau cyhoeddus ac wedi difetha pethau yma i lawer o bobl.
A gaf fi droi at rywbeth nad yw'n mynd i gostio ceiniog i chi, Brif Weinidog? Fel y gwyddon ni i gyd, gall ffonau symudol fod yn wrthdyniad enfawr i bobl ifanc a gallant darfu arnynt yn yr ystafell ddosbarth. Gall danseilio eu haddysg ac achosi heriau iddyn nhw gyda'u hiechyd meddwl hefyd. Nawr, o ganlyniad i hynny, yn Lloegr, yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Llywodraeth y DU ei chanllawiau statudol ac effaith hynny yw gwahardd ffonau symudol yn ystod y diwrnod ysgol mewn ysgolion ledled y wlad. Fel y gwyddoch chi, mae'r sefyllfa yma yng Nghymru yn wahanol iawn. Mae diffyg cysondeb o un ysgol i'r llall, ac o un awdurdod lleol i'r llall, er gwaethaf y ffaith bod 82 y cant o'r gweithlu addysg eisiau gwaharddiad statudol. Yn ddiweddar, cyhoeddodd eich Ysgrifennydd Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg ei bod hi'n mynd i ymgynghori ar ganllawiau ym mis Medi. Mae hynny'n golygu na fydd unrhyw ganllawiau'n cael eu cyhoeddi tan ar ôl mis Medi ac na fydd unrhyw waharddiad yn dod i rym. Does dim angen geiriau, does dim angen siarad gwag. Pam ydych chi'n llusgo'ch traed a phryd rydyn ni'n mynd i gael y gwaharddiad y mae pobl yng Nghymru ei eisiau?
Mae fy Ngweinidog Cabinet dros addysg wedi cyhoeddi ein bod ni hefyd yng Nghymru eisiau cyflwyno'r canllawiau statudol hynny i gyflawni'r nod y mae'r Aelod yn dweud ei fod eisiau ei gyflawni. Mae amseru hyn, yn y bôn, o gwmpas gwyliau'r haf ac eisiau gweithio mewn ffordd y dywedodd y sector addysg wrthyn ni eu bod nhw eisiau gweithio, er mwyn gwneud yn siŵr nad oes seibiant, nad oes unrhyw oedi o ran gallu pobl i gyfrannu at yr ymgynghoriad hwnnw. Mae hon yn Llywodraeth sydd wedi gwneud ei safbwynt yn glir iawn, iawn ar hyn ac rydyn ni'n symud ymlaen mor gyflym ag y gallwn ni. Fe allen ni agor yr ymgynghoriad hwnnw cyn yr haf, ond oherwydd yr haf, byddai'n rhaid i ni barhau ag ef wedi hynny beth bynnag.
Mae angen i chi fwrw ymlaen ag ef, iawn. Fe wnaethoch chi osod cynllun 100 diwrnod. Rydych chi dros ddwy ran o dair o'r ffordd trwy hynny a does fawr dim, mae'n debyg, i'w weld yn newid.
Fel y gwyddoch chi, mae eich cytundebau cyllidebol wedi tanseilio ein system addysg. Mae gennym ni system addysg o ansawdd gwael iawn, yn anffodus, yng Nghymru. Mae gormod o blant yn gadael ysgolion heb y cymwysterau a'r sgiliau bywyd sydd eu hangen arnyn nhw. Rydyn ni ar waelod tabl cynghrair y DU. Mae trais ac absenoldeb ar gynnydd yn ein hysgolion ac, fel yr ydyn ni wedi clywed, dydy disgyblion ag anghenion dysgu ychwanegol ddim yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw. O ganlyniad i hyn, mae llawer o rieni wedi colli hyder yn sector y wladwriaeth, ac maen nhw'n gwneud aberthau enfawr i gynilo popeth y gallan nhw i anfon eu plant i ysgolion y mae ganddyn nhw hyder ynddyn nhw, yn y sector annibynnol. Ond rydyn ni wedi gweld ysgolion annibynnol yn cael eu tanseilio o ganlyniad i newidiadau polisi gan Lywodraeth y DU, gyda newidiadau i dreth ar werth ar ffioedd dysgu addysg, ac, wrth gwrs, rydyn i wedi gweld y broblem hon gyda llawer ohonyn nhw'n colli eu statws elusennol. Mae hynny'n achosi problemau yn ein cymunedau—
Cwestiwn, Darren.
—ac mae cannoedd o swyddi yn cael eu colli. A gaf fi ofyn i chi, Brif Weinidog, pa drafodaethau ydych chi'n eu cael gyda'r Cyngor Ysgolion Annibynnol yma yng Nghymru am yr heriau maen nhw'n eu hwynebu? Ac a wnewch chi nawr ddeisebu, fel Llywodraeth Cymru, Llywodraeth y DU, i wrthdroi'r polisïau niweidiol sy'n achosi i'r ysgolion hyn gau, ac effaith economaidd hynny yma yng Nghymru?
Er bod Llywodraeth Cymru yn rheoleiddio pob ysgol annibynnol gofrestredig, mater i'r perchenogion yw sut maen nhw'n llywodraethu ac yn rheoli eu hunain. Nodaf hefyd, wrth gwrs, mai materion a gedwir yn ôl yw'r penderfyniadau hynny ar TAW, y penderfyniadau hynny ar yswiriant gwladol yr ydym wedi clywed eu bod wedi rhoi pwysau ychwanegol ar ysgolion annibynnol. Yr hyn rwy'n pryder amdano, pan fydd ysgol annibynnol yn cau, yw'r dysgwyr, y teuluoedd a'r staff y mae hyn yn effeithio arnyn nhw, ac effaith symud myfyrwyr i sector ysgolion neu golegau'r wladwriaeth. Bydd fy Llywodraeth yn gweithio'n agos gydag awdurdodau i sicrhau yr ymdrinnir â'r pwysau hynny. Ein gwaith ni yw cefnogi'r sector ysgolion y wladwriaeth yna nawr. Efallai y bydd angen mwy o gymorth pan fydd ysgolion annibynnol yn cau. Dyna pam rydyn ni wedi cyflwyno'r cymhellion hynny i ddenu mwy o athrawon i'r proffesiwn, fel ein bod ni'n cryfhau'r gweithlu. Dyna pam rydyn ni'n rhoi'r fframwaith ar gyfer gwell rhifedd a llythrennedd ar waith mewn ysgolion. Ac os yw e'n credu bod 50 diwrnod yn ddwy ran o dair o'r ffordd trwy'r cynllun 100 diwrnod, fe wnaf i roi ei enw e lawr ar gyfer y gwersi rhifedd. [Chwerthin.]
3. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am sefydlu asiantaeth ddatblygu yng Nghymru? OQ64325
Rydyn ni wedi cyhoeddi ein targedau i haneru'r bwlch cynhyrchiant rhwng Cymru a gweddill y DU yn ystod y 10 mlynedd nesaf. Mae galwadau eang wedi bod am asiantaeth ddatblygu newydd i helpu Cymru i wynebu'r her honno. Bydd y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn gwneud datganiad am y camau nesaf wrth sefydlu'r asiantaeth yn ddiweddarach y prynhawn yma.
Diolch, Brif Weinidog. Mae aderyn bach wedi dweud wrthyf na fyddwn ni'n gwybod yn benodol yn y datganiad hwnnw beth fydd asiantaeth ddatblygu i Gymru yn ei olygu i Fanc Datblygu Cymru. Yn flaenorol, mae Plaid wedi dweud y bydd y WDA o bosibl yn gwneud buddsoddiadau ecwiti mewn cwmnïau yng Nghymru, sef yn union yr hyn y mae'r banc datblygu eisoes yn ei wneud ochr yn ochr â'i fenthyciadau. Felly, fy nghwestiwn i yw: a fydd y WDA yn amsugno Banc Datblygu Cymru, neu a fydd gennym ni sawl cwango yn dyblygu ymdrechion yn aneffeithlon? Diolch.
Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr bod gennym ni'r adnoddau cywir i adeiladu economi gryfach i Gymru, ac rydyn ni'n credu'n gryf bod cael asiantaeth ddatblygu yn rhan bwysig o wneud hynny. Rwy'n gwybod bod yr Aelod yn gwrthwynebu'r syniad o gael asiantaeth ddatblygu. Maen nhw'n effeithiol iawn, iawn ar draws llawer o'r byd—un o'r goreuon, ar un adeg, oedd Awdurdod Datblygu Cymru. Roedd hi'n broblem cael gwared arno, yn fy marn i. Dylai fod wedi cael ei drwsio ar y pryd.
Felly, yr hyn rydyn ni eisiau ei wneud yw sicrhau bod yr adnodd hwnnw ar gael i ni, ac wrth sefydlu'r grŵp nawr a fydd yn nodi'r telerau ar gyfer sut y bydd yn gweithredu, dyna'r union fathau o gwestiynau y byddwn ni'n canolbwyntio arnyn nhw: pa fath o berthynas y bydd angen iddi gael â Banc Datblygu Cymru, a oedd â hanes da, mewn sawl ffordd, o gefnogi busnesau yng Nghymru? Sut allan nhw weithio gyda'i gilydd? Sut allwn ni wneud yn siŵr bod busnes yn gallu defnyddio ei allu i fod yn ystwyth ac yn chwim, i helpu busnesau eraill yng Nghymru drwy'r asiantaeth ddatblygu hon? Mae hyn yn ymwneud â gwneud pethau'n gywir o'r cychwyn cyntaf, ac mae'r gwaith yn dechrau nawr, o fewn 50 diwrnod cyntaf Llywodraeth Cymru Plaid Cymru.
Brif Weinidog, mae gan Bort Talbot yr holl gynhwysion sydd eu hangen i lwyddo: seilwaith strategol, porthladd rhydd, buddsoddiad cyhoeddus sylweddol, a gweithlu diwydiannol medrus iawn. Ond ers gormod o amser, mae buddsoddiad wedi bod yn dameidiog yn rhy aml, gan fynd ar drywydd cyfleoedd ar wahân yn hytrach na fel rhan o strategaeth economaidd gydlynol. Pa rôl ydych chi'n credu, Brif Weinidog, y byddwch chi'n gweld asiantaeth ddatblygu Cymru yn ei chwarae mewn lleoedd fel Port Talbot, lle mae buddsoddiad sylweddol eisoes yn cael ei wneud drwy'r Porthladd Rhydd Celtaidd, cyllid Llywodraeth y DU, a thrawsnewid y diwydiant dur? Sut y bydd yn ychwanegu gwerth ac yn darparu un strategaeth gydgysylltiedig i sicrhau bod buddsoddiad cyhoeddus yn darparu swyddi parhaol sy'n talu'n dda, yn tyfu busnesau sy'n eiddo i Gymry a'u cadwyni cyflenwi ac yn sicrhau bod y cyfoeth sy'n cael ei gynhyrchu mewn lleoedd fel Port Talbot yn aros yng Nghymru?
Un o'r pethau pwysicaf i'w hystyried wrth sefydlu asiantaeth yw sut allwn ni ei sefydlu i wneud y mwyaf o'r dalent, yr asedau a'r adnoddau helaeth sydd gennym ledled Cymru gyfan. Bydd angen iddi greu'r math o amodau i fusnesau arloesi, tyfu a chael mynediad at y buddsoddiad sydd ei angen arnyn nhw ble bynnag y maen nhw, gan gynnwys, wrth gwrs, ym Mhort Talbot, sydd wedi wynebu heriau gwirioneddol ond sydd â chymaint o botensial hefyd. Ac mae'n cynnwys gweithio ochr yn ochr â ffynonellau cymorth eraill, fel porthladdoedd rhydd a chyllid Llywodraeth y DU, a helpu i'w cydlynu er mwyn sicrhau bod busnesau Cymru yn y sefyllfa orau i dyfu. Rwy'n credu efallai mai'r gair pwysicaf a ddefnyddiwyd yn y fan yna oedd 'cydlynu'. Yr hyn rydw i wedi'i glywed gormod o weithiau yw bod gennym ni elfennau ym maes datblygu economaidd sy'n gweithio'n groes i'w gilydd. Gwaith yr asiantaeth ddatblygu newydd fydd ceisio sicrhau'r cydlyniad hwnnw fel ein bod ni i gyd yn mynd i'r un cyfeiriad.
A gaf fi ofyn i chi am y pwynt hwnnw, Brif Weinidog, ynglŷn â chydlyniad? Mae gennym ni fargeinion twf a bargeinion dinesig yng Nghymru ar hyn o bryd, sy'n cwmpasu Cymru gyfan. Sut y bydd yr asiantaeth ddatblygu newydd yn gweithio gyda'r bargeinion twf a dinesig hynny er mwyn sicrhau nad yw'r gwrthdaro a'r gwario arian cyhoeddus ddwywaith hwnnw'n digwydd a'ch bod yn brwydro dros yr achos yn lleol, yn ddomestig, yn y pen draw yn hytrach nag yn rhyngwladol trwy ddod â swyddi o ansawdd da i Gymru a chodi cynhyrchiant economi Cymru yn gyffredinol? Oherwydd mae hynny'n wahaniaeth pwysig yn y dirwedd economaidd sydd gennym ni heddiw nad oedd gennym ni pan oedd Awdurdod Datblygu Cymru gynt yn gweithredu.
Roeddwn i'n siarad mewn digwyddiad busnes yng Nghaerdydd ychydig cyn yr etholiad ac roedd y plethora presennol o sefydliadau sy'n ceisio gwneud gwaith da yn cael eu cymharu â phlât o sbageti, ac mai'r hyn yr oedd angen i ni ei wneud oedd datod y plât hwnnw a gwneud yn siŵr bod y cydlyniant hwnnw yno, fel y dywedais i. Rydw i wedi cael pobl yn dweud wrthyf eu bod yn poeni am beth fydd hyn yn ei olygu i brifddinas-ranbarth Caerdydd, er enghraifft. Ydy e'n golygu nad oes angen honno arnoch chi? Na, dydy e ddim yn golygu nad oes angen honno arnon ni. Ond yr hyn sydd angen i chi ei wneud yw gwneud yn siŵr bod y perthnasoedd hynny yno o'r cychwyn cyntaf a bod yr asiantaeth ddatblygu newydd yn deall beth yw ei rôl i gael y gorau o brifddinas-ranbarth Caerdydd neu gyrff eraill. Dyna'r agwedd y byddwn ni'n ceisio ei rhoi ar waith o'r cychwyn cyntaf, ac fe ddylen ni gael mwy o fanylion gan y Gweinidog yn ddiweddarach y prynhawn yma.
4. Pa drefniadau gofal iechyd trawsffiniol sydd gan Lywodraeth Cymru gyda darparwyr gwasanaethau iechyd yn Lloegr? OQ64365
Mae Llywodraeth Cymru yn glir na ddylai cleifion o Gymru sy'n cael gofal iechyd yn Lloegr wynebu rhwystrau anghymesur wrth gael mynediad at wasanaethau. Er mai byrddau iechyd lleol sy'n gyfrifol am gynllunio, sicrhau a darparu gwasanaethau iechyd i'w poblogaethau lleol, mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda GIG Lloegr a sefydliadau'r GIG i gefnogi gofal iechyd trawsffiniol, yn unol â datganiad gwerthoedd ac egwyddorion gwasanaethau gofal iechyd trawsffiniol y GIG.
Diolch, Brif Weinidog. Rydyn ni'n gwybod bod pobl yng Nghymru yn cael mynediad at wasanaethau yn Lloegr ac i'r gwrthwyneb. Mae byrddau iechyd yn dweud bod systemau digidol a mynediad at wybodaeth yn her allweddol i bractisau meddygon teulu a chleifion ar y ffin. Gall hyn fod yn wirioneddol rhwystredig i bobl a gall achosi ansicrwydd ychwanegol ar adeg sydd eisoes yn anodd. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau nad yw systemau digidol trawsffiniol, gan gynnwys apiau'r GIG, yn achosi oedi neu bryderon i gleifion sy'n cael mynediad at driniaethau?
Mae'n broblem fawr. Mae rhannu cofnodion meddygol ar draws ffiniau yn gymhleth oherwydd bod GIG Cymru a GIG Lloegr yn defnyddio sawl system ddigidol. Mae gan sefydliadau lleol drefniadau cilyddol lle y bo'n bosibl, wedi'u cefnogi gan egwyddorion trawsffiniol y cytunir arnynt. Ond rydym wrthi'n datblygu gwelliannau digidol eraill, gan gynnwys safonau cyffredin a'r adnodd data cenedlaethol, i gefnogi'r union beth y mae'r Aelod yn cyfeirio ato, sef yr angen am ofal cysylltiedig mwy diogel i gleifion, gan ddefnyddio'r dechnoleg ddiweddaraf yn effeithiol.
Mae llawer yn sôn am faterion trawsffiniol ym Mhowys. Serch hynny, beth sydd ddim yn cael ei glywed yn aml ydy'r ffaith bod NHS Lloegr wedi codi ffioedd llawer uwch na ffioedd arferol y llynedd, ac yn uwch na chwyddiant, sef y lefel sydd fel rheol wedi ei warantu gan y Lywodraeth yma. Arweiniodd hynny at gost ychwanegol o £3.8 miliwn y llynedd, ac yn debygol o fod yn £4 miliwn eleni. Yn ychwanegol at hynny, mae ymddiriedolaeth Wye Valley wedi ei dynodi yn ardal wledig gan NHS Lloegr ac yn cael premiwm gwledig. Maent wedyn hefyd yn disgwyl i Bowys dalu premiwm iddynt, sy'n arwain at fil pellach o hyd at £13 miliwn hyd yn hyn. Dyma'r materion sy’n creu pwysau ychwanegol ar y bwrdd iechyd. Os yw Lloegr yn cynyddu cost gofal, dylai fod balance book adjustment gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol i Lywodraeth Cymru i adlewyrchu’r impact ariannol ychwanegol, a thrwy hynny galluogi llif cleifion ar draws y ffin y ddwy ffordd, gan gydnabod bod rhannau o Loegr hefyd yn ddibynnol ar Gymru yn yr un modd â fel arall. A all y Llywodraeth wyntyllu'r materion hyn efo’r Gweinidogion yn San Steffan?
Mae'r Aelod yn gywir, wrth gwrs. Mae yna lawer o lif y ddwy ffordd. Os ydyn ni'n edrych ar ofal sylfaenol, mae yna 13,000 o bobl o Gymru wedi’u cofrestru efo GPs yn Lloegr, a bron i 21,000 o bobl o Loegr wedi’u cofrestru efo GPs yng Nghymru. Felly, mae hon yn berthynas sydd yn fuddiol i ni ar ddwy ochr y ffin.
Beth sy'n clymu'r cyfan at ei gilydd ac i fod i osod fframwaith sy'n gweithio ydy'r ffaith fod gennym ni ddatganiad o egwyddorion a gwerthoedd. Mae hwnnw i fod i sicrhau bod dim triniaeth yn gallu cael ei wrthod, dim triniaeth yn gallu cael ei oedi, oherwydd ansicrwydd neu ei bod hi ychydig bach yn annelwig pwy neu pha gorff sy'n gyfrifol am ariannu gofal iechyd.
Beth rydyn ni angen ei wneud, wrth gwrs, ydy sicrhau ein bod ni bob amser am wirio bod y gwerthoedd yna a'r egwyddorion yna yn cael eu cadw. Lle mae yna dystiolaeth nad ydyn nhw, dwi'n rhoi sicrwydd y byddai fy Ngweinidog iechyd i yn eiddgar iawn i fynd ar ôl hynny, fel dwi'n siŵr y byddai’r Gweinidog iechyd yn Lloegr.
Brif Weinidog, gofynnir i bobl ym Mhowys dderbyn llai a llai gan eu gwasanaeth iechyd ar draws y sir. Yn gyntaf, gohiriodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys driniaeth drawsffiniol oherwydd pwysau ar y gyllideb, gan adael cleifion yn y canolbarth yn aros yn hirach gyda llai o ddewisiadau ar gael ar gyfer gofal. Nawr rydyn ni'n clywed trafodaethau am y posibilrwydd o gau ysbytai a lleihau capasiti gwelyau i arbed arian. Dydy hynny ddim yn ddigon da. Dim ond cwpl o gannoedd o filoedd o bunnoedd a roddodd Llywodraeth flaenorol Cymru i fynd i'r afael â'r broblem hon. A phan allai'r Democratiaid Rhyddfrydol fod wedi camu i mewn i helpu, y cyfan gawson nhw oedd gwaharddiad ar rasio milgwn—nid y math o beth yr oedd pobl Powys yn gobeithio amdano. Gallaf ddweud wrthych, Brif Weinidog, fod pobl Powys wedi cael digon o ystumio gwleidyddol. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo heddiw i—[Torri ar draws.] Ydych chi'n credu ei fod yn fater i chwerthin yn ei gylch, Brif Weinidog? Oherwydd dydy fy etholwyr ddim, mae hynny'n sicr. Maen nhw eisiau ymrwymiad brys gennych chi i roi'r arian hwnnw i Bowys fel y gallwn ni leihau rhestrau aros, i wneud yn siŵr ein bod ni'n ehangu gofal trawsffiniol a gwneud yn siŵr ein bod ni'n diogelu ein hysbytai a'r gwelyau yn fy nghymunedau.
Meddai ef drwy ymagweddu gwleidyddol, a dyna'r pwynt. Mae angen i ni ddod o hyd i ffordd o sicrhau nad oes unrhyw ran o Gymru yn teimlo ei bod yn colli allan ar y lefel o wasanaeth iechyd sydd ei angen arni, boed yn bobl ar draws y gogledd sy'n wynebu'r problemau sydd wedi'u dogfennu'n helaeth yn Betsi, neu bobl ym Mhowys sy'n wynebu materion penodol sy'n gysylltiedig â'r ffaith bod yna wledigrwydd ar draws y sir gyfan, does dim ysbyty cyffredinol dosbarth, ac mae pwysigrwydd y cyfleusterau trawsffiniol hynny hyd yn oed yn fwy amlwg.
Rwyf wedi siarad gyda fy Ngweinidog iechyd ers blynyddoedd bellach am sut allwn ni sicrhau bod pobl ym Mhowys yn arbennig wir yn teimlo wrth wraidd y cynlluniau sydd gennym ni ar gyfer datblygu gwasanaethau iechyd yng Nghymru. Y cyfan y gallaf ei wneud yw rhoi sicrwydd y byddwn ni'n bwrw ymlaen â'r addewid hwnnw gyda'r difrifoldeb mwyaf a'n bod yn disgwyl cael ein dwyn i gyfrif amdano. O ran p'un a yw'n wasanaeth iechyd gwledig neu wasanaethau iechyd trawsffiniol, mae'r rhain yn faterion sydd ar ein radar fel Llywodraeth, ac mae yna benderfyniad gwirioneddol yno i ddangos na fyddwn ni'n llaesu dwylo wrth wylio'r gwasanaeth iechyd yn cael ei ddiraddio mewn unrhyw ran o Gymru yn y ffordd y mae'r Aelod yn ei disgrifio.
Brif Weinidog, y llynedd roedd tua 30,000 o bobl o Gymru ar restr aros GIG Lloegr oherwydd bod diffyg triniaeth leol ar gael gan y GIG. Rydyn ni'n gwybod bod Bwrdd Iechyd Addysgu Powys wedi rhoi ei gleifion ar y rhestr aros yng Nghymru yn ddiweddar gan fod Llywodraeth flaenorol Cymru wedi dweud wrtho nad oedd yn bosibl gwario'r arian ychwanegol yr oedden nhw'n ei ddarparu ar gyfer comisiynu gwasanaethau yn ysbytai Lloegr. Fel y gwyddoch chi, fe glywodd y Pwyllgor Materion Cymreig dystiolaeth yn ddiweddar gan brif weithredwyr byrddau iechyd Cymru, gan gynnwys prif weithredwr bwrdd iechyd Aneurin Bevan. Mae'n ymddangos mai'r pwyntiau a godwyd gan brif weithredwr bwrdd iechyd Aneurin Bevan yw'r un problemau parhaus sydd wedi rhwystro GIG Cymru dros nifer o flynyddoedd. Mae'r rhain yn cynnwys rhannu data a chofnodion, yn ogystal ag ap y GIG, sydd ychydig yn wahanol yn y ddwy wlad. Brif Weinidog, allwch chi ddim dianc rhag y ffaith bod miloedd o drigolion o Gymru yn cael mynediad at wasanaethau dros y ffin oherwydd nad oes gennym ni'r cyfleusterau i'w trin yma yng Nghymru. Felly, oni fyddai'n ddoeth ac yn ddarbodus i chi gael system TG gydgysylltiedig gyda GIG Lloegr yn hytrach na bod yn gwahanol er mwyn bod yn gwahanol? Diolch.
Mae yna nifer o bwyntiau y mae angen mynd i'r afael â nhw yn y fan yna. O ran nifer y bobl o Gymru sy'n gorfod cael mynediad at wasanaethau dros y ffin yn Lloegr oherwydd nad ydyn nhw ar gael yng Nghymru, mae hynny'n ddadl rydw i wedi'i gwneud ers amser maith. Mae penderfyniadau gwael wedi cael eu gwneud dros flynyddoedd lawer sydd wedi arwain at golli gwasanaethau yng Nghymru. Efallai y bydd cleifion sy'n croesi'r ffin yn cael gwasanaethau da iawn—mae pobl o'r gogledd yn cael gwasanaethau niwroleg ardderchog yng Nghanolfan Walton—ond mae'n rhaid i ni edrych ar yr hyn y gallwn ni ei wneud i ddatblygu gwasanaethau yma hefyd. Mae'n bwynt egwyddor sy'n bwysig i mi, ond, ar ddiwedd y dydd, rydych chi eisiau cael mynediad at y gwasanaethau gorau posibl ar hyn o bryd.
O ran y data, fel y soniais i'n gynharach, mae hon yn broblem benodol sy'n cael ei datrys ar hyn o bryd. Mae gwelliannau digidol ar y gweill, gan gynnwys dod o hyd i'r safonau cyffredin hynny a fyddai'n fuddiol yn rhyngwladol—ar draws y ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac ymhellach i ffwrdd, o ran hynny.
Prynhawn da, Brif Weinidog. Rydych chi'n clywed llawer am Bowys y prynhawn yma. Fe af i ar drywydd y mater ein bod ni'n cael ein trin yn annheg ym Mhowys gyda'r materion trawsffiniol yr ydym yn eu hwynebu. Fel rydyn ni'n ei wybod nawr, mae sibrydion a phryderon y byddwn ni'n colli allan ar ein gwelyau cymunedol ym Mhowys. Mae naw ysbyty cymunedol ym Mhowys a thua 146 o welyau i gleifion mewnol. Mae'r rhain yn hanfodol er mwyn gallu darparu gofal cymdeithasol o ansawdd da, er mwyn gallu cael pobl adref o'r ysbyty ac er mwyn gallu eu symud allan i'w cymuned. Felly, pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i ymyrryd gyda Bwrdd Iechyd Addysgu Powys er mwyn atal yr ysbytai hynny rhag cael eu cau? Diolch yn fawr.
Mae'n bryder gwirioneddol, y miloedd o welyau cymunedol rydyn ni wedi'u gweld yn cael eu colli dros y degawdau diwethaf yng Nghymru, ac mae hynny'n cael effaith. Mae colli gwelyau cymunedol yn golygu her ychwanegol o ran symud cleifion allan o ysbytai cyffredinol dosbarth i'r gymuned. Rwy'n gwybod, o ymweliadau â fy ysbyty cyffredinol dosbarth i, y nifer fawr o bobl yn yr ysbyty hwnnw sy'n ffit yn feddygol i'w rhyddhau, ac eto ni ellir eu rhyddhau.
Nid yw'n fater o allu cychwyn nawr ar broses fawr i wrthdroi'r sefyllfa o ran y gwelyau cymunedol hynny a gollwyd, ond mae'n ymwneud â chydnabod pwysigrwydd cryfhau gofal yn ein cymunedau. Yn benodol, mae'n ymwneud â symud adnoddau tuag at ofal sylfaenol—yr ydyn ni eisoes wedi dechrau gweithio arno. Mae hynny'n golygu gofal o fewn y cymunedau, mae'n golygu gweithio ar draws timau amlddisgyblaethol, nyrsio dosbarth ac yn y blaen, fel ein bod ni'n gallu trin pobl yn eu cymunedau. Mae'r gwaith hwnnw eisoes wedi dechrau o fewn 50 diwrnod cyntaf rhaglen y Llywodraeth hon. Fe fydd hi'n broses hir, oherwydd rydyn ni'n ceisio dadwneud degawdau o symud i ffwrdd oddi wrth ofal sylfaenol a'r costau rydyn ni wedi'u gweld o ganlyniad i hynny. Ond rydyn ni'n benderfynol o wneud iddo ddigwydd. A lle nad oes gennych chi ysbyty cyffredinol dosbarth ym Mhowys, mae hynny'n dod yn bwysicach byth, onid yw e?
5. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar gynllunio'r gweithlu ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe? OQ64339
Rhaid i gynllunio'r gweithlu wella ar draws GIG Cymru, a dyna pam rydyn ni wedi ymrwymo i gyflwyno strategaeth gweithlu genedlaethol newydd ar gyfer y GIG. Byddaf yn ymgysylltu â sefydliadau, gan gynnwys Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe, ar ein blaenoriaethau ni. Byddwn ni'n gweithio gyda byrddau iechyd, ymddiriedolaethau ac Addysg a Gwella Iechyd Cymru i gryfhau cynllunio, cydweddu hyfforddiant yn well â swyddi a ariennir a chefnogi gweithlu cynaliadwy i ddiwallu anghenion y gwasanaeth yn y dyfodol.
Diolch yn fawr. Mae pobl Abertawe yn bryderus iawn am y cyhoeddiad yr wythnos hon fod y bwrdd iechyd yn cynnig colli tua 800 o swyddi. Er fy mod i'n cydnabod mai nod y cynigion hyn yw darparu mwy o sefydlogrwydd ariannol a lleihau dibyniaeth ar staff asiantaethau drud, mewn gwirionedd, mae cynllunio'r gweithlu yn y tymor hir yn broblem nid yn unig yn Abertawe ond ar draws GIG Cymru yn ei gyfanrwydd. Ond daw'r newidiadau hyn ar adeg arbennig o heriol, pan ydyn ni hefyd yn gweld gostyngiadau mewn lleoedd hyfforddi ar gyfer gweithwyr gofal iechyd proffesiynol y dyfodol, er gwaethaf yr angen amlwg i recriwtio a chadw mwy o staff y GIG. Yn ddi-au, mae angen ailgydbwyso'r ffordd y mae ein gwasanaeth iechyd yn rheoli ei gyllid, ond rhaid sicrhau mai gofal cleifion yw'r flaenoriaeth o hyd. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog amlinellu pa drafodaeth sy'n digwydd i sicrhau nad yw'r newidiadau hyn yn y gweithlu yn cael effaith negyddol ar ganlyniadau cleifion nac ansawdd y gofal y mae cleifion yn ei gael yng Ngŵyr Abertawe? Diolch.
Materion i'r byrddau iechyd eu hunain, wrth gwrs, yw penderfyniadau ar y gweithlu. Mae angen i bob sefydliad yn y GIG fod â chynllun gweithlu eglur sy'n cefnogi darpariaeth ddiogel o'u modelau gwasanaeth, gan gadw'r cynlluniau hynny dan adolygiad, yng ngoleuni anghenion eu poblogaethau a'u sefyllfaoedd ariannol yn gyffredinol.
Rwy'n ymwybodol iawn o'r pryder ynghylch y cynlluniau a gyhoeddwyd yn y bwrdd iechyd arbennig hwnnw. Y mater allweddol yn hyn o beth yw bod y cyfrifoldeb hwnnw gan fyrddau iechyd ac ymddiriedolaethau i sicrhau bod eu cynlluniau gweithlu yn adlewyrchu anghenion eu poblogaethau lleol. Fe fyddai fy Ngweinidog dros iechyd a minnau'n eu hannog nhw nawr, yng ngoleuni'r pryderon hynny, i sicrhau na fydd unrhyw gynigion a gaiff eu cyflwyno ganddyn nhw ag effaith andwyol ar iechyd pobl yn y rhan honno o Gymru.
Brif Weinidog, fe ysgrifennais i at eich ysgrifennydd iechyd tua 10 diwrnod yn ôl, yn amlinellu fy mhryderon i ynglŷn â Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe, nid yn unig am y gweithlu, gyda 800 o swyddi o bosib yn cael eu colli—. Y gwir amdani yw bod diffyg o dros £112 miliwn wedi ychwanegu at y pwysau ariannol dros y tair blynedd diwethaf.
Maen nhw wedi dyblu eu darpariaethau ar gyfer esgeulustod hefyd, hyd at £40 miliwn. Felly, nid yn unig fod gweithlu'r GIG yn talu pris y trychineb ariannol hwn—. Fy nghwestiwn i yw, o ystyried mai'r rhagolwg dros y flwyddyn nesaf yw y bydd gorwariant ychwanegol o £77 miliwn yn digwydd yn y bwrdd iechyd hwnnw, a yw eich lefel gyfredol o ymyrraeth yn ddigonol? Os nad felly, pa gamau pellach y byddwch chi'n eu cymryd, Brif Weinidog?
Mae'r Llywodraeth yn cadw ei lefel hi o ymyrraeth dan adolygiad bob amser. Mae hynny'n rhan o'r hyn yr ydym ni'n ei wneud i sicrhau bod y byrddau iechyd yn cyflawni er mwyn pobl Cymru. Mae hi'n bryderus iawn, ac felly y bu hi. Fe dreuliais i'r rhan helaethaf o'm hamser i yn y fan hon yn llefarydd iechyd yr wrthblaid. Mae hi'n bryderus gweld y diffygion ariannol hynny flwyddyn ar ôl blwyddyn, a dyna pam mae'r agenda honno o ran cynaliadwyedd mor bwysig i ni.
Er enghraifft, wrth sicrhau bod arian ar gael trwy'r gyllideb atodol, nid ystyr hyn yw cael datrysiadau cyflym. Ni allwn ddibynnu ar ddatrysiadau cyflym neu ddisgwyl i chwistrellu arian parod yn unig wneud gwahaniaeth yn gyffredinol. Mae'n rhaid ichi wario arian mewn ffordd sy'n gallu darparu gofal iechyd mewn ffordd wahanol, fwy cynaliadwy. Dyna yw ein bwriad ni gyda'r cyllid sy'n mynd i mewn nawr, ac mae hynny'r un mor wir am Fae Abertawe ag ar gyfer unrhyw fwrdd iechyd arall yng Nghymru. Ond y byrddau iechyd hynny a ddylai sicrhau eu bod nhw'n cydbwyso'r fantol ac yn darparu'r gofal iechyd y mae'r bobl y maen nhw'n eu gwasanaethu yn ei haeddu.
Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe yn fwrdd iechyd cywasgedig, a gafodd ei strwythuro fel bod gan bob un o'r tri phrif ysbyty ei faes arbenigedd ei hun, yn cynnwys unedau llosgiadau a phlastig ar gyfer de Cymru a de-orllewin Lloegr. Fe welsom ni nifer fawr o nyrsys a bydwragedd yn dod yn gymwysedig ond heb gael unrhyw gynnig o swydd, sy'n ofidus i bob un ohonyn nhw, ond yn golygu hefyd y bydd y defnydd o nyrsys asiantaeth yn parhau. A wnaiff y Prif Weinidog gwrdd â'r bwrdd iechyd ac awgrymu iddyn nhw y bydd cyflogi nyrsys sydd newydd eu cymhwyso, yn hytrach na defnyddio nyrsys asiantaeth costus, o fudd i'r gwasanaeth iechyd, y bwrdd iechyd a'r unigolion sydd newydd gymhwyso?
Rwyf i wedi dadlau'r achos ers amser maith—ac rwy'n croesawu'r sylwadau yna gan yr Aelod—bod yn rhaid i dorri'r ddibyniaeth ar asiantaethau fod wrth hanfod gwneud ein gwasanaethau iechyd yn fwy cynaliadwy. Rwy'n nodi bod rhan o'r cynlluniau hynny gan fwrdd Bae Abertawe wedi bod ynghylch cael gwared ar swyddi asiantaeth, nad ydyw ynddo'i hun yn beth negyddol. Mae angen i ni feithrin cynaliadwyedd ar gyfer yr hirdymor.
O ran swyddi i raddedigion nawr, wrth gwrs, rydym ni wedi dychwelyd at hynny wythnos ar ôl wythnos, ac mae problem wedi codi eleni oherwydd penderfyniadau a wnaeth y Llywodraeth ddiwethaf, fel gwyddom ni. Yr hyn yr ydym ni wedi gallu ei wneud trwy gyfrwng yr uwchgynhadledd graddedigion, er enghraifft, a gynhaliwyd gan y Gweinidog iechyd yw ceisio rhoi sicrwydd y bydd angen y swyddi hyn arnom ni yn yr hirdymor, a bod angen y gweithwyr iechyd proffesiynol hyn a gafodd eu hyfforddi yn arbennig i ddarparu gwasanaeth iechyd cadarn, cynaliadwy i'r dyfodol. Fe fyddwn ni'n gwneud popeth sydd yn ein gallu i oroesi'r cyfnod anodd hwn, yr wyf i'n ei ystyried yn rhwystredigaeth fawr, ac sy'n amlwg yn ofidus iawn i'r myfyrwyr dan sylw.
6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r prinder yn y gweithlu gwasanaethau canser ledled Cymru? OQ64338
Mae'r GIG yn wynebu pwysau parhaus oherwydd y galw cynyddol am ymchwiliadau a thriniaeth ar gyfer canser, ochr yn ochr ag anghenion gofal a dewisiadau triniaeth sy'n cynyddu yn eu cymhlethdod. Rydym ni'n cyflwyno cynllun canser cenedlaethol a strategaeth hirdymor gweithlu GIG Cymru a fydd yn helpu i fynd i'r afael â'r pwysau hyn ar wasanaethau'r GIG.
Diolch, Brif Weinidog. Rwy'n croesawu buddsoddiad o £145 miliwn gan Lywodraeth Cymru i fyrhau rhestrau aros y GIG. Roedd cyfrifiad gweithlu Coleg Brenhinol y Radiolegwyr a gyhoeddwyd fis diwethaf yn canfod bod GIG Cymru yn brin o 88 o radiolegwyr clinigol a 13 o oncolegwyr clinigol, a bod amcanestyniad y bydd y prinder hwn yn fwy na dyblu yn 2030. Fe ddywedodd oncolegydd arweiniol ym mwrdd Gŵyr Abertawe wrthyf i fod y prinder hwnnw'n atal meddygon preswyl talentog rhag ymgymryd â swyddi parhaol, sy'n tynnu sylw at yr angen am ddull mwy cadarn ar sail Cymru gyfan o gynllunio'r gweithlu. Brif Weinidog, sut bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau y bydd y buddsoddiad hwn yn cryfhau'r gweithlu canser arbenigol fel gall staff medrus aros yng Nghymru, y bydd amseroedd aros yn byrhau ac y bydd gofal yn gwella yn ogystal â chanlyniadau i gleifion?
O ystyried y pwysau ar wasanaethau canser, mae hi'n bryderus iawn o ddarllen y materion a godwyd gan Goleg Brenhinol y Radiolegwyr. Rwy'n sicr yn cydnabod y pryderon hynny ac yn cytuno bod capasiti gweithlu mewn radioleg ac oncoleg yn her sylweddol ar hyn o bryd. Yn rhan o'r gwaith ar weithlu'r GIG y byddwn ni'n ei wneud a'r cynllun canser, fe fyddwn ni'n nodi camau pellach i gynorthwyo wrth fynd i'r afael â'r pwysau. Rydym ni'n gweithio yn agos hefyd gydag Addysg a Gwella Iechyd Cymru, sefydliadau'r GIG a'r byrddau iechyd i godi'r cyflenwad o'r gweithlu mewn meysydd sy'n hanfodol i wasanaethau canser, gan gynnwys oncoleg, radioleg, diagnosteg a nyrsio arbenigol. Ond, i mi, dod â'r ddwy elfen hynny at ei gilydd—strategaeth gweithlu newydd a chynllun canser newydd—a fydd yn rhoi'r gallu gwirioneddol inni yn hyn o beth i fynd i'r afael â'r prinder hwnnw sy'n wirioneddol iawn, yn ddiamau.
7. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau pryd y bydd graddedigion nyrsio a bydwreigiaeth yng Nghaerdydd Ffynnon Taf yn cael cynnig gwaith yn y GIG? OQ64360
Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag AaGIC, sefydliadau GIG Cymru a'r prifysgolion i fonitro canlyniadau cyflogaeth ar gyfer nyrsys a graddedigion bydwreigiaeth sydd newydd gymhwyso yn dilyn proses symleiddio GIG Cymru yn 2026. Cynhaliodd y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal uwchgynhadledd graddedigion ar 18 Mehefin, a ddaeth â phartneriaid ynghyd o GIG Cymru, AaGIC a'r prifysgolion i nodi cefnogaeth uniongyrchol i raddedigion a gwelliannau yn y tymor hwy wrth gynllunio'r gweithlu.
Yr wythnos diwethaf, fe wnes i gyfarfod ag etholwr gofidus iawn, a oedd wedi cael ei hannog i gychwyn ar gwrs nyrsio ar y ddealltwriaeth bod angen mwy o nyrsys ar ein GIG yng Nghymru, gyda'r addewid y byddai swyddi ar gael wedi'r graddio. Roedd fy etholwr, sy'n fam i dri o blant, wedi gwneud ei chynlluniau gan feddwl y byddai'r addewid hwnnw'n cael ei anrhydeddu. Ddeuddeg diwrnod yn ôl, fe gafodd wybod nad oedd swydd iddi hi. Mae hi a'i gŵr wedi gorfod cymryd benthyciad i lenwi'r bwlch yn eu cyllid nes y daw hi o hyd i waith. Mae fy etholwr wedi ennill gradd anrhydedd dosbarth cyntaf ac fe ddylai hi fod yn teimlo yn gyffrous ynghylch ei seremoni raddio, ond mae hi'n teimlo nawr efallai nad yw hi'n ddigon cryf yn feddyliol i fod yn bresennol gan ei bod hi wedi mynd dros gof, gyda chymaint o ansicrwydd yn ei bywyd.
Roedd y Coleg Nyrsio Brenhinol yn falch fel roeddwn innau o'ch clywed chi'n dweud yr wythnos diwethaf eich bod chi'n cydnabod difrifoldeb y sefyllfa hon na ddylai fod wedi digwydd erioed, ac fe glywsom ni eich addewid chi y bydd swyddi yn y GIG i'r 400 o raddedigion gofal iechyd nad ydyn nhw wedi cael cynigion hyd yn hyn. Erbyn pa ddyddiad y bydd hynny i mi gael dweud wrth fy etholwr y bydd hi'n cael cynnig gwaith?
'Nid wyf i'n gallu rhoi dyddiad' yw'r ateb. Mae hi'n werth tynnu sylw at ehangder y broblem a gafodd ei chreu. O ran bydwreigiaeth, mae hynny mor ddifrifol ag yw mewn unrhyw faes arall. O'r 135 sydd wedi graddio, mae 70 dal i fod heb swyddi. Nawr, mae hynny'n rhywbeth sy'n peri gofid mawr i mi. Mae angen bydwragedd. Rwy'n ddiolchgar—rwy'n mynegi fy niolch heddiw i'r menywod a'r dynion hynny i gyd sydd wedi gwneud y penderfyniad i fynd yn fydwragedd. Maen nhw'n teimlo yn siomedig oherwydd y sefyllfa y maen nhw wedi cael eu hunain ynddi.
Yn yr ysbryd hwnnw y penderfynodd y Gweinidog Cabinet dros iechyd alw'r uwchgynhadledd honno i raddedigion ar unwaith ar gyfer lliniaru'r effaith. Rwyf i wedi gofyn i AaGIC gydlynu cynnig cymorth cenedlaethol cyson i raddedigion ledled Cymru. Fe fydd hyn yn cynnwys pwynt unigol ar gyfer mynediad i sicrhau y bydd graddedigion yn dal i gael eu cefnogi, yn barod i ymarfer, sy'n allweddol, ac yn gysylltiedig â chyfleoedd cyflogaeth sy'n dod i'r amlwg. Yr hyn y mae hynny'n ei olygu, er enghraifft—. Fe roddaf i enghraifft arall i chi: parafeddygon. Ychydig iawn, os o gwbl, o'r rhain a fydd yn gallu mynd yn syth o hyfforddiant parafeddygol i fod yn barafeddyg. Felly, yr hyn a gafodd ei wneud oedd dod o hyd i rolau eraill, llawer o fewn y gwasanaeth ambiwlans, fel y byddan nhw'n gallu mynd yn barafeddygon pan ddaw'r amser, cyn gynted ag y gallwn ni beri i hynny ddigwydd. Fe fyddai'r un peth yn wir o ran bydwragedd.
Nid oes datrysiad cyflym i'w gael. Mae honno'n broblem, yn anffodus, y gwnaethom ei hetifeddu, ond rydym ni'n ddifrifol dros ben ynglŷn â gwneud popeth a allwn i'w datrys. Ond arhoswch chi, mae angen arnom ni i chi fod yn fydwragedd, yn nyrsys a pharafeddygon. Fe fyddwn ni'n gwneud yr hyn a allwn ni yn y Llywodraeth i ddod â chi i mewn i'r gwasanaeth iechyd, oherwydd oni bai amdanoch chi ni fyddai gennym wasanaeth iechyd o gwbl.
8. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu blaenoriaethau'r Llywodraeth ar gyfer lles anifeiliaid? OQ64364
Mi ydyn ni am adeiladu ar y safonau uchel sydd gennym ni’n barod yng Nghymru. Yn ein maniffesto, mi wnaethon ni ymrwymo i ddatblygu cynllun iechyd a lles anifeiliaid sy’n seiliedig ar wyddoniaeth. Mi fyddwn ni’n gweithio efo rhanddeiliaid, partneriaid gweithredol, y diwydiant a’r trydydd sector wrth ddatblygu ein dull newydd ar gyfer Cymru.
Dwi'n diolch i'r Prif Weinidog am yr ateb yna.
Roeddwn i wedi gobeithio cael clywed rhywbeth yn y blaenoriaethau hynny am yr arfer o glymu ceffylau. Ar hyn o bryd, honno yw'r ddeiseb ar wefan deisebau'r Senedd sydd â'r nifer fwyaf o enwau arni hi. Fe fu yna ddigwyddiad trist iawn yn gynharach eleni pan gafodd ceffyl a oedd wedi ei glymu ei daro gan gerbyd a'i ladd ar un o'r ffyrdd i mewn i Gaerdydd, ac mae hwn yn fater sy'n peri pryder mawr i'm hetholwyr i yng Nghaerdydd Penarth.
Ond mae ceffylau yn dal i gael eu clymu ar hyd ffyrdd fel Ffordd Rover ar y ffordd i Gaerdydd, sy'n creu pryderon am eu lles, yn enwedig ar adegau o dywydd eithriadol fel y gwres mawr yn ddiweddar, ac yn amlwg sy'n peri risg i fodurwyr hefyd. Mae'r RSPCA yn adrodd bod adroddiadau am glymu ceffylau wedi bron â dyblu ac roedden nhw'n rhybuddio nad oes gan yr awdurdodau lleol yr adnoddau na'r gallu i achub yn aml. Rwy'n gwybod o brofiad personol bod heriau ymarferol o ran gwneud defnydd llawn o Ddeddf Rheoli Ceffylau (Cymru) 2014. Fe fydd y Prif Weinidog yn siŵr o fod yn ymwybodol, fel rwyf innau, o'r elfen o sensitifrwydd diwylliannol sy'n ymwneud â'r mater hwn ac y bydd yn dymuno addasu ymateb y Llywodraeth yn unol â hynny. Ond o ystyried y cynnydd yn y digwyddiadau a phryder y cyhoedd yn fwy eang, a wnaiff y Prif Weinidog amlinellu ei safbwynt ef ar wahardd clymu ceffylau ac a wnaiff ef ymrwymo i adolygu Deddf Rheoli Ceffylau (Cymru) 2014? Diolch i chi.
Yn amlwg, nid yw clymu yn anghyfreithlon, fel dywedodd yr Aelod, ond mae hwnnw'n arfer sy'n codi pryderon sylweddol ynglŷn â lles. Nid oes unrhyw gynlluniau i adolygu'r ddeddfwriaeth ar hyn o bryd, ond mae Deddf Lles Anifeiliaid 2006 yn ei gwneud hi'n ofynnol i berchnogion ceffylau ddiwallu anghenion o ran lles, sy'n cynnwys anghenion o ran lloches, deiet, gofal iechyd ac ymddygiad. Mae hi'n amlwg dros ben i'r Llywodraeth hon ac i minnau nad yw clymu yn rhywbeth priodol i'w ddefnyddio yn yr hirdymor. Mae'r cod ymarfer ceffylau, serch hynny, yn pennu amodau sy'n cynnwys presenoldeb porthiant, dŵr, lloches a goruchwyliaeth ynglŷn â hyn. Mae dewisiadau amgen yn cael eu hannog yn daer ac wedyn mae'n ymwneud â gorfodi deddfau lles anifeiliaid yn gyffredinol o ran a yw'r anifeiliaid hynny'n cael eu trin yn iawn neu beidio yn ôl yr ymarfer hwn, sy'n bryderus iawn, yn amlwg.
Cwestiwn 9 [OQ64355], tynnwyd yn ôl. Felly, cwestiwn 10, Lindsay Whittle.
10. Beth yw blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer gwella gwasanaethau rheilffyrdd ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni? OQ64353
Rydym ni wedi ymrwymo i wella cysylltedd ar gyfer pobl ledled Cymru drwy gyflawni rhwydwaith trafnidiaeth sy'n gyfoes ac integredig. Gan weithio gyda Trafnidiaeth Cymru, fe fyddwn ni'n darparu gwell gwasanaethau rheilffyrdd ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni, gyda mwy o drenau newydd, gwasanaethau cyflymach, mwy dibynadwy a buddsoddiad yn y gorsafoedd, gan gynnwys cyfnewidfa Caerffili.
Diolch, Brif Weinidog. Mae Plaid Cymru, wrth gwrs, wedi bod yn hyrwyddo gwasanaethau rheilffyrdd gwell ledled Cymru ers amser maith, ac rwy'n gwybod y bydd ein Llywodraeth ni'n ceisio ffyrdd o fod yn uchelgeisiol er mwyn ein cenedl bob amser. Mae trigolion Nelson wedi ymgyrchu dros ailagor y cysylltiad rheilffordd â phrif linell Cwm Rhymni ers blynyddoedd lawer, ac mae trafodaethau wedi digwydd o ran estyn llinell Glyn Ebwy hyd gyfnewidfa drafnidiaeth arfaethedig yn Abertyleri yn rhan o brifddinas-ranbarth Caerdydd. Mae'n fater sy'n parhau. Fe fyddai estyniadau i'r rheilffyrdd yn yr ardaloedd hyn yn estyn cyfleoedd a hygyrchedd mwy eang i'r prif ganolfannau o amgylch y de a gweddill Prydain, wrth gwrs. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau y bydd trafodaethau perthnasol gyda'r awdurdodau rheilffyrdd a rhai eraill yn parhau hyd nes y byddwn ni'n cyflawni ein huchelgeisiau ac yn cynnig mwy o hygyrchedd i'r ddwy gymuned wych hyn yn y cymoedd oherwydd eu bod nhw'n dibynnu arnom ni?
Mae'r Aelod yn iawn, ac rydym ni wedi ymrwymo i wella cysylltedd, yn enwedig ar gyfer yr ardaloedd hynny yng Nghymru sydd wedi cael eu hynysu o ran cysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus o ansawdd da. Un o'r nifer o resymau yr ydym ni'n ceisio datganoli'r rheilffyrdd yw y byddai hynny'n caniatáu i ni fod yn rheoli penderfyniadau fel rhai i ailagor llinellau sydd wedi cau. Pan fo rheolaeth gennym ni, ar linellau craidd y Cymoedd, er enghraifft, roedd modd gwneud y penderfyniad ynglŷn ag ailagor, fel yr un ar y llinell i Nelson, a rhwng Aberdâr a Hirwaun. Ond mae unrhyw ailagor yn gofyn cyllid sylweddol, yn amlwg. Dyna pam mae angen setliad cyllido teg ar gyfer y rheilffyrdd oddi wrth Lywodraeth y DU—dychmygwch beth y gallem ni ei wneud gyda'r £5 biliwn hwnnw o arian sy'n ddyledus i ni oherwydd HS2.
Diolch, Brif Weinidog. Arhoswch am funud.
Mae Lynne Neagle wedi nodi—. Ken Skates. Lynne Neagle—. Mae Ken Skates wedi nodi y byddai ef yn hoffi codi pwynt o drefn.
Pwynt o drefn. Yn ystod cwestiynau'r Prif Weinidog, fe gyfeiriodd y Prif Weinidog at etifeddu cannoedd o filiynau o bunnau o orwariant. A ellid adolygu'r Cofnod i wirio mai dyna a oedd yr hyn a ddywedwyd mewn gwirionedd, a chywiro hynny os felly, oherwydd y ffaith y bu i'r Llywodraeth etifeddu £120 miliwn, ynghyd â'r £300 miliwn a mwy mewn symiau canlyniadol?
Diolch i Ken Skates am godi hynna. Nid pwynt o drefn mohono, ond fe ddarllenodd i'r Cofnod, Brif Weinidog, yr hyn sy'n cael ei ystyried yn gywiriad ffeithiol. Serch hynny, Brif Weinidog, nid oes rheidrwydd arnoch i ymateb, ond, pe byddech chi'n dymuno ateb, mae cyfle gennych chi nawr. Nid oes rheidrwydd arnoch chi, serch hynny.
Heblaw am ddweud mai'r pwysau yn ystod y flwyddyn a adawodd y Llywodraeth Lafur flaenorol yw'r pwysau yr ydym ni'n gorfod ymdrin â nhw, ac fe wnawn ni hynny.
Diolch yn fawr iawn. Diolch i chi. Fe roddodd yr Aelod ei fersiwn ef ar y Cofnod, ac mae'r Prif Weinidog wedi ymateb. Diolch yn fawr iawn i chi.
Nawr, nesaf, eitem 2, y datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan.
Diolch, Lywydd. Mae'r newidiadau i fusnes yr wythnos hon wedi'u nodi ar agenda'r Cyfarfod Llawn. Mae'r datganiadau llafar ar ehangu busnesau a'r awdurdod datblygu newydd dros Gymru wedi'u cyfuno'n un datganiad ac wedi'u hymestyn i 60 munud. Ac fe ychwanegwyd datganiad ar flaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod.
Mae busnes llawn drafft ar gyfer y tair wythnos eistedd nesaf yn cael ei ddangos ar y datganiad busnes, sydd ar gael i Aelodau'n electronig.
Drefnydd, rydym ni wedi clywed sawl tro nawr oddi wrth y Llywodraeth, yn cynnwys y Gweinidog dros gyllid ei hun pan aeth hi o gwmpas y cyfryngau yn sôn am y gyllideb sydd i ddod, nad oedd y cyllid fel roedd Plaid Cymru yn credu y byddai. Mae hynny ar ôl trafodaethau mynediad, ac ar ôl bod yn gweithio mewn partneriaeth â'r Blaid Lafur. Mae hynny ar ôl i Aelodau Plaid Cymru fod ar y pwyllgor cyfrifon cyhoeddus a'r Pwyllgor Cyllid yma.
Mae'r rhain yn honiadau difrifol, sef eich bod chi'n dweud nad oedd y Llywodraeth yn gwybod faint oedd y cyllid. Mae gan y cyhoedd, a'r Senedd hon, hawl i wybod. Cyn i ni bleidleisio ar y gyllideb yr wythnos nesaf, a wnewch chi neilltuo amser, a dod â'r costau yr ydych chi'n dweud bod y Llywodraeth ddiwethaf wedi eu gadael a oedd yn anghywir, er mwyn i ni wneud penderfyniad ar sail gwybodaeth ar y bleidlais? Oherwydd, ar hyn o bryd, rydym ni wedi clywed Gweinidogion yn beirniadu cyn-Weinidogion ac nid oes neb yn gwybod pwy sy'n dweud y gwir. Onid yw hi'n bryd i'r Senedd hon weld pwy sy'n palu celwyddau?
Mi fyddwn i'n gofyn—[Torri ar draws.] Mi fyddwn i'n gofyn i'r Aelod adlewyrchu ar y ffaith bod—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gen i—ydy'r Aelod eisiau clywed yr ateb? Ydy o'n iawn i fi ymateb? Diolch.
Yr hyn y byddwn i yn dweud ydy bod y gyllideb ddrafft wedi'i chyhoeddi'n llawn. Mae hi'n barod yna i gael ei chraffu. Yn amlwg, mae yna bwyllgor rŵan wedi'i sefydlu hefyd i fod yn craffu'n uniongyrchol ar hwn. Rydym ni'n gyfan gwbl dryloyw. Dyma'r ffordd rydym ni eisiau llywodraethu. Ac mae'r newid hwnnw i'w weld yn y ffordd rydym ni eisiau gweithio yn drawsbleidiol a bod yn agored. Mi ydym ni o ddifri ynglŷn â mynd i'r afael efo'r diffygion rydym ni wedi'u hetifeddu, yn anffodus. Mae hynny ar y record; mae o'n dryloyw. Ac, wrth gwrs, mi fydd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid wrthi yn cael ei chraffu yn benodol ar hyn gan y Pwyllgor Cyllid.
Rwy'n gofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar ddyfodol ynni adnewyddadwy yng Nghymru. Mae fy nghefnogaeth hir sefydlog i forlyn llanw yn Abertawe, tyrbinau gwynt ar y tir ac ar y môr ac ynni'r haul yn hysbys ar goedd gwlad. Rydym ni'n aros am ddatblygiadau technolegol gydag ynni'r haul fel gellir cynhyrchu'r ynni heb heulwen uniongyrchol, ac mae angen systemau storio mewn batrïau gwell arnom ni hefyd. Mae ceisiadau cynllunio gennym ni ar gyfer gwynt ar y tir y mae'n rhaid ymdrin â nhw. Nid wyf i'n gofyn am benderfyniadau cynllunio unigol, dim ond am gyfeiriad y daith yn unig. Mae cynnig gennym ni hefyd ar gyfer cynhyrchu llawer mwy o ynni gwynt ar y môr—y math rhataf o ynni. Fe all prifysgolion fod â rhan fawr yn y datblygiadau hyn. Fe hoffwn i weld cynllun ar gyfer datblygu ynni adnewyddadwy. Rwy'n gobeithio y byddwch chi'n dweud eich bod chi'n datblygu un, ond fe fyddai datganiad ar y bwriad ar hyn o bryd yn fuddiol iawn.
Diolch. Mi fyddwn i'n annog yr Aelod i edrych ar y datganiad blaenoriaethau wnaed gan y Gweinidog Cabinet eisoes, sydd yn amlinellu'r blaenoriaethau o ran hyn. Yn amlwg, fel rydych chi wedi nodi, mi fydd y gwaith hwnnw'n parhau a diweddariadau yn cael eu gwneud. Ond mi fyddwn i'n annog yr Aelod i edrych ar y datganiad blaenoriaethau yn y lle cyntaf.
Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar barcio ar balmentydd. Rwyf i wedi derbyn nifer o negeseuon gan etholwyr yn Hwlffordd sy'n sôn am gerbydau yn cael eu parcio ar balmentydd yn gyson ac, yn wir, ar draws cyrbiau isel. Mae hyn nid yn unig yn peri anghyfleustra i gerddwyr ond yn achosi pryder sylweddol o ran hygyrchedd ac, yn wir, o ran diogelwch i lawer un yn y gymuned. Nawr, fel mae'r Gweinidog Cabinet yn siŵr o fod yn ymwybodol, mae'r Alban wedi cyflwyno deddfwriaeth sy'n gwahardd parcio ar balmentydd eisoes, tra bod Llywodraeth y DU wedi ymgynghori ar y mater ac yn rhoi pwerau gorfodi ychwanegol i awdurdodau lleol i fynd i'r afael â pharcio sy'n rhwystro eraill. Ni ddylai Cymru fod yn unig genedl ym Mhrydain Fawr heb ddull gweithredu eglur o ran mynd i'r afael â'r broblem hon. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe gallai Llywodraeth Cymru ddarparu datganiad yn nodi ei safbwynt ar barcio ar balmentydd er mwyn i ni ddeall pa gamau sy'n cael eu cymryd i fynd i'r afael â'r mater hwn a sut gefnogaeth sydd gan yr awdurdodau lleol wrth wella hygyrchedd a gwella diogelwch ar y ffyrdd ac wrth sicrhau bod ein cymunedau ni'n fwy diogel ac yn fwy cynhwysol i bawb.
Diolch i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwnnw. Dwi'n falch bod y Dirprwy Weinidog perthnasol yma yn clywed hynny. Mae o wedi mynegi ei fod o'n fodlon gwneud hynny, rhoi diweddariad. Yn sicr, dwi'n gobeithio y medrwn ni i gyd roi neges glir iawn hefyd i bobl sydd yn gwneud hyn ei fod o'n beryglus, ei fod o'n anghyfrifol. Dwi'n siŵr bod nifer ohonom ni wedi cael gwaith achos yn deillio o hyn hefyd. Felly, os cawn ni hefyd atgyfnerthu bod nifer o'r pethau yma yn anghyfreithlon eisoes, ac, fel mae'r Dirprwy Weinidog wedi ei fynegi, mi fydd yna ddiweddariad i Aelodau.
Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, yr un cyntaf ar god trefniadaeth ysgolion, gan y Gweinidog Cabinet dros addysg, oherwydd fe welwn ni unwaith eto ym Mhowys fod yr awdurdod lleol yn trefnu ymgynghoriad ynglŷn â chau ysgol gynradd fach arall o bosibl, yn Llanfair Llythynwg, ac fe fyddai hynny'n drueni mawr ac yn groes i faniffesto'r Democratiaid Rhyddfrydol, ac fe ddywedodd y cyngor na fyddai'n cau unrhyw ysgolion bychain. Felly, fe hoffwn i gael diweddariad gan y Gweinidog Cabinet am y cod trefniadaeth ysgolion, a sut y gallwn ni amddiffyn ysgolion bychain yng nghefn gwlad.
Fe hoffwn i gael ail ddatganiad hefyd, yn dilyn yr hyn a gafodd ei grybwyll yng nghwestiynau'r Prif Weinidog, am benderfyniad posibl Bwrdd Iechyd Addysgu Powys i leihau nifer y gwelyau yn yr ysbytai ledled Powys. Fe fyddai hynny ag effaith aruthrol ar bobl yn fy etholaeth i. Ydw, rwy'n gwybod nad oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw reolaeth weithredol yn uniongyrchol ar y mater hwn, ond fe fyddai hi'n dda iawn gennyf i wybod pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd o ran llywodraethu er mwyn dod i'r adwy mewn gwirionedd pe byddai'r bwrdd iechyd yn gwneud penderfyniadau sy'n groes i ewyllys pobl leol.
Diolch i'r Aelod am y ddau gwestiwn yna. O ran y cyntaf, mi fyddwn i'n gofyn eich bod chi'n codi eich pryderon chi efo'r Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg. Yn amlwg, mae yna nifer o adolygiadau yn mynd rhagddynt ar y funud.
O ran yr ail fater, yn amlwg, mi gawsoch chi'r cyfle i godi hyn efo'r Prif Weinidog hefyd. Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod yna nifer o achlysuron yn barod. Mae'r Gweinidog iechyd wedi amlinellu dros yr wythnosau diwethaf yma y pwysigrwydd bod gwasanaethau ledled Cymru yn gyson a bod y mynediad hwnnw'n gyson. Dyna pam yr ydym ni fel Llywodraeth eisoes wedi ymrwymo i gomisiynu astudiaeth ddichonoldeb ar gyfer sefydlu canolfan ddiagnostig cyflym newydd ym Mhowys. Yn amlwg, mae hwn yn fater byw o ran y bwrdd iechyd, ond, yn sicr, dwi'n gobeithio eich bod chi wedi clywed yr ymrwymiad gan y Prif Weinidog a'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal o ran pwysigrwydd sicrhau gwasanaethau i bawb, lle bynnag y bônt yng Nghymru.
Fe hoffwn innau ofyn am ddatganiad ar y gorwariant honedig o eiddo'r Llywodraeth ddiwethaf y mae Llywodraeth Plaid Cymru yn cyfeirio ato. Rwy'n ymwybodol iawn fod y Llywodraeth wedi gadael £120 miliwn mewn cyfalaf, £337 miliwn o symiau canlyniadol, ac nid wyf i'n ymwybodol o unrhyw orwariant, ac nid yw pwysau o ran cyllid i'r GIG yn gyfystyr â gorwariant. Nawr, rwy'n gwybod bod cyllideb atodol Plaid Cymru wedi achosi cynnwrf, ond nid yw gwneud datganiadau gwallus yn ffordd briodol o feithrin consensws ar y gyllideb. Dangoswch y ffigurau i ni os oes gennych chi unrhyw dystiolaeth o unrhyw orwariant.
Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod hyn ar gael. Mae yna ddadl o ran y gyllideb atodol yr wythnos nesaf. Mae yna hefyd gyfle i'r Senedd graffu. Rydym ni'n bod yn gyfan gwbl agored am y sefyllfa rydym ni wedi ei hetifeddu. Mae yna ymrwymiadau wedi eu gwneud heb sicrhau bod y gyllideb ar eu cyfer nhw yn y blynyddoedd i ddod. Mae hynny'n wir yn y portffolio dwi wedi ei etifeddu, mae'n wir o ran bob Gweinidog. Dydy edrych ymlaen ddim wedi cael ei wneud yn ddigonol, ac mae'n sefyllfa llawer mwy heriol na'r hyn yr oeddwn i yn bersonol yn ei ddisgwyl o'r trafodaethau efo Mark Drakeford o ran rhai o'r pethau—ond, yn sicr, nid dyna'r sefyllfa rydym ni wedi ei hetifeddu. Rydych chi'n gwybod yn iawn, pan ydych chi mewn Llywodraeth, mae'r mynediad sydd gennych chi at wybodaeth yn wahanol iawn i'r hyn rydych chi'n ei gael mewn access talks neu fel gwrthblaid. Felly, mae'r tryloywder a'r gwaith yna'n mynd rhagddo. Mae gennym ni'r ddadl yr wythnos nesaf, ac rydym ni'n barod iawn i fod yn dryloyw gyda phawb o'r Senedd hon er mwyn i ni fynd ati i fynd i'r afael efo'r heriau gwirioneddol rydym ni wedi eu hetifeddu.
Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar wasanaethau Trafnidiaeth Cymru rhwng y gogledd a Chaerdydd, yn enwedig o ran yr effaith ar gefnogwyr pêl-droed sy'n teithio rhwng y ddau ranbarth. Mae etholwyr a chefnogwyr pêl-droed wedi tynnu fy sylw i at bryderon sylweddol ynglŷn â chysylltedd rheilffyrdd i gefnogwyr sy'n dymuno mynd i weld gêm bencampwriaeth gyntaf y tymor rhwng Dinas Caerdydd a Wrecsam ar ddydd Llun 17 Awst. Honno yw gêm gyntaf y tymor. Bydd cic gyntaf y gêm am 8 o'r gloch y nos, ac fe fydd gwasanaeth uniongyrchol olaf yn ôl i Wrecsam ar yr amserlen gan Trafnidiaeth Cymru yn gadael cyn i'r gêm ddod i ben. O ganlyniad i hynny, fe fydd y cefnogwyr sy'n dymuno teithio adref ar y trên ar ôl y gêm yn cael eu gadael heb unrhyw ddewis ymarferol. Mae hi'n gwbl syfrdanol na fydd y daith reilffordd nesaf yn cyrraedd Wrecsam tan tua 06:45 y bore, ac yn cymryd dros wyth awr gydag angen i deithio dros nos. Ar ben hynny, pe byddai'r trên hwnnw'n cael ei golli, nid oes cysylltiad arall ar gael ar y rheilffordd tan oriau mân y bore ar ddydd Mawrth.
Cwestiwn, os gwelwch chi'n dda.
I ble y mae disgwyl i'r cefnogwyr fynd? A oes disgwyl iddyn nhw gysgu ar feinciau mewn parciau? Felly, o ystyried ymrwymiad datganedig Llywodraeth Cymru i wella cysylltedd trafnidiaeth ledled Cymru, a wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet amlinellu pa drafodaethau a gafodd eu cynnal gyda Trafnidiaeth Cymru ynglŷn â gwasanaethau hwyr gyda'r nos rhwng Caerdydd a'r gogledd? Diolch i chi. Diolch.
Wel, rydych chi'n ffodus iawn fod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yma yn y Siambr ac wedi clywed hynny. Mi fyddwn i'n awgrymu eich bod chi'n dilyn i fyny yn ysgrifenedig. Byddwn i'n annog unrhyw Aelod sy'n ymwybodol o le mae yna efallai broblemau o ran gwasanaethau, yn enwedig pan mae'n dod i ddigwyddiadau mawr, i wneud y Gweinidog yn ymwybodol. Mae yna waith wedi cael ei wneud i geisio sicrhau bod yna fwy o ddarpariaeth, yn enwedig er mwyn sicrhau hynny ar gyfer digwyddiadau mawr. Rydym ni wedi gweld hynny o ran digwyddiadau yng Nghaerdydd dros yr haf hwn. Ond, yn amlwg, os oes yna broblemau pellach—. Mae'r Dirprwy Weinidog wedi clywed, ond byddwn i'n gwerthfawrogi pe byddai Aelodau yn ei wneud o'n ymwybodol drwy ysgrifennu ato fo hefyd.
A gaf i alw am ddatganiad ar ddyfodol ysgolion annibynnol yng Nghymru? Yr wythnos diwethaf yn Rhuthun, yn fy etholaeth i, fe glywsom ni'r cyhoeddiad am gau Ysgol Rhuthun. Roedd honno wedi goroesi am 700 mlynedd, yn cynnwys drwy'r rhyfel cartref, ond ni allai oroesi am ddwy flynedd dan Lywodraeth Lafur ddialgar a gyflwynodd TAW ar ffioedd ac a ddiddymodd statws elusennol ac a gododd gostau cyflogi staff. Effeithiwyd ar gannoedd o ddisgyblion, cannoedd o staff, cyflenwyr, ac wrth gwrs mae'r gymuned gyfan yn Rhuthun yn cael sioc, ac fe fydd hyn ag effaith economaidd ddinistriol. Rwy'n credu mai'r hyn y mae angen i bobl ei wybod yw'r hyn y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i bwyso am newid synhwyrol gan Lywodraeth y DU. Ac fe hoffwn i wybod beth sy'n cael ei wneud yn benodol i gefnogi pobl yr effeithiwyd arnynt gan y sefyllfa o ran y cyhoeddiad yn Rhuthun. Mae angen i ni fod â sicrwydd y bydd Llywodraeth Cymru'r un mor adweithiol i anghenion y gymuned leol pan gyhoeddir colliadau swyddi mewn ysgolion annibynnol ag y maen nhw mewn sectorau fel dur a sectorau eraill.
Mi oedd yr Aelod wedi cael cyfle yn gynharach y prynhawn yma i ofyn cwestiwn cyffelyb iawn i'r Prif Weinidog a chlywed ymateb y Prif Weinidog. Os oes yna ystyriaethau pellach, mi fyddwn i'n gofyn i chi ysgrifennu at y Gweinidog dros addysg. Yn amlwg, mae sicrhau bod mwy o athrawon ar gael wedi bod yn flaenoriaeth i ni. Mae yna nifer o bethau y mae'r aelod Cabinet dros addysg eisiau wedi amlinellu. Felly, os ydych chi'n sôn am y gweithlu, yn sicr, mi fyddwn i'n gofyn i chi fod yn cael y sgwrs yna'n benodol gyda hi, a gweddill yr Aelodau sy'n cynrychioli'r ardal.
Trefnydd, bob blwyddyn, mae tua 400 o bobl yng Nghymru yn cael diagnosis o lewcemia. Fe all y canlyniadau amrywio yn sylweddol yn dibynnu ar ble y maen nhw'n byw, gyda llawer o gleifion yn wynebu oedi gyda diagnosis a mynediad anghyfartal at driniaeth a gofal arbenigol. Mae adroddiad diweddar Leukaemia UK, 'Turning ambition into progress for people with leukaemia in Wales', yn nodi argymhellion ymarferol i wella canlyniadau, gan gynnwys diagnosis cynnar, mynediad cyfartal at driniaeth, arweinyddiaeth fwy cadarn ar ganser a chasglu data yn well—hyn i gyd yn sicrhau bod lewcemia yn cael ei adlewyrchu yn llawn ym mholisi canser yn y dyfodol. Mae pobl sy'n dioddef o lewcemia a'u cyfeillion, eu teuluoedd a'u hanwyliaid yn fy etholaeth i yng Ngwynedd Maldwyn wedi gofyn i'r Gweinidog dros Iechyd a Gofal ystyried yr argymhellion hyn a nodi pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau nad yw pobl yr effeithir arnyn nhw gan y clefyd hwn yn wynebu loteri cod post erbyn hyn wrth gael mynediad at y gofal a'r cymorth y mae eu hangen arnyn nhw.
Gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater eithriadol bwysig hwn? Dwi'n siŵr y byddwn ni i gyd, yn anffodus, yn adnabod pobl sydd wedi dioddef o lewcemia a hefyd yn ymwybodol o'r cyfathrebu sy'n dod gan etholwyr o ran y loteri cod post yna mae'r Aelod wedi cyfeirio ato fo. Mi fyddwch chi, dwi'n siŵr, yn ymwybodol o ymrwymiadau'r Llywodraeth hon i fynd i'r afael â sicrhau bod yna driniaeth gyfartal i bawb sy'n cael diagnosis o ganser. Mi fyddwn i'n gofyn i chi'n benodol, os gallech chi, ysgrifennu at y Gweinidog priodol ar ran eich etholwyr, a dwi'n siŵr y bydd diweddariad yn dod.
Prynhawn da, Drefnydd. A gaf i ofyn am ddatganiad ar y sefyllfa sy'n gwaethygu o ran diweithdra ieuenctid yng Nghymru, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig fel Powys? Mae data a ddatgelodd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn gynharach y mis hwn yn dangos mai yng Nghymru y mae'r gyfradd uchaf o ddiweithdra ieuenctid drwy'r DU gyfan erbyn hyn, sef 16.5 y cant. Cymru sydd wedi gweld y cynnydd mwyaf yn unrhyw wlad yn y DU, gan gynyddu 9.5 pwynt canran yn y flwyddyn ddiwethaf, bron i naw gwaith yn gynt nag yn yr Alban a phum gwaith cyfartaledd y DU. Fe all yr Alban wneud hyn fel cenedl ddatganoledig, mynd i'r afael â diweithdra ieuenctid hynny yw, felly fe hoffwn i ofyn i chi beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â diweithdra ieuenctid a sicrhau nad yw ein pobl ifanc ni, yn enwedig yn ardaloedd cefn gwlad, yn gadael Cymru am Loegr ar gyfer swyddi, ond eu bod nhw'n aros yng Nghymru ac yn cael cyfle i weithio. Diolch yn fawr iawn.
Wel, diolch i'r Aelod am godi'r mater pwysig yna. Fel gwyddoch chi, fe gafodd dadl ei threfnu ar gyfer yr wythnos nesaf, ac rydym ni'n falch y bydd y ddadl honno yn digwydd oherwydd mae hwn yn fater pwysig, ac rwy'n siŵr y bydd nifer o Aelodau yn dymuno cyfrannu at honno. Fe welsom ni hefyd, wrth gwrs, gyhoeddiad adroddiad interim Alan Milburn ar bobl ifanc a gwaith, ac fe fydd Gweinidogion yn cwrdd ag Alan Milburn i drafod ei ganfyddiadau ef yn fuan iawn ac, wrth gwrs, fe fyddan nhw'n gallu diweddaru'r Senedd yn unol â hynny. Rydym yn cydnabod y perygl cynyddol y gall pobl ifanc golli cysylltiad ag addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant, ochr yn ochr â'r pwysau sy'n wynebu darparwyr addysg bellach, ac rydym ni'n parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i sicrhau y bydd y sgiliau, yr hyder a'r profiad angenrheidiol gan bob unigolyn ifanc i lwyddo mewn marchnad lafur newidiol. Ond, fel dywedais i, rwy'n falch ein bod ni am gael y ddadl honno'r wythnos nesaf, ac fe fydd yna ymateb, wrth gwrs, gan y Llywodraeth i'r ddadl honno.
Mae etholwr sy'n ymddiriedolwr yn elusen Haemophilia Wales wedi ysgrifennu ataf i ynglŷn â'r sgandal gwaed heintiedig, i ddweud, 'Mae llawer o'n haelodau ni'n oedrannus erbyn hyn ac yn fregus ar ôl degawdau o frwydro. Yr unig beth yr ydym ni'n ei ddymuno yw i'r hawliadau am iawndal teg a chyfiawn gael eu symud ymlaen yn gynt yn hytrach na'u bod yn rhy hwyr.' A wnaiff y Trefnydd drefnu datganiad gan y Gweinidog dros Iechyd a Gofal ar yr oedi parhaus gyda chynllun iawndal yr ymchwiliad i waed heintiedig, yn enwedig ar gyfer egluro pa sylwadau sy'n cael eu cyflwyno i Lywodraeth y DU i gyflymu'r cyflawni, yn enwedig er mwyn goroeswyr oedrannus a phawb yr effeithiwyd arnyn nhw? Diolch.
Diolch i chi am godi'r mater yna. Efallai y bydd yr Aelod yn ymwybodol bod y Prif Weinidog presennol wedi bod yn gadeirydd y grŵp trawsbleidiol o ran yr ymgyrchu yn y fan hon, ochr yn ochr â llawer o Aelodau blaenorol eraill o'r Senedd, a oedd yn lleisiol iawn o ran y mater hwn. Yn sicr, fe fyddaf i'n gofyn i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal roi'r wybodaeth ddiweddaraf.
Fe hoffwn i ofyn i Lywodraeth Cymru am ddatganiad yn amlinellu sut y byddai'n disgwyl i gynghorau ryngweithio ag Aelodau etholedig yn eu hardaloedd nhw. Yn ddiweddar, fe gefais i brotocol gan Gyngor Sir y Fflint. Fe gaiff hwnnw ei ddisgrifio fel protocol ar gyfer ymdrin ag Aelodau'r Senedd hon ac Aelodau Seneddol San Steffan a'u staff etholaethol. Mae hon yn ddogfen bedair tudalen, ac mae yna linell eithaf pryderus yn honno sy'n gofyn i Aelodau'r ddwy Senedd beidio â chysylltu yn uniongyrchol â chynghorwyr, ac mae'r cyngor wedi gofyn i'w gynghorwyr beidio ag ymgysylltu yn uniongyrchol ag Aelodau'r ddwy Senedd y tu allan i'r broses hon, oni bai i hynny gael ei awdurdodi yn benodol gan y prif weithredwr. Nawr, fe fyddwn i'n ei hystyried hi'n gwbl amhriodol fod cynghorwyr etholedig yn gorfod cael caniatâd prif weithredwr i siarad ag aelodau etholedig eraill. Fe fyddwn i'n falch iawn o gael datganiad gan Lywodraeth Cymru ar ei barn ynglŷn â hyn ac a yw Cyngor Sir y Fflint yn mynd ar y trywydd anghywir efallai.
Wel, diolch yn fawr iawn i'r Aelod am godi hynny.
Nid oeddwn i'n ymwybodol o'r mater hwn, ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn ein bod ni'n cael dealltwriaeth o'r hyn sydd wedi arwain at yr ymagwedd hon. Rwyf i o'r farn, yn bendant—ac fe glywais i o farn yr Aelodau a fynegwyd wrth i chi siarad—ei bod hi'n bwysig i bartneriaeth adeiladol fodoli ac sy'n gweithio ar draws cynrychiolwyr etholedig er mwyn y bobl yr ydym ni i gyd yn eu cynrychioli nhw. Rwyf i wedi elwa yn y gorffennol ar fod yn Aelod o'r Senedd sydd wedi gweithio yn drawsbleidiol gyda chynghorwyr heb unrhyw orfodaeth i gysylltu â phrif weithredwr a phan oeddwn i'n gynghorydd yn y gorffennol, roedd yr ymagwedd honno gennyf innau hefyd. Mae'n ymwneud â rhoi eich etholwyr yn gyntaf a bod â gallu i gydweithio a rhoi gwahaniaethau gwleidyddol o'r neilltu. Felly, fel yr Aelod, fe fyddwn innau'n bryderus iawn. Fe fyddem ni'n disgwyl i lywodraeth leol fod â rhan lawn a phriodol yn y broses ddemocrataidd. Yn amlwg, mater i'r awdurdod lleol i roi ateb iddo yw hwn, ond fe roddaf i wybod i'r Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol hefyd. Rwy'n siŵr y bydd y ffaith i'r mater hwn gael ei godi yn y fan hon yn annog Aelodau sy'n cynrychioli ardal Cyngor Sir y Fflint i gynnal y ddeialog adeiladol honno gyda'r prif weithredwr efallai.
Ac yn olaf, Laura Anne Jones.
Diolch, Lywydd. Drefnydd, mae ysgol gyfun yn fy etholaeth i wedi penderfynu atal y dewis i bob merch o wisgo sgert yn rhan o'i pholisi dillad ysgol, am fod rhai merched wedi difetha'r arfer i'r llawer drwy wisgo sgertiau yn rhy gwta. Os mai lleiafrif o'r disgyblion sy'n torri'r rheolau, yn sicr fe ddylai'r ychydig ddisgyblion hynny fod wedi cael eu disgyblu, yn hytrach nag atal y dewis o wisgo sgert i bob merch. Mae hyn yn ymddangos yn fwy fel cosb gyffredinol yn hytrach nag ateb rhesymol. Mae hi'n ymddangos bod gan fechgyn ddewis o ran y dillad y maen nhw'n ei wisgo, tra bod merched wedi colli'r dewis. Nid yw hyn yn ymddangos yn iawn ac, yn hollol onest, rwy'n credu ei fod yn cyfleu'r neges anghywir. Yr hyn sy'n gwneud hyn yn fwy pryderus eto hyd yn oed yw bod yr ysgol yn dweud ei bod hi'n gwerthfawrogi llais y myfyrwyr, ond mae wedi cydnabod bod y mwyafrif o ddisgyblion yn erbyn y penderfyniad hwn. Mae cryfder y teimlad gan rieni wedi bod yn eglur iawn hefyd yn hyn o beth, felly rwy'n gobeithio y bydd yr ysgol yn newid ei barn ar hyn eto. Felly, a wnaiff y Gweinidog dros addysg ddatganiad yn amlinellu pa ganllawiau y mae Llywodraeth Cymru yn eu rhoi i ysgolion ar bolisïau dillad ysgol sy'n deg a chymesur? Diolch.
Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair.
Wel, rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol bod y polisi hwnnw wedi ei gyhoeddi ar wefan Llywodraeth Cymru. Fe fyddwn i'n awgrymu bod achos i chi fynd â'r mater hwn yn uniongyrchol at gorff llywodraethu'r ysgol, sydd â'r cyfrifoldeb o ran gwisgoedd ysgol. A minnau wedi gorfod ymgyrchu a deisebu er mwyn cael gwisgo trowsus yn fy ysgol i, rwy'n synnu nad yw'r disgyblion yn ymgyrchu yn yr un modd hefyd. Un o'm hymgyrchoedd gwleidyddol cyntaf i, mewn gwirionedd, oedd ceisio gwrthdroi hynny. Felly, fe fyddwn i'n awgrymu, yn y lle cyntaf, mai penderfyniad i'r corff llywodraethu yw hwn; yn sicr nid yw'n benderfyniad i Lywodraeth Cymru, ac fe fyddai hi'n briodol i chi wneud sylwadau ar y lefel honno.
Diolch, Drefnydd.
Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: awdurdod datblygu newydd dros Gymru. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, Adam Price.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Pan sefais i yn y Siambr i amlinelli ein cenhadaeth economaidd newydd i gau'r bwlch cynhyrchiant, fe wnes i ymrwymo i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am y camau nesaf ar gyfer sefydlu asiantaeth ddatblygu genedlaethol newydd i Gymru. Lai na thair wythnos ers dechrau'r weinyddiaeth hon, fe wnaethon ni gyhoeddi'r nod economaidd mwyaf uchelgeisiol yng Nghymru ers dau ddegawd, sef haneru'r gwahaniaeth yng nghynhyrchiant Cymru a'r Deyrnas Unedig cyn pen 10 mlynedd. Os ydyn ni'n mynd i gyflawni'r nod hwnnw, mae angen newid sylfaenol yn y ffordd yr ydym ni'n datblygu'r economi yng Nghymru. Bydd yr asiantaeth newydd sy'n cael ei chynnig yn sbardun allweddol er mwyn cyflawni'r newid hwnnw.
Mae gen i weledigaeth glir ar gyfer yr asiantaeth: bydd yn gwella cynhyrchiant yng Nghymru, yn creu swyddi gwell i bobl ac yn rhoi arian yn eu pocedi, gan godi safonau byw. Rwyf am i'r asiantaeth ganolbwyntio ar gadw perchnogaeth a gwerth economaidd yng Nghymru drwy ddarparu canolbwynt cenedlaethol amlwg i fusnesau sydd â'r uchelgais a'r potensial i ehangu. Rwyf am iddi roi cymorth, cyngor ac arweiniad i helpu'r busnesau hyn i ymdopi â'r sefyllfa ariannol, bod yn barod i dderbyn buddsoddiad a datgloi cyfleoedd iddynt dyfu. Bydd cefnogi mwy o gwmnïau o Gymru i dyfu ac ehangu i fod yn fusnesau gwydn, cynhyrchiol a chystadleuol yn allweddol.
Rydym yn falch o'r sylfaen gref o ficrofusnesau a chwmnïau mwy o faint sydd gan Gymru, ond mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â'r heriau y mae busnesau bach a chanolig yn eu hwynebu ers tro wrth ehangu. Y busnesau sy'n ehangu yw'r rhai sy'n arloesi, sy'n allforio, sy'n defnyddio ein sylfaen sgiliau yng Nghymru, ac sy'n manteisio ar yr ymchwil a datblygu a hybir yn ein prifysgolion. Ac maen nhw'n fusnesau sy'n gallu defnyddio cyllid gan fuddsoddwyr i wireddu eu gweledigaeth. Mentrau a ysgogir gan arloesedd yw'r rhain.
Rwy'n dymuno i'r asiantaeth newydd arwain dull gweithredu rhagweithiol sy'n canolbwyntio yn fanwl ar ddenu mewnfuddsoddiad i Gymru, gan adeiladu ar gryfderau sefydledig wrth fynd yn graffach a hyrwyddo cryfderau cystadleuol Cymru yn rhyngwladol.
Mae arloesi yn ganolog i'n strategaeth datblygu economaidd a chau'r bwlch cynhyrchiant. Rwy'n gweld yr asiantaeth ddatblygu yn gorff gydag arloesedd wrth ei hanfod. Mae arloesi yn llawer mwy na datblygu cynnyrch newydd; mae'n sicrhau ymlediad, lledaeniad a mabwysiad technoleg newydd ac yn helpu i ysgogi cystadleurwydd economaidd a gwelliannau o ran cynhyrchiant. Mae ymchwil yn dweud wrthym ni fod llawer o'r twf o ran cynhyrchiant yn deillio o arloesedd a syniadau newydd, yn hytrach na dim ond cynyddu llafur neu gyfalaf. Mewn termau syml, mae arloesi yn bwysig am ei fod yn cynorthwyo'r economi i dyfu, yn gwneud busnesau yn fwy cystadleuol, ac yn gwella safon byw pobl dros amser.
Fel mae ein cynllun 100 diwrnod yn ei nodi, fe fyddwn ni'n sefydlu panel arbenigol i'n cynghori ar ddyluniad yr asiantaeth newydd. Ni fydd y panel yn gweithredu ar ei ben ei hun; yn hytrach, fe fydd yn ymgysylltu yn eang ac yn edrych allan ac yn gydweithredol wrth fwrw ymlaen â'i waith. Fe fydd y panel yn annibynnol ar y Llywodraeth ac yn edrych ar arferion gorau rhyngwladol o ran datblygiad economaidd, yn ogystal â manteisio ar wybodaeth a phrofiad ymarferol busnesau yng Nghymru, i sicrhau bod eu hamgylchedd gweithredu yn addas i'r dyfodol. Rydym ni wedi nodi'r brif weledigaeth. Fe fydd y panel yn ein helpu i gyflawni'r weledigaeth honno, gan ddarparu cyngor, argymhellion a her o ran ffurf a swyddogaethau'r asiantaeth. Fe fydd yn dod â'i arbenigedd i'n helpu i ddatblygu cylch gwaith manwl a datblygu swyddogaethau'r asiantaeth, a fydd yn ein cynorthwyo i ddylunio a chreu sefydliad sy'n cefnogi twf cyflym yn yr economi. Fe fydd yn cynghori ar sut y gall yr asiantaeth weddu orau i dirwedd datblygiad economaidd yng Nghymru yn fwy eang, gan weithio ar y cyd i gyflawni er mwyn ein cenedl. Ac, yn hollbwysig, fe fydd yn cynghori ar sut y gall yr asiantaeth roi'r gefnogaeth orau i wella cynhyrchiant, gan oresgyn ffrithiant strwythurol ynghylch maint, ar gyfer troi cyfleoedd yn gynigion y gellir buddsoddi ynddyn nhw. Fe fydd hi'n rhaid i'r sefydliad newydd hwn gael ei adeiladu ar Gymru heddiw, a Chymru'r yfory, ac fe all sefyll allan yn fyd-eang a chysylltu yn effeithiol â'n busnesau ledled Cymru—gan gysylltu bro â byd.
A gadewch i mi fod yn eglur o'r dechrau nad yw'r Llywodraeth yn ceisio ail-greu'r hen ADC. Fe hoffwn i'r asiantaeth newydd fod yn gorff hyd braich sy'n fwy ystwyth a deinamig gydag arloesedd wrth ei galon, gan gyflawni'r cyfeiriad strategol a bennir gan Weinidogion Cymru. Fe fydd yn tynnu ar arfer gorau a'r cyngor gorau o bob cwr o'r byd, ac, yn ei dro, yn dod yn esiampl ryngwladol ynddo'i hunan.
Mae'r wybodaeth sydd ei hangen arnom i lunio'r asiantaeth eisoes yn bodoli mewn busnesau ledled Cymru ac yn y cysylltiadau cryf sydd gan Gymru tu hwnt i'r ffin. Dyna pam y bydd y panel cynghori'n cynnwys grŵp craidd o unigolion sydd â phrofiad busnes helaeth.
Mae'n bleser gen i gyhoeddi heddiw y bydd Jonathan Lewis, ar ôl i'r Prif Weinidog ei benodi, yn cadeirio'r panel cynghori arbenigol. Mae gan Jonathan brofiad busnes helaeth, a bydd yn arwain trafodaethau'r panel dros y misoedd nesaf. Rwy'n ddiolchgar i Jonathan am gytuno i roi o'i amser i gyfrannu ei graffter a'i gyngor i'r Llywodraeth fel rhan o'r gwaith hanfodol hwn, ac rwy'n edrych ymlaen at weithio gydag ef. Byddwn nawr yn gweithio gyda'n gilydd i recriwtio rhagor o aelodau i'r panel, er mwyn i'w waith allu dechrau o ddifrif, yn seiliedig ar waith ymchwil perthnasol sydd eisoes ar y gweill. Byddaf i'n paratoi datganiad ysgrifenedig sy'n rhestru aelodaeth lawn y panel cynghori yn ystod yr wythnosau nesaf.
Ddirprwy Lywydd, mae penodi cadeirydd i'r panel i gynghori ar gylch gwaith a model gweithredu'r asiantaeth newydd yn gam allweddol ar y daith i sicrhau mai Cymru fydd y lle gorau yn y Deyrnas Unedig i ddechrau busnes, i dyfu busnes, ac i fuddsoddi mewn busnes. Dewch inni fwrw ati gyda'n gilydd. Rwy'n edrych ymlaen at roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd ar hynt y gwaith.
Mae'n drueni ein bod ni yma heddiw yn trafod creu cwango arall, mwy o fiwrocratiaeth, ond, wrth gwrs, nawr rydyn ni'n clywed bod gennym banel i oruchwylio'r cwango. Rwy'n credu y gallai'r cyhoeddiad nesaf fod ynghylch pwyllgor i oruchwylio'r panel i oruchwylio'r cwango sy'n cynghori'r Llywodraeth. Yn wir mae'n rhaid cael diwedd ar hyn ar ryw adeg.
Ond, Weinidog, craffu yw'r ffordd rydyn ni'n cael gwell llywodraeth. Nawr, heddiw, mae Plaid Cymru wedi gwarafun y cyfle i'r Siambr gael cyfle i graffu. Os yw trethdalwyr yn ariannu'r asiantaeth ddatblygu newydd hon, yna maen nhw'n haeddu tryloywder. Weinidog, rydych chi'n dweud eich bod eisiau i'r asiantaeth newydd ddarparu cefnogaeth, cyngor ac arweiniad, ond dydych chi ddim wedi dweud dim ynghylch sut y bydd yn cyflawni hyn. Felly, gadewch i mi roi awgrym i chi. Ddegawdau yn ôl, fe wnaeth Llafur Cymru ddileu Awdurdod Datblygu Cymru, ADC1. Fe wnaethon nhw addo mecanwaith cymorth symlach, gwell i fusnesau Cymru. Ond yn lle hynny, mae gennym glytwaith o sefydliadau: Busnes Cymru ar gyfer cyngor, Banc Datblygu Cymru ar gyfer cyllid, a nawr yr hyn rydyn ni'n ei gynnig yw ADC2 i oruchwylio'r rhain. Mae'r system bresennol yn rhy ddryslyd.
Weinidog, mae Busnes Cymru yn dychwelyd £18 o werth economaidd am bob £1 a fuddsoddir. Maen nhw'n gwneud gwaith gwych wrth helpu busnesau i dyfu a datblygu. Mae'r Ffederasiwn Busnesau Bach yn eu cefnogi, ac mae entrepreneuriaid ledled Cymru yn dibynnu arnynt. Felly, beth am ddod â Busnes Cymru i mewn i'r ADC newydd a gwneud y rhwydwaith cymorth yn llai dryslyd ac yn fwy hygyrch i fusnesau? Un sefydliad presennol gyda chanlyniadau profedig eisoes, dim mwy o ymchwyddo gan y Llywodraeth, dim mwy o gwangos.
Weinidog, gadewch i mi symud ymlaen at gadwyni cyflenwi. Mae denu mewnfuddsoddiad yn bwysig, ond wrth gwrs, fel y gwyddom ni i gyd, dim ond y cam cyntaf ydyw. Y prawf go iawn yw a yw'r buddsoddiad hwnnw'n cael ei wreiddio ar draws cymunedau Cymru i fyny ac i lawr y wlad. Wrth gwrs, rydyn ni wedi dysgu'r wers honno o'r blaen. Yn yr ADC diwethaf, croesawodd Cymru gyflogwyr rhyngwladol mawr, creu miloedd o swyddi, a dathlu buddsoddiad newydd, er y bu'n fyrhoedlog. Ond symudodd y cwmnïau hynny eu gwaith cynhyrchu i rywle arall pan leihaodd y Llywodraeth y gefnogaeth. Fe wnaethon nhw fynd â swyddi a oedd yn talu'n dda gyda nhw, oherwydd nad oedd eu cadwyni cyflenwi erioed wedi'u hangori yng Nghymru, ac roedd yn hawdd gwneud hynny.
Mae gwledydd eraill sydd wedi llwyddo wedi mabwysiadu dull gwahanol. Pan edrychwn ni ar economi Iwerddon, disgwylir i fewnfuddsoddwyr weithio gyda chyflenwyr lleol, cryfhau cadwyni cyflenwi domestig, a chreu cyfleoedd i fusnesau lleol sydd eisoes wedi'u sefydlu yn y wlad honno dyfu ochr yn ochr â nhw. Yn 2023, gwariodd cwmnïau cleientiaid Asiantaeth Datblygu Iwerddon £11.3 biliwn ar wasanaethau Gwyddelig a £3.3 biliwn ar ddeunyddiau Gwyddelig. Dyma beth sydd angen i'r ADC arfaethedig ei wneud: dod â chwmnïau sy'n adeiladu cymunedau lleol, yn hytrach na'u gwagio.
Rwy'n diolch i'r Aelod am ei ymateb. Hoffwn ganolbwyntio ychydig ar rai o'r meysydd lle rwy'n credu bod tir cyffredin rhyngom. Yn 'Gwneud i Gymru weithio', sef y ddogfen bolisi ehangach a oedd yn sail i'n polisi economaidd a nodir yn y maniffesto, fe wnaethom ni ein hunain, wrth gwrs, nodi'r ffordd y gall yr asiantaeth fod yn fodd o sicrhau, fel y gwnaethom ei ddisgrifio, bod un drws ffrynt i fusnes. Felly, rwy'n credu ein bod ni ar yr un ochr ac ar yr un dudalen yn hynny o beth.
Mae'r union ddilyniannu o ran pryd rydych chi'n cymryd gwahanol swyddogaethau i mewn i'r asiantaeth, yn fater o fanylion rydym ni'n gweithio drwyddynt. Ond, yn sicr, rydym eisiau gwneud yn siŵr bod busnesau yn cael lefel symlach o gefnogaeth. Wrth gwrs, bydd angen cymorth arbenigol mewn gwahanol feysydd bob amser—cyllid, fel y disgrifiodd, a hefyd allforion.
A gyda llaw, mewn perthynas â'i bwynt olaf, dydyn ni ddim yn aros i'r asiantaeth ddod a datrys ein problemau economaidd. Roeddwn i'n siarad â busnes yr wythnos diwethaf am brosiect buddsoddi. Byddaf yn gwneud hynny eto, ac rwy'n ei wneud drwy'r amser—siarad â'n timau sy'n gweithio yn y gwahanol feysydd cymorth busnes. Felly, mae'r gefnogaeth fusnes bresennol yno, yn parhau. Yr hyn rydym ni'n ceisio ei wneud yw gwella'r system ar gyfer y dyfodol.
Mewn perthynas â'i bwynt a wnaeth am fuddsoddiad mewnol, rwy'n cytuno ag ef. Edrychwch, fel y nodais i yn fy natganiad, mae'n rhaid i ni fod yn strategol ynglŷn â mewnfuddsoddi. Mae gan fuddsoddiad uniongyrchol tramor rôl mewn unrhyw economi, ond mae angen i ni ei ganolbwyntio ar y meysydd hynny a fydd yn cael eu hymgorffori'n fwy—trwy gadwyni cyflenwi, fel y mae'n awgrymu—yn economi Cymru, sy'n adeiladu ar ein cryfderau presennol a phosibl yn y dyfodol. A dyna'n union—mae'n iawn—yr hyn y mae'r Gwyddelod wedi'i wneud. Trwy asiantaeth ddatblygu o'r enw IDA, maen nhw wedi pwysleisio ôl-ofal, fel y maen nhw'n ei alw, oherwydd bod y mwyafrif o fuddsoddiad uniongyrchol tramor yn fuddsoddiad pellach gan gwmnïau sydd eisoes wedi dod yma. A dyna'r dull y mae'r IDA wedi'i fabwysiadu, ac mae'n bendant yn un y byddem eisiau ei weld wrth wraidd strategaeth yr asiantaeth ddatblygu yma.
Shav Taj.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Roeddwn i'n mynd i ddweud 'Llywydd', ond Ddirprwy Lywydd, wrth gwrs.
Rwy'n credu, o'n safbwynt ni, ein bod yn amlwg yn rhannu eich uchelgais ar gyfer math newydd o Gymru, Cymru wedi'i hadfywio, Cymru sy'n denu mwy o fuddsoddiad ac yn y pen draw yn creu swyddi da, swyddi gwaith teg yma yng Nghymru. Nawr, rwy'n rhannu llawer o'r rhwystredigaeth, fodd bynnag, yr ydym wedi bod yn ei chlywed ar draws y Siambr hon ers peth amser bellach. Rydyn ni'n dal i glywed am—. Yn ystod wythnosau diwethaf y Llywodraeth hon, mae llawer o bethau wedi cael eu dweud am gomisiynau, am adolygiadau, am grwpiau llywio, am bobl newydd yn dod o gwmpas y bwrdd, rhai hen bobl yn dod o gwmpas y bwrdd, ac mae fel pasio'r parsel neu mae'n ymddangos fel bod pawb yn rhedeg am gadeiriau ei gilydd.
Ond pan fyddwch chi'n siarad â phobl y tu allan i'r Senedd, y cyfan maen nhw eisiau ei wybod yw: y trefniadau mewnol hyn sydd gennym ni, a ydyn nhw'n mynd i wneud unrhyw wahaniaeth ystyrlon yn y byd mawr drwg go iawn allan yna? Oherwydd ein bod yn gwybod, pan ddaw i ddatblygu busnes a mewnfuddsoddi, bod y rhain yn flaenoriaethau hollol bwysig i Lywodraeth Cymru, ac rydym yn gwybod hynny ac rydym yn cefnogi hynny.
Wrth gwrs, roeddem yn gyfrifol am sefydlu Banc Datblygu Cymru, sy'n rhoi cymorth ariannol da iawn i lawer o fusnesau newydd ac ar gyfer ehangu, ac wrth gwrs mae Busnes Cymru eisoes wedi'i grybwyll, sy'n cynnig arweiniad a chymorth arbenigol sylweddol. Ac yn 2024, yn erbyn holl dueddiadau'r DU, gwelodd Cymru gynnydd o 23 y cant mewn buddsoddiad uniongyrchol tramor, ac o ganlyniad, o ran yr holl genhedloedd a rhanbarthau, cawsom yr ail gynnydd canrannol uchaf o ran prosiectau, ond hefyd swyddi newydd.
Cawsom uwchgynhadledd buddsoddi Cymru. Llwyddom i sicrhau £16 biliwn tuag at greu swyddi a phrosiectau buddsoddi cyfalaf dros y blynyddoedd i ddod. Ond, yn y pen draw, yr hyn rydyn ni eisiau ei wybod yw: a oes unrhyw beth yn mynd i newid? Ydyn ni'n mynd i wneud yn well? Oherwydd, wrth gwrs, fel llawer o bobl eraill, rydw i wedi bod yn cwrdd â llawer o wahanol sefydliadau busnes, ond hefyd gweithlu, y Ffederasiwn Busnesau Bach, cyflogwyr mawr fel GE Aerospace yn Nantgarw, a SpaceForge yn Nhredelerch. Mae hynny i gyd yn dangos i ni, gyda'r mathau cywir o amodau, a dyfodol gweithgynhyrchu uwch, yn cael ei wneud yma yng Nghymru, fod yna rai pethau anhygoel y gallwn ni eu gwneud.
Ac mae busnesau, p'un a ydyn nhw'n fawr neu'n fach, yn dweud yr un peth wrthym. Mae angen sicrwydd arnynt. Maen nhw wir angen y sicrwydd hwnnw, ond mae angen y cyflymder hwnnw arnyn nhw hefyd pan ddaw i wneud penderfyniadau. Rydyn ni'n siarad llawer am dwf, ac rydyn ni'n siarad am fuddsoddi, ac rydyn ni'n siarad am arloesi. Ond yr hyn y mae pobl yn ei ddweud yw eu bod nhw'n crafu eu pennau, yn ceisio canfod beth yw'r rhwydwaith newydd cymhleth hwn. Strwythur arall yn cael ei sefydlu. Ac wrth gwrs, fe wnaethoch chi sôn y bydd gennych chi gadeirydd newydd yn yr wythnosau nesaf, dyn arall gyda chynllun, a byddwn yn gwybod pwy arall sy'n mynd i fod o gwmpas y bwrdd hefyd.
Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod am ysbryd ei sylwadau a'r ffordd y mae hi wedi ymgysylltu â mi y tu allan i'r Siambr. Rwy'n credu bod y rhain yn gwestiynau da i'w gofyn, ac mae rhai ohonyn nhw wrth wraidd y broses rydyn ni'n mynd i fynd drwyddi nawr. Ac rwy'n gofyn i Aelodau ar draws y Siambr ymgysylltu â'r broses honno. Mae arweinyddiaeth yn gyfuniad, wyddoch chi? Mae'n gyfuniad o gael eglurder ynghylch y nod—ac rydyn ni wedi gosod y nod hwnnw, onid ydyn ni? Do. Ond hefyd gostyngeiddrwydd i dderbyn nad yw'r holl atebion gennych chi. Mae unrhyw wleidydd sy'n dweud bod yr holl atebion ganddo wedi camddeall, iawn? Bydd rhai o'r atebion gorau allan yna. Byddant o fewn deallusrwydd cyfunol y genedl gyfan. Byddant gan bobl â phrofiad busnes, a bydd rhai ohonynt yn rhan o'r broses hon. Byddant yn yr undebau llafur a'r partneriaid cymdeithasol. Dyna pam mae'n bwysig bod ganddyn nhw rôl yma hefyd.
Rydyn ni eisiau symud ar gyflymder. Dyna un o'r cyfarwyddiadau clir y byddwn ni'n eu rhoi i'r grŵp: ein bod eisiau cyrraedd y cynnig hyfyw lleiaf o ran yr asiantaeth cyn gynted â phosibl. Bydd yr asiantaeth ym mlwyddyn 1 o'i gweithrediadau yn edrych yn wahanol i'r asiantaeth ym mlwyddyn 4, felly gadewch i ni gyrraedd yno ac adeiladu'r dyfodol mor gyflym ag y gallwn.
Y cyfan y byddwn i'n ei ddweud o ran asiantaethau datblygu yw eu bod wedi chwarae rhan ganolog mewn bron unrhyw le y gallwch feddwl amdano yn y cenhedloedd a'r rhanbarthau sydd wedi cau bwlch economaidd. Mae ychydig o'r cenhedloedd neu'r rhanbarthau hynny a oedd wedi cael un, wedi cael gwared arnynt. Rydyn ni'n un o'r ychydig eithriadau. Efallai bod rheswm am hynny. Mae'n offeryn hynod werthfawr. Oes angen i chi gael y dyluniad yn iawn? Oes wir. Mae cael y berthynas gywir o ran cael yr hyd braich oddi wrth y Llywodraeth yn iawn ond mae deall pa mor agos yw hi i Lywodraeth yn bwysig. Mae'n un o'r cwestiynau allweddol yr ydym eisoes wedi eu hystyried yn fanwl, a byddwn yn parhau felly wrth i ni fynd trwy'r broses ddylunio.
Byddwn yn ei hannog hi ac Aelodau anrhydeddus eraill i gyflwyno eu syniadau ynghylch sut y gallwn ni wneud hyn yn iawn i Gymru. Oherwydd mae cyfle gwych yma i ni roi ysgogiad ychwanegol i ni ein hunain sydd wedi bod ar goll nawr ers 20 mlynedd er mwyn cau'r bwlch, a dyna fwriad y Llywodraeth.
Weinidog, diolch am eich datganiad. Fe wnaethoch chi ddechrau eich ymateb i'r cyfraniad blaenorol gan lefarydd Llafur trwy ddweud eu bod yn gwestiynau da iawn. Y peth da am roi cwestiynau da yw eich bod chi eisiau rhai atebion da yn ôl. Mae'n rhaid i mi ddweud bod llawer o eiriau gwych yn y datganiad hwn. Rwy'n siarad fel rhywun sy'n credu mewn symud datblygiad economaidd allan o'r Llywodraeth, oherwydd fy mod yn credu mewn Llywodraeth fach, Llywodraeth ystwyth, a defnyddio'r arbenigedd sydd gennym yn yr economi. Ond yn gyffredinol nid wyf yn teimlo bod llawer o waith wedi'i wneud ar y prosiect penodol hwn. Allwn ni ddim fforddio sefyll yn llonydd. Mae angen i ni wneud hyn cyn gynted â phosibl.
Allech chi roi arwydd i mi—? Yn eich ymatebion blaenorol dywedoch 'cyn gynted â phosibl'. Rydych chi'n siŵr o fod â syniad pryd y bydd y sefydliad hwn yn dod i fodolaeth. Mewn 12 mis? A yw'n ddwy flynedd? A yw'n dair blynedd? Neu ar ddiwedd tymor y Senedd hon? Allwch chi o leiaf roi syniad i ni pryd rydych chi'n credu y bydd y sefydliad hwn yn dod i fodolaeth? Nid wyf yn mynd i ofyn i chi am bob punt, swllt a cheiniog, ond a allwch chi roi arwydd ar beth yw eich barn chi o ran y math o gyllideb y byddwch chi'n ei ddarparu i'r sefydliad? Fel y dywedais i, nid wyf yn gofyn i chi fanylu o ran pob punt, swllt a cheiniog, ond i roi synnwyr i ni o raddfa'r uchelgais sydd gan y Llywodraeth.
Pan edrychwn ni ar yr hen ADC, roedd ganddo gynnig cyflawn, o adeiladu safleoedd diwydiannol i gael y caniatâd cynllunio a hyrwyddo buddsoddiad uniongyrchol tramor. A oes angen i'r sefydliad hwn, yn eich meddwl chi, wneud hynny i gyd, neu a fydd yn fwy penodol yn yr hyn y mae'n ei wneud ynghylch hyrwyddo Cymru fel cyrchfan ar gyfer mewnfuddsoddi? Pan edrychwn ni ar y sefydliad, ydyn ni'n meddwl am sefydliad a fydd yn edrych fel CNC gyda llythyr cylch gorchwyl, neu a fydd hwn yn sefydliad unigryw nad yw wedi'i weld yn nhirwedd gyhoeddus Cymru o'r blaen? Byddwn yn ddiolchgar am atebion i'r cwestiynau hynny, oherwydd dydyn nhw ddim yn arbennig o anodd. Fel y dywedais i, o'r ochr hon i'r bwrdd, rydym yn cefnogi'r egwyddor ac rydym eisiau cynnig y gefnogaeth honno, ond yn seiliedig ar yr atebion hyd yn hyn, mae gormod o le gwag.
Rwy'n ceisio cadw fy atebion yn fyr, ond gadewch i mi ateb un o'r cwestiynau. O ran llywodraethu, ydym, rydym yn credu y dylai hwn fod yn gorff statudol, felly ein cynllun ni yw cyflwyno deddfwriaeth yn weddol fuan, cyn gynted ag y gallwn. Ni allaf roi dyddiad penodol i chi, i fod yn onest gyda'r Aelod, ond rydym eisiau iddo fod yn weithredol cyn gynted â phosibl, felly nid y drydedd neu'r bedwaredd flwyddyn. Cyfeiriais at y ffaith y bydd yr asiantaeth yn ei blwyddyn gyntaf o weithredu yn edrych yn wahanol i'w thrydedd flwyddyn o weithredu. Bydd esblygiad yn ystod y tymor hwn. Ond rydyn ni eisiau cyrraedd asiantaeth weithredol cyn gynted ag y gallwn yn ystod y tymor hwn.
Mewn perthynas â'i chyllideb, do, rydym wedi edrych ar draws y byd ar asiantaethau datblygu. Mae gwaith sylweddol eisoes wedi'i wneud. Rhan o'r gwaith hwnnw yw edrych ar gwmpas cyllidebol. Mae gennym rai ffigurau dangosol y byddwn yn eu rhannu gyda'r grŵp. Mae gennym atebion drafft mewn llawer o'r meysydd hyn, ond byddwch yn gwerthfawrogi mai holl bwynt sefydlu'r grŵp yw rhannu rhywfaint o'n meddylfryd ar yr hyn yr ydym wedi gallu ei osod eisoes a chyflawni prawf straen gyda rhai meddylwyr blaenllaw a phobl â phrofiad gweithredol, sy'n gallu profi'r model amlinellol sydd gennym.
Rwyf eisiau i hyn fod mor agored a chydweithredol â phosibl, yn wirioneddol. Pan fydd gennym fwy o amlinelliad ac wedi ffurfio'r grŵp a bod gennym rywbeth pellach i'w rannu, byddwn yn gwneud hynny—ar sail ddwyochrog, gan gyfarfod ag Aelodau, ond hefyd trwy ddatganiadau ysgrifenedig ar y pwynt priodol.
Cwestiynau hyd at un funud. Rebeca Phillips.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd, a diolch i'r Gweinidog am y datganiad.
Mae'n dacteg rhyfedd iawn gan yr wrthblaid, byddwn i'n dweud—beirniadu'r Llywodraeth hon am fod â chynlluniau pan nad oes ganddyn nhw rai.
Rwy'n siŵr bod pawb yn y Siambr hon eisiau gweld brand Cymru yn llwyddo. Er mwyn i hyn ddigwydd, mae angen inni helpu busnesau Cymreig i dyfu, arloesi a masnachu yn rhyngwladol, denu buddsoddiad mewnol, a chynyddu nifer y swyddi cynaliadwy o ansawdd da sy'n talu'n dda. Gwyddom fod y dirwedd fusnes flaenorol yn dameidiog ac yn aml yn ddryslyd, gan olygu na chafodd busnesau y gefnogaeth oedd ei hangen pan oedd ei hangen arnynt. Felly, mae croeso i'r cam o greu asiantaeth ddatblygu genedlaethol i Gymru fel canolfan un stop i gefnogi busnesau o bob maint ledled y wlad. A all y Gweinidog Cabinet ymhelaethu ar sut y bydd yr asiantaeth yn cefnogi busnesau ledled y wlad i dyfu, ac amlinellu'r camau i sicrhau y mabwysiadir dull cyfannol er mwyn osgoi system dameidiog? Diolch.
Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod am y cwestiwn. Yn fras iawn, rŷn ni wedi adnabod yn barod mai prif ffocws yr asiantaeth fydd galluogi busnesau sydd â'r potensial i ehangu i dyfu. Mae hynny'n golygu cefnogaeth wedi'i theilwra, gan adnabod beth yw union rwystrau pob busnes. Mi fydd sefyllfa pob busnes sydd â'r potensial i dyfu yn wahanol. Mewn rhai enghreifftiau, mi fydd hyn yn golygu mynediad i gyfalaf; mewn cyd-destunau eraill, help gydag allforio, ac efallai help gyda'r sylfaen sgiliau, ac yn y blaen. Mae defnyddio dull sydd ar sail rhyw fath o reolydd cyfrif yn sicrhau bod y busnesau hynny yn mynd i gael y gefnogaeth sydd ei hangen. I ateb i un o'r pwyntiau a gafodd eu gwneud yn gynharach, mae'n bwysig iawn bod yr asiantaeth yn ffocysu. Mi oedd yna elfen o mission creep yn yr hen awdurdod datblygu. Felly mae ffocysu yn benodol ar gefnogi gallu busnesau Cymru i ehangu yn mynd i fod yn ganolbwynt i'r asiantaeth.
Diolch, Weinidog, am eich datganiad. Awr yn ôl, gofynnais i gwestiwn pwysig iawn i'r Prif Weinidog am ddyfodol Banc Datblygu Cymru a'r ADC. Yn anffodus, er nad yw'n syndod, ni chefais ateb gan y Prif Weinidog, felly byddaf yn ceisio eto gyda chi. Mae hwn yn gwestiwn pwysig iawn. Rwyf wedi siarad â chynrychiolydd o Fanc Datblygu Cymru a ddywedodd nad oedd ganddo syniad beth oedd yn mynd i ddigwydd i'w sefydliad, ac wedyn, nid oedd ganddo syniad beth oedd yn mynd i ddigwydd i'w rôl ei hun. Ar ben hynny, bydd pobl ledled Cymru yn awyddus i wybod a fydd dyblygu ymdrechion aneffeithlon gan nifer o gwangos yn y Llywodraeth hon. Felly, rwy'n gofyn: a yw'r ADC yn mynd i amsugno Banc Datblygu Cymru?
Roeddwn i'n falch o allu annerch bwrdd y banc datblygu yr wythnos diwethaf, a chawsom drafodaeth helaeth hefyd gydag uwch swyddogion gweithredol cyn y cyfarfod hwnnw. Rwy'n credu bod y banc datblygu yn elfen bwysig yn ein tirwedd economaidd; nid ydym yn ceisio cael coelcerth fechan o'r cwangos yma ac yna creu rhywbeth arall yn rhywle arall yn y dirwedd. Mae'n ymwneud â deall y gwahanol rolau y gall y gwahanol rannau o'r dirwedd eu chwarae a sut y gallant weithio gyda'i gilydd. Mae gennym wactod ar hyn o bryd y mae angen ei lenwi o ran asiantaeth ddatblygu. Mae yna ddarnau o ddatblygu economaidd a chymorth busnes nad ydynt yn ymwneud yn uniongyrchol â mynediad at gyfalaf o gwbl, a dyna'r elfennau y mae angen i asiantaeth ddatblygu ganolbwyntio arnynt.
Ar y cwestiwn penodol mewn perthynas â buddsoddiadau ecwiti, mae amrywiaeth o bosibiliadau yna. Dyma'r math o gwestiwn rydw i wedi bod yn ei drafod gyda'r banc datblygu yn gynhyrchiol iawn. Bydd hynny'n parhau wrth i ni fapio'r rhyngberthynas rhwng y gwahanol elfennau o fewn y dirwedd yr ydym yn ceisio ei chreu.
Rwyf wedi dweud o'r blaen fy mod yn poeni eich bod chi'n allanoli datblygu economaidd i gorff hyd braich; rwy'n poeni nawr eich bod chi'n allanoli'r meddwl am yr hyn y bydd y corff hwnnw'n ei wneud i gorff allanol, wrth sefydlu'r grŵp arbenigol hwn. Rydw i wedi darllen y datganiad dair gwaith. Mae yna lawer o eiriau teg, ond nid yw pethau'n fwy eglur i mi, nac yn sgil yr atebion rydych chi wedi'u rhoi heddiw ynghylch beth mae'r asiantaeth hon yn mynd i wneud mewn gwirionedd, Weinidog. Felly, rwy'n credu bod angen mwy o fanylion ar frys—os na allwch eu rhoi yn y Siambr hon heddiw, yna mewn datganiadau ysgrifenedig pellach.
Gofynnais i am ddatganiad yn dilyn sylwadau'r Gweinidog llywodraeth leol am gyd-bwyllgorau corfforedig yn ddiweddar. Cefais ateb eithaf siomedig a diystyriol gan y Trefnydd. Ond yn benodol, Weinidog, hoffwn ddeall sut rydych chi'n gweld yr asiantaeth newydd hon yn rhyngweithio â'r cyd-bwyllgorau corfforedig, sydd, rwy'n eich atgoffa, wedi'u sefydlu gan statud i gyflawni swyddogaethau datblygu economaidd. Sut y byddant yn rhyngweithio a sut y byddwch chi'n sicrhau, felly, bod llais democrataidd mewn datblygiad economaidd yng Nghymru?
Pan etholwyd y Llywodraeth Lafur ym 1974 gyda'r addewid i greu asiantaeth ddatblygu, pryd wnaethon nhw greu'r asiantaeth ddatblygu? Ym 1977—tair blynedd. Dyma fi, chwe wythnos i mewn i'r swydd. Efallai y gellid fy nghyhuddo o fod yn rhy agored. Rwy'n dweud wrthych chi beth yw pob cam o'r ffordd. Does dim Llywodraeth yn y byd a fyddai'n creu asiantaeth ddatblygu heb gasglu'r wybodaeth orau y gallant ei chasglu. Dyna sut rydych chi'n gwneud polisi da. Rwy'n annog yr Aelod, sy'n aml yn gallu bod yn fwy meddylgar nag y mae wedi bod heddiw—[Torri ar draws.] Rwy'n credu mewn unrhyw ddatblygiad polisi, bod yn rhaid i chi fynd trwy gyfnod lle rydych chi'n deall y strategaeth rydych chi'n ceisio ei gosod. Mae hynny'n wir am unrhyw sefydliad. Mae hynny'n wir am unrhyw beth rydych chi'n ceisio ei greu. Oherwydd bod y camgymeriadau sy'n cael eu gwneud mewn dylunio sefydliadol—ac mae yna lawer mewn gallu gwladwriaethol ledled y byd—yno oherwydd ar y dechrau nid yw pobl yn glir ynghylch yr hyn maen nhw'n mynd i'w gyflawni. Ni fyddwn yn gwneud y camgymeriad hwnnw. Dyna pam rydyn ni'n mynd i wreiddio ein hasiantaeth ddatblygu yn y meddwl a'r ymarfer sydd ar flaen y gad ledled y byd, yng Nghymru, ein pobl ar wasgar, pobl sydd â phrofiad busnes yng Nghymru. Oherwydd allwn ni ddim fforddio gwneud hyn yn anghywir. Dyna fy ymrwymiad i bobl Cymru. Mae'n rhaid i ni wneud hyn yn iawn; ni allwn fforddio gwneud hyn yn anghywir.
Weinidog, ers degawdau, rydym wedi mesur ein heconomi yn ôl cynnyrch domestig gros—nifer sy'n mynd i fyny pan fydd pobl yn prynu mwy o bethau, ond nid yw'n dweud wrthym a yw pobl yn hapusach, iachach neu'n ddiogel yn ariannol. Mewn gwirionedd, yn aml mae CDG yn codi pan fydd cymunedau yn chwalu ac anghydraddoldeb yn tyfu. I fenywod yng Nghymru, mae'r bwlch hwnnw'n arbennig o amlwg. Nid yw CDG yn dangos a yw gofal plant yn fforddiadwy, a yw menywod sy'n gweithio yn ein sectorau sylfaenol yn cael eu talu'n deg, a yw'r gwasanaethau a'r seilwaith cymunedol y maent yn dibynnu arnynt yn cael eu cryfhau. Nid yw'n adlewyrchu'r gwaith gofal di-dâl y mae menywod yn ei wneud yn bennaf, neu a yw pŵer economaidd yn eistedd yn ein cymunedau yn hytrach nag mewn mannau eraill. Wrth i chi sefydlu'r asiantaeth ddatblygu newydd hon, a fyddwch chi'n ymrwymo i fesur llwyddiant mewn ffyrdd sy'n adlewyrchu gwelliannau gwirioneddol ym mywydau pobl—mewn gwaith teg, buddsoddiad mewn gofal, cadwyni cyflenwi lleol cryfach, a thwf busnes mwy lleol a chyfrifol yn gymdeithasol? Sut fyddwch chi'n sicrhau bod y twf yr ydym yn ei geisio yn darparu diogelwch economaidd gwirioneddol i gymunedau yng Nghymru, yn hytrach na chynyddu ein CDG yn unig? Diolch.
Mae'n sicr yn hollol allweddol bod ein cenhadaeth o ran cynhyrchiant cenedlaethol a'r gwaith o gau'r bwlch cynhyrchiant yn cael eu trosi i ganlyniadau go iawn o ran bywydau pobl, a dyna pam, fel y nodais i yn fy natganiad, mae hyn yn y pen draw yn ymwneud â chodi safonau byw. Mae'n ymwneud â chodi lefel y cyflogau. Ac rwy'n credu, yn ogystal â'r asiantaeth, wrth gwrs, bod gwneud yn siŵr ein bod yn deall ein llwyddiant wrth gyflawni ein cenhadaeth o ran cynhyrchiant, ond hefyd sut mae hyn yn cael ei drosi i ganlyniadau, canlyniadau go iawn, i bobl ledled Cymru, yn hanfodol, a dyna pam rydym wedi dweud ac wedi ymrwymo i greu comisiwn economaidd ochr yn ochr â'r asiantaeth. Dyma beth wnaeth Gwlad y Basg wrth greu ei hasiantaeth, wedi'i modelu ar yr ADC, 40 mlynedd yn ôl. Fe wnaethon nhw hefyd greu sefydliad economaidd, er mwyn gwneud yn siŵr, yn eu hachos nhw, bod y llwybr a fabwysiadwyd ganddyn nhw yn un a oedd yn deg ac yn gynhwysol hefyd.
A gaf ddiolch i'r Gweinidog Cabinet heddiw am gyflwyno'r datganiad hwn ar yr asiantaeth ddatblygu newydd i Gymru? Weinidog Cabinet, mae trigolion Casnewydd ac Islwyn wrth gwrs eisiau gweld mwy o gynhyrchiant, cynnydd mewn twf economaidd ac, yn benodol, busnesau Cymru yn cael eu cefnogi. Oherwydd, yn anffodus, mae Casnewydd ac Islwyn yn gweld rhai o'r canlyniadau economaidd gwaethaf yng Nghymru gyfan, ac eisoes wedi gweld diwydiant mawr yn gadael dros y blynyddoedd diwethaf, yn enwedig dur, a lleihau allforion o borthladdoedd.
Er mwyn i'r asiantaeth hon fod yn llwyddiannus, mae angen sicrwydd ariannol ar fusnesau, ac mae angen iddynt allu cynllunio ar gyfer y blynyddoedd i ddod. Weinidog Cabinet, pa sicrwydd allwch chi ei roi i gylchoedd cyllido amlflwyddyn, er mwyn sicrhau bod busnesau'n cael y sicrwydd sydd ei angen arnynt? Diolch.
Wel, rwy'n credu y byddai'n sicr yn ein helpu ni yn fawr fel cenedl, rwy'n meddwl, pe baem yn gallu cyflawni cylchoedd cyllidebol amlflwyddyn, ac mae hynny'n rhywbeth y dylai Llywodraeth San Steffan, rwy'n credu, gytuno ag ef. Oherwydd ym mhob un o'r nifer o bethau pwysig y mae angen i ni eu cyflawni i'n pobl, byddai cael y math hwnnw o sicrwydd amlflwyddyn ar bob lefel yn digwydd, ac mae'n sicr yn wir am y sector preifat, a busnesau'r sector preifat hefyd.
Rydym eisiau creu asiantaeth a thirwedd economaidd a fydd yn cyflawni i Gymru dros y tymor hir, er mwyn creu'r lefel honno o sicrwydd, a phositifrwydd hefyd. Ac mae'n rhaid i hynny gael ei wreiddio cymaint â phosibl mewn dull tîm Cymru. Nid yw hynny'n dweud—. Edrychwch, bydd anghytundebau bob amser, fel y dylai fod, mewn democratiaeth, o amgylch y Siambr hon, ond os—. Mae'r holl dystiolaeth yn awgrymu, os ydym yn gallu creu o leiaf rhywfaint o dir cyffredin, bydd hynny'n rhoi sylfaen gadarn i ni fel cenedl. Mae yna rai pethau, mewn gwirionedd, pan ddylai'r hyn sy'n ein huno o ran yr hyn rydyn ni'n ceisio ei gyflawni'n economaidd i'n pobl fod yn bwysicach na'r hyn sy'n ein gwahanu. Dyna'r dull rydw i eisiau ei fabwysiadu gyda'r asiantaeth ddatblygu.
Nid yw'r holl atebion gennyf. Bydd rhai o'r syniadau gorau o gwmpas y Siambr hon a'r tu allan i'r ystafell hon. Ac i'r graddau y mae'n bosibl, hyd yn oed ar y dechrau, os gallwn geisio dal yr wybodaeth honno, y syniadau gorau hynny, yna dyna'r ffordd rydyn ni'n creu'r sylfaen sicr a'r sicrwydd i'r busnesau sydd angen gwneud eu penderfyniadau buddsoddi eu hunain y mae'n eu disgrifio.
Fy mhryder i yw y bydd yr asiantaeth ddatblygu newydd yn dod yn ADC II. Ydych chi'n cofio LG? Ydych chi'n cofio'r ffatrïoedd datblygedig o amgylch Cymru a adawyd yn wag am ddegawdau? Ydych yn cofio'r cwmnïau a ddaeth i mewn, cymryd y grantiau ac yna gadael gyda'r offer yr oeddem wedi talu amdano?
Er bod Cymru wedi creu llawer o gwmnïau llwyddiannus, un o'r methiannau oedd tyfu'r rhan fwyaf o'r cwmnïau hyn yn gwmnïau mawr. Bu llwyddiannau—Admiral Group plc ac Iceland Foods Ltd, er enghraifft. Dechreuoch chi ddau o gwmnïau mwyaf y byd—Hewlett-Packard Company ac Amazon mewn garejis. Wrth edrych ar ddau gwmni canolig blaenorol, Alun Griffiths (Contractors) Ltd a Dawnus, gwerthwyd Alun Griffiths i Tarmac, ond mae bellach wedi'i brynu'n ôl, a chwalodd Dawnus gyda dyled o bron i £50 miliwn. Achoswyd rhan o'r broblem gan gontractau tramor.
Gallwn roi llawer o enghreifftiau eraill o bethau sydd wedi mynd o chwith, ond hoffwn godi rhai cwestiynau allweddol. Sut ydyn ni'n mynd i ehangu busnesau? Sut ydyn ni'n osgoi methiant neu osgoi cael ein gwerthu i gwmnïau mawr? Pam mae cwmnïau Americanaidd yn tyfu, yn enwedig yn y sector technoleg? Beth allwn ni ei ddysgu oddi wrth y cwmnïau Americanaidd hynny, nad oes ganddyn nhw asiantaeth ddatblygu mewn gwirionedd? Sut ydyn ni'n trefnu digon o gymorth ariannol? Sut ydyn ni'n darparu'r cymorth rheoli a marchnata sydd ei angen? Sut ydyn ni nid yn unig yn tyfu, ond yn tyfu'n gynaliadwy?
Wel, dyna'n union y cwestiynau y mae gennym ni rai atebion iddyn nhw ein hunain, ond rydyn ni'n eu profi yn erbyn y gorau yn y byd. Felly, rydyn ni'n siarad â phobl am ba rai yw'r ecosystemau cychwynnol gorau yn y byd—beth allwn ni ei ddysgu oddi wrthynt? Mae'n rhaid addasu a throsi rhywfaint ohono i'n cyd-destun ein hunain—ni allwn ni i gyd fod yn debyg i Silicon Valley—ond mae yna leoedd eraill yn y byd sy'n debyg i ni, sydd wedi creu'r math o amgylchedd y mae'n ei ddisgrifio, sy'n fwy llwyddiannus wrth ehangu ond hefyd cadw perchnogaeth. Mae rhan ohono yn ymwneud ag edrych ar bethau fel cyfalaf menter, er enghraifft, a'r gwahanol gamau o gyfalaf menter sy'n angenrheidiol.
Rwy'n credu bod angen i ni osod rhai targedau, targedau clir. Mae angen i Gymru gael cwmni uncorn; nid dyma'r unig darged, ond mae'n un pwysig. Y cwmnïau dynfarch, y lefel islaw hynny— mae honno'n elfen bwysig mewn amgylchedd busnes iach. Ond mae angen dwysedd graddfa, fel y'i gelwir, ar bob lefel—hyd yn oed busnesau bach, os gallwn ni eu helpu i dyfu. Mae yna offer a thechnegau profedig yr ydym yn gwybod eu bod wedi gweithio mewn mannau eraill. Yr hyn rydyn ni'n ceisio ei wneud, cyn gynted ag y gallwn ni, yw rhoi trefn ar y dystiolaeth honno a'i throi'n gynllun gweithredu i Gymru, ac rwy'n annog, unwaith eto, pawb yn yr ystafell hon, a thu hwnt iddi, i gymryd rhan yn y broses honno.
Ac yn olaf, Weinidog, Peredur Owen Griffiths.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n croesawu'r datganiad heddiw a'r asiantaeth ddatblygu newydd, gyda'i ffocws ar dyfu busnesau ledled Cymru. Mae'n amlwg bod angen gwell cefnogaeth arnom i'n busnesau a'r sector busnes, a bydd angen arweinyddiaeth dda yn yr asiantaeth i wneud hynny. A all y Gweinidog Cabinet ddweud mwy wrthym am gadeirydd y panel arbenigol a sut y cynhaliwyd y broses o'i adnabod, os gwelwch yn dda?
Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod. Roeddem yn chwilio am uwch-arweinydd busnes gyda phrofiad, mewn gwirionedd, o redeg sefydliadau masnachol mawr, rhywun a oedd â chysylltiadau cryf â Chymru a dealltwriaeth graff o'r rhyngberthynas rhwng gwahanol sectorau. Mae gan Jonathan Lewis ddigonedd o'r holl nodweddion hyn: profiad anhygoel mewn busnes, y rolau arwain uchaf mewn sectorau seilwaith a gwasanaeth mawr ledled y byd, yn enwedig ynni, peirianneg, adeiladu a thechnoleg. Ar hyn o bryd mae'n gadeirydd gweithredwr porthladdoedd mwyaf y DU, Associated British Ports. Trwy gydol ei yrfa yn y sector ynni, mae wedi ymgysylltu ag asiantaethau datblygu cenedlaethol ledled y byd. Bydd yn dod â'r weledigaeth strategol a'r profiad ymarferol i'r rôl hon wrth gadeirio'r grŵp cynghori. Ac yn hollbwysig, wrth gwrs, mae'n angerddol am Gymru ac mae eisiau ein helpu ni i sefydlu asiantaeth ddatblygu a all ein helpu i wireddu ein potensial economaidd.
Rwyf am roi ar y cofnod bod gen i berthynas deuluol bell â Mr Lewis trwy briodas. Mae hon yn genedl fach, ond er mwyn osgoi unrhyw risg o wrthdaro canfyddedig, dyna pam y gofynnais i'r Prif Weinidog wneud y penderfyniad ynglŷn â nodi a phenodi cadeirydd y panel. Ac, wrth gwrs, bydd unrhyw wrthdaro buddiannau posibl neu ganfyddedig yn cael ei reoli fel y byddent ar gyfer unrhyw grŵp cynghori arall o'r math hwn.
Rwy'n falch iawn bod unigolyn o safon Jon Lewis wedi derbyn gwahoddiad y Prif Weinidog i gadeirio'r panel hwn. Edrychaf ymlaen at weithio gydag ef a gweddill y panel rydyn ni'n ei roi at ei gilydd i ddylunio asiantaeth ddatblygu sy'n gallu cyd-fynd â'n huchelgais ar y cyd ar gyfer Cymru.
Diolch, Weinidog. Cyn imi symud ymlaen i'r eitem nesaf, dwi jest eisiau gofyn i Gwyn Williams siarad, o ran nodyn i'r cofnod, ar eitem 1, cwestiwn 5.
Diolch yn fawr. Jest i ddweud yn rhwydd—
Dim ond i ddweud yn gyflym iawn fy mod wedi siarad yn gynharach am Fwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe. Er fy mod wedi sôn o'r blaen a byddaf yn sôn eto yn y ddadl gofal llygaid, rydw i fy hun hefyd yn gyflogai ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe. Diolch yn fawr.
Diolch.
Felly, symudwn ymlaen at ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: blaenoriaethau'r Gymraeg. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg, Anna Brychan.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwyf yma i amlinellu fy mlaenoriaethau cenedlaethol i a'r Llywodraeth hon ar gyfer y Gymraeg. Wrth wneud hynny, mae'n bwysig cofio nad trwy bolisi yn unig y mae iaith yn byw, ond trwy bobl a thrwy ddefnydd. Ac mae'r Gymraeg yn rhan o stori pob un ohonom ni. Mae fy stori i, er enghraifft, yn un ddwyieithog. Dysgodd fy mam Gymraeg fel oedolyn. Heddiw, mae’r Gymraeg a’r Saesneg yn cydblethu yn fy nheulu i gartref yn Grangetown, a sawl iaith arall i’w chlywed o’n cwmpas, a pheth braf iawn yw hynny.
Mae'r Gymraeg yn perthyn, mewn ffyrdd gwahanol, i ni i gyd. Yn blant bach ac yn bobl ifanc, yn rhieni, yn fam-gu neu'n dad-cu. I’r byd digidol ac i’r byd go iawn. I Effi o Blaenau a Lloyd Lewis o Gwmbrân. O Walchmai i Gaerdydd. Mae 86 y cant ohonon ni yn credu bod yr iaith yn rhywbeth i fod yn falch ohoni. Mae 82 y cant o'r rhai rhwng 18 a 24 mlwydd oed yn dweud ei bod hi’n bwysig i’n plant ddysgu’r Gymraeg. Cyfle teg i bawb ddysgu a mwynhau’r Gymraeg—dyna ddyhead clir pobl Cymru, a’n pobl ifanc ni yn arbennig.
Hoffwn ddiolch, yn y cyd-destun hwn, i holl Aelodau’r Senedd ddiwethaf—mae nifer ohonoch chi yma heddiw—am bleidleisio’n unfrydol i basio Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 a rhoi cyfle teg i bob plentyn yng Nghymru siarad Cymraeg—cyfle inni fynd ymhell y tu hwnt i'r miliwn o siaradwyr dros amser. Mae’n bryd inni roi’r gorau i weld ein hunain fel 'Cymry Cymraeg' a 'Chymry di-Gymraeg'. Rŷn ni i gyd rhywle ar yr un daith, ac mae croeso i bawb. Fi yw’r Gweinidog sy’n gyfrifol am y Gymraeg, ond mae’r iaith yn perthyn i ni i gyd ac yn gyfrifoldeb i ni i gyd fel Cabinet hefyd.
Mae angen dathlu’r ffaith fod y Gymraeg yn dal yn fyw bob dydd, ond rŷn ni’n ymwybodol o faint y dasg o’n blaenau ni hefyd. Mae’r blynyddoedd nesaf yma yn dyngedfennol. Rŷn ni’n gwybod bod rhaid gweithredu Deddf y Gymraeg ac addysg yn llawn. Ac rŷn ni’n gwybod hefyd fod angen—i fenthyg slogan Cymdeithas yr Iaith dros y penwythnos—troi'r llanw ar drai’r Gymraeg yn nifer o’n cymunedau ni. Dyw cyrraedd miliwn a mwy o siaradwyr na chynyddu defnydd llawr gwlad yn mynd i fod yn hawdd.
Fel Llywodraeth, mae gyda ni dair prif flaenoriaeth. Y cyntaf: dysgu. Rwyf wedi bod yn glir pa mor bwysig yw creu llwybrau cydlynus ym myd addysg. Gyda’r Dirprwy Brif Weinidog, dwi wedi dechrau gweithio gyda’r sector blynyddoedd cynnar, gan gynnwys y Mudiad Meithrin, i ehangu'r ddarpariaeth Gymraeg i’n plant lleiaf. Ein cynnig gofal plant fydd y mwyaf hael yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig, a bydd y Gymraeg wrth ei wraidd. Mae adolygiad brys o’r cynlluniau Cymraeg mewn addysg ar waith hefyd. Bydd hwn yn sail i’r fframwaith cenedlaethol ar gyfer addysg Gymraeg a dysgu Cymraeg a fydd yn rhoi cadernid strategol i gam nesaf pob plentyn ar ei siwrnai. Gallaf gadarnhau y bydd y fframwaith hwn yn amlinellu’n glir ein hymrwymiad i sicrhau bod hanner plant Cymru yn cychwyn eu siwrnai mewn addysg cyfrwng Cymraeg erbyn 2050. Dwi a’r Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol am sicrhau bod ein pobl ifanc ni yn gallu parhau i ddysgu, defnyddio, gweithio a mwynhau yn y Gymraeg ar ôl 16 hefyd.
Yn ail: ein cymunedau ni. Rŷn ni’n gwybod bod y sefyllfa’n argyfyngus mewn rhai bröydd. Rŷn ni’n gwybod hefyd fod cynaliadwyedd cymunedau dwysedd uwch yn greiddiol i ddyfodol y Gymraeg, a bydd ein polisïau cyhoeddus yn adlewyrchu hynny o ran polisi economaidd, tai, cynllunio gwlad a thref, cyfiawnder cymdeithasol, iechyd, diwylliant ac addysg. Does dim amser i’w golli. Er mwyn cyflawni hyn, byddwn yn defnyddio’r pwerau sydd gennym eisoes i sicrhau bod y Gymraeg yn gyrru ffyniant ac yn grymuso’r cymunedau hyn nawr, ac yn edrych ar bob dull gweithredu deddfwriaethol ac anneddfwriaethol i gael y maen i’r wal a chynnal momentwm.
Mae'r gwaith wedi cychwyn er mwyn cydweithio ag awdurdodau lleol i bennu siẁd i ddynodi’r ardaloedd dwysedd uwch, a byddaf i’n cydweithio’n agos â’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio i hwyluso hynny. Trwy ddynodi cymunedau o ddwysedd uwch o siaradwyr Cymraeg, nid creu pocedi o Gymraeg yw’r nod; y gwrthwyneb, yn wir, yw’r bwriad. Mae diogelu cymunedau dwysedd uwch yn greiddiol i’r gwaith o gefnogi’r Gymraeg ymhob cymuned, a byddwn ni'n gweithredu ym mhob rhan o Gymru, a byddaf i'n cyfarfod gyda chadeiryddion y Comisiwn Cymunedau Cymraeg yr wythnos hon—yfory, mewn gwirionedd—i ddiolch am eu gwaith a thrafod eu hargymhellion ar gyfer gweddill Cymru. Dwi hefyd yn cydweithio gyda’r Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon i sicrhau lle blaenllaw i’r Gymraeg yn y strategaeth ddiwylliant a chyhoeddi cynlluniau cyffrous ym maes chwaraeon a’r maes digidol. A bydd gwaith yn digwydd ar draws pob portffolio. Mae mor bwysig sicrhau, er enghraifft, fod cleifion yn cael gofal mewn iaith maen nhw’n gysurus ynddi.
A’r flaenoriaeth olaf yw seilwaith, y sylfeini sy’n cynnal yr iaith. Byddwn yn mynd ati i ehangu safonau’r Gymraeg i sectorau newydd, gan gynnwys cyrff Llywodraeth y Deyrnas Unedig, a dwi eisoes wedi cyfarfod gyda Chomisiynydd y Gymraeg i drafod hynny. Ac rydyn ni wedi dechrau ystyried deddfu er gwarchod yr enwau llefydd sy’n rhan mor hanfodol o’n hunaniaeth ni i gyd. O enwau hynafol i dechnoleg arloesol, rŷn ni’n arwain y ffordd. Yng Nghymru, er enghraifft, mae cyfarfodydd dwyieithog yn arferol. Mae’r Cabinet newydd yn cynnal cyfarfodydd dwyieithog am y tro cyntaf ers datganoli. A Chymru yw’r lle cyntaf yn y byd i allu trawsgrifio cyfarfodydd yn ddwyieithog ar Microsoft Teams. Dwi wrthi’n ysgrifennu nawr at gwmnïau technoleg mawr am y camau nesaf, gan gynnwys gwaith ar ddeallusrwydd artiffisial. Mae momentwm, felly, o ran pob un o’n hymrwymiadau 100 diwrnod, a mwy.
Ond mae Cymru a’r byd yn newid. Mae gallu bod yma heddiw yn siarad gyda chymaint o optimistiaeth am y Gymraeg, gyda chefnogaeth pobl Cymru, yn un o’n llwyddiannau mwyaf, efallai, fel cenedl fach yn y byd mawr. Bues i'n ddigon lwcus i fynychu digwyddiad gyda phartneriaid rhyngwladol yn ddiweddar a gweld cymaint o ddiddordeb sydd yna gan ymwelwyr o bedwar ban yn y Gymraeg. Mae'n cyfnerthu cydweithio diwylliannol, ac mae'n gaffaeliad, yn fantais ac yn fraint wrth edrych mas at y byd, a hynny i bob un ohonon ni, a hynny hefyd yn gwbl groes i farn rhai o’n cyndeidiau, efallai, gan gynnwys rhai o’m rhai i fy hunan.
Byddwn ni’n gosod cyfeiriad clir gyda strategaeth newydd, gref, gydlynus ar gyfer y Gymraeg, ac yn rhannu hon gyda chi yn yr hydref. Ond yn y cyfamser, mae angen parhau i weithredu, felly dros yr haf byddwn ni’n cynnal sgyrsiau 'miliwn a mwy' gyda’n partneriaid i ailddiffinio’r cyfeiriad, symbylu cydweithio creadigol a chyflawni’n gyflym. Ac fel y soniais i, mae dyfodol y Gymraeg yn dibynnu ar bobl yn ogystal â pholisi. Felly, dyma alw ar bobl Cymru i ddefnyddio’r Gymraeg sydd gyda chi ac i gefnogi’n gilydd bob amser i ddysgu a mwynhau ein hiaith. Mae heriau, ond gyda mwy o bobl yn dysgu Cymraeg nag erioed o’r blaen a chynnydd cyffredinol dros ddegawd a mwy nawr yn nifer y plant ym mlwyddyn 1 ein hysgolion Cymraeg, dwi’n argyhoeddedig bod y momentwm yn ddi-droi-nôl.
Dechreuais y datganiad yma yn sôn am fy mam, a ddysgodd Gymraeg yn oedolyn. Gaf i gwpla, i'w wneud e'n dwt, gan sôn am fy nhad, a gredai nad ydym eto wedi gweld Cymru yn ei llawnder? Ac mae’r un peth yn wir, gellir dadlau, am y Gymraeg yn y Gymru fodern, ond gyda’n gilydd gallwn ni gyrraedd y llawnder hwnnw. Dyma ein cyfle ni i sicrhau bod ein dwy iaith yn gyrru ein dyfodol—yn gymunedol, yn ddigidol, yn addysgol ac yn economaidd, a’r Gymraeg yn cyfrannu at greu Cymru hyderus, groesawgar, ddwy- ac aml-ieithog, a llewyrchus i ni i gyd. Diolch yn fawr.
Gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei datganiad ar yr iaith Gymraeg heddiw? Mae yna gymaint y medrwn ni i gyd gytuno arno fo yn y datganiad hwnnw, so diolch yn fawr am hwnna. Tipyn o stori amdanaf i, felly: fel rhywun a dyfodd i fyny mewn cartref di-Gymraeg ac wedi dysgu'r Gymraeg yn yr ysgol, mi fyddai'n anodd ichi ffeindio unrhyw un sy'n fwy angerddol na fi dros yr iaith bellach. Penderfynodd fy rhieni i fy anfon i ysgol gynradd Gymraeg a wedyn i ysgol uwchradd ddwyieithog. Wrth edrych yn ôl, dyna oedd un o'r rhoddion mwyaf gwerthfawr y gallan nhw wedi ei roi i fi. Ac mae yna stori deuluol sy'n egluro ba mor bersonol mae hwn i fi. Roedd fy nhaid, Silgwyn Weston, yn löwr yn ne Cymru. Nid oedd yn siarad gair o Saesneg nes oedd o tua wyth oed, ond ar ôl cael cyngor gan ei chwaer ar ôl iddi hi symud i Lundain i'r brifysgol, penderfynodd mai'r ffordd orau o roi'r cyfleoedd gorau i'w blant oedd siarad Saesneg gartref. O ganlyniad, collodd fy mam y Gymraeg. A'r gwir yw na fyddwn innau wedi cael y Gymraeg o gwbl oni bai bod fy rhieni wedi dewis addysg Gymraeg i mi.
Roedd hynny'n golygu bod rhywbeth arbennig iawn rhyngof i a'm taid. Ni oedd yr unig ddau yn y teulu oedd yn gallu cynnal sgwrs naturiol drwy'r Gymraeg. Cymro balch iawn oedd Silgwyn Weston. Ac yn ei flynyddoedd olaf roedd un peth wastad yn wir—roedd ei glyw rywsut yn llawer gwell os oedd y sgwrs am rygbi neu os oedd rhywun yn siarad Cymraeg efo fo.
Fel dysgwr, doedd y daith ddim yn hawdd bob amser. Roedd adegau pan oedd fy ffrindiau i'n gwrthod siarad Cymraeg hefo fi gan eu bod nhw wedi dod i'm hadnabod i drwy'r Saesneg yn gyntaf. Ond, ar yr ochr arall, cyfaddefodd un o'm ffrindiau gorau wrthyf na fyddai ei Saesneg hi hanner cystal oni bai ei bod hi'n ffrindiau efo fi.
Dyna harddwch dwyieithrwydd. Nid yw dysgu un iaith yn golygu colli'r llall. Mae'r ddwy yn cryfhau ei gilydd. Treuliais flynyddoedd yn chwilio am bob cyfle i wella fy Nghymraeg, yn enwedig pan oeddwn i'n dysgu yn Llundain. Mae deall, darllen ac ysgrifennu yn un peth. Ond y cam olaf, a'r cam anoddaf, yw cyrraedd y pwynt lle rydych chi'n gallu dechrau sgwrs yn y Gymraeg yn naturiol, heb feddwl dwywaith. Ac, os dwi'n onest, mae peidio â bod ofn tipyn bach o Wenglish yn helpu ar hyd y ffordd.
Heddiw, heblaw am ambell derm technegol rwy'n dal i ddysgu, rwy'n hyderus iawn yn fy Nghymraeg. Ond rwy'n cydnabod hefyd, gan fod cymaint o'n bywydau, ein teledu a'n gwaith yn digwydd drwy gyfrwng y Saesneg, fod dysgu iaith yn daith sy'n parhau drwy gydol oes. Dyna pam dwi'n falch fy mod i wedi annog fy nghydweithwyr yn Reform Cymru i ddechrau dysgu Cymraeg yma yn y Senedd. Bellach rydym yn trio cyfarch ein gilydd yn y swyddfa drwy'r Gymraeg, ac mae mwy a mwy ohonom yn magu'r hyder i ddefnyddio'r Gymraeg yn y Siambr—fel rydym ni'n sôn, defnyddio darnau bach o'r Gymraeg trwy'r adeg. Mae hynna'n hollbwysig. So, mae hynny'n profi nad oes rhaid i'r Gymraeg fod yn fater pleidiol.
Diolch yn fawr am y sylwadau hynny, ac rwyf i'n credu nid yn unig bod gyda ni brofiadau yn ein teuluoedd o ran caffael iaith a'r Gymraeg yn mynd a dod dros y cenedlaethau, ond ŷn ni'n cytuno hefyd ar ei phwysigrwydd i Gymru, a hefyd ein perchnogaeth ohoni fel pobl, waeth bynnag faint o Gymraeg sydd gyda ni ar hyn o bryd. Fel roedd fy nghyn gydweithiwr, a bellach yn archdderwydd—dyw hwnna ddim yn frawddeg mae pob Senedd yn gallu ei chlywed bob dydd ar draws y byd—yn arfer dweud, 'Mae pawb ar y bilingualism bus', ac mae hwnna'n derbyn rhywfaint o Wenglish ar adegau wrth i bobl arfer yr iaith. Felly, byddwn i'n cytuno gyda hynny ac yn gresynu, braidd, fy mod i erioed wedi dod ar draws Silgwyn Weston, sy'n swnio'n dipyn o seren, mae'n rhaid cyfaddef.
Sut byddwn ni yn egluro ac yn rhannu gyda'r Senedd hon mai cyfrifoldeb i'r Cabinet cyfan ydy hyn? Rŷn ni eisoes yn gweithio gyda'n gilydd i adnabod y blaenoriaethau—y gweithrediadau, os liciwch chi—ar draws pob portffolio sy'n berthnasol i'r Gymraeg, ac mi fyddwn ni wedyn yn adnabod pwy sy'n gyfrifol am y rheini. Y tebygrwydd yw mai fi fydd yn siarad â'r Senedd, gan mai fy nghyfrifoldeb i yw'r Gymraeg, ond mi fydd y meysydd polisi penodol hynny yn rhan fwriadus a gofalus o'r gwaith rŷn ni'n ei wneud, ac mae yna frwdfrydedd i wneud hynny, yn ogystal â gofyn.
Mae mesur defnydd, fel rŷch chi'n sôn, yn llawn mor bwysig i ni ag yw cefnogi'r gwaith yn yr ysgolion, er enghraifft, a'r niferoedd parthed hynny. Ac rwy'n credu mai'r egwyddor sylfaenol rŷn ni'n gweithio arno fe yw na ddylai pobl orfod chwilio am gyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg. Dyna, yn y bôn, yw neges yr ail gomisiwn ar yr iaith. Byddwn ni'n ymateb i hwnnw'n fwy ffurfiol dros y misoedd nesaf, ac yn sicr cyn diwedd y flwyddyn, ond mae'r argymhellion fanna wedyn yn cwmpasu pethau fel addysg blynyddoedd cynnar, ydyn, ond hefyd technoleg, gweithleoedd, chwaraeon, diwylliant, cynllunio, ymchwil, ac arweinyddiaeth yn ein cymunedau ni hefyd—felly, mae e lot ehangach nag addysg, er mor bwysig yw honna—a'n bod ni wedyn yn cynnal y defnydd hwnnw, a'n bod ni i gyd yn annog ein gilydd i ddefnyddio'r Gymraeg sydd gyda ni.
Fel, mae'n rhaid i fi ddweud, rwyf wedi clywed ar draws y Siambr ac wrth fynd i'r lifft, a mynd i'r—. Mae mwy o Gymraeg i'w chlywed, a faint bynnag sydd gan bobl, ŷn ni'n frwd iawn i'w hannog nhw i'w defnyddio hi. Felly, diolch yn fawr iawn iddi.
Gaf i ddiolch i'r Gweinidog am y diweddariadau? Gaf i godi i ychwanegu ein llais ni i'r gefnogaeth drawsbleidiol sydd i'r Gymraeg yn y Siambr yma bellach?
Mae pawb yn rhannu storïau personol—o'm fy rhan i, ychydig bach fel taid Helen, roeddwn i'n methu siarad Saesneg, gair o Saesneg, tan roeddwn i tua saith mlynedd oed, ac roedd hynny'n sicr yn sioc i ffrindiau prifysgol yn Lloegr, ond dyna'r diwylliant unigryw sydd gyda ni yma yng Nghymru.
Bydd pawb yn y Siambr, wrth gwrs, yn gyfarwydd â tharged Llywodraeth Cymru i gyrraedd miliwn o siaradwyr erbyn 2050. Mae yna ail darged yna hefyd, sydd yn dueddol o gael llai o sylw, i ddyblu defnydd yr iaith Gymraeg mewn bywyd bob dydd. Er mwyn cyflawni'r ddwy nod yma, mae angen mynd i waith ar draws pob adran. Nawr, wrth gwrs, mae'n bwysig hybu siaradwyr newydd drwy'r system gofal plant a'r system addysg. Mae'r Llywodraeth wedi bod yn glir am eu huchelgais dros ofal plant drwy gyfwng y Gymraeg fel rhan o'u polisi gofal plant. Gaf i wthio am fwy o fanylder ar sut bydd y polisi yma'n gweithio ar lawr gwlad? Sawl lleoliad gofal plant cyfrwng Cymraeg newydd fydd angen eu datblygu i gyrraedd y nod o ofal plant am ddim o naw mis oed? A sut ydy'r Llywodraeth am sicrhau bod y niferoedd o staff Cymraeg yn mynd i fod ar gael i ddiwallu'r galw hynny?
Ac wrth i'r Llywodraeth roi'r Ddeddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 ar waith, pa gefnogaeth ychwanegol fydd ar gael i hyfforddi athrawon sy'n dysgu drwy'r Gymraeg? Mae'r Gweinidog, fel fi, yn gefnogol o'r egwyddor o agor ysgol uwchradd ychwanegol yng Nghaerdydd, ond, yn y cyd-destun cenedlaethol, mae cyfraddau genedigaethau yn disgyn, ac eto rydym ni'n gwybod bod pobl eisiau gweld darpariaeth addysg Gymraeg yn eu cymunedau. Felly, pa gefnogaeth fydd y Llywodraeth yn ei rhoi i awdurdodau lleol i gynnal ysgolion Cymraeg, a hyd yn oed agor rhai newydd, mewn ardaloedd lle dydy'r niferoedd ddim yna ar hyn o bryd o ran cynaliadwyedd ariannol?
Yn mynd ymlaen, er mwyn dyblu'r defnydd o Gymraeg mewn bywyd bob dydd, mae hi'n angenrheidiol, yn fy marn i, i grymuso pobl i ddefnyddio'r Gymraeg sydd ganddyn nhw, boed hynny yn y gweithle, ar-lein neu yn eu cymunedau. Mae technolegau newydd yn datblygu yn gyflym, gan newid sail sut mae pobl yn gweithio ac yn cymdeithasu. Felly, er mwyn i'r Gymraeg aros wrth galon bywyd bob dydd, mae'n rhaid sicrhau bod technoleg newydd yn gweithio er lles yr iaith. Felly, a all y Gweinidog ymrwymo i weithio ochr yn ochr gyda'r undebau llafur i hyrwyddo'r Siarter Twf, a ddatblygwyd gyda'r undebau i hybu'r Gymraeg yn y gweithle? A pha fesurau penodol fydd y Llywodraeth yn eu cyflwyno i annog mwy o brentisiaethau drwy gyfrwng y Gymraeg? A fyddai'r Gweinidog, ymhellach, yn fodlon ymrwymo i ariannu gwaith i ddatblygu mwy o dechnolegau newydd yn y Gymraeg, gan gynnwys datblygiadau dealltwriaeth artiffisial?
Diolch yn fawr. Rwy'n gwerthfawrogi hefyd eich bod chi'n barod i'n cefnogi ni a'n gwthio ni, achos mae hwn, fel roeddwn i'n dweud yn y datganiad, yn gyfrifoldeb mae'n amlwg ein bod ni i gyd yn ei rannu, ac felly yn barod i weithio gyda'n gilydd. Mae'n bosib byddaf i ddim wedi nodi mor ofalus ag y gallwn i bob un o'r cwestiynau, ond rwy'n mynd i ymdrechu i wneud.
Sonioch chi am lwyddiant Caerdydd, ac mae'n siŵr y byddwn i, a fe, yn wreiddiol o Geredigion, yn cydnabod efallai ein cyfraniad ni'n hunain at dyfu niferoedd y siaradwyr Cymraeg yn y brif ddinas. Ac roeddwn i'n ymddiddori'n fawr yn beth ddywedodd e amboutu ei fod e wedi cael sgyrsiau gyda phobl yn Nulyn am y llwyddiant hwnnw. Byddwn i'n fodlon datgan nawr, os oes yna wersi i'w dysgu o Gaerdydd, ac rwy'n gweld bod yna, byddwn i'n barod iawn i wneud hynny, ac efallai bod hwnna yn sgwrs gallwn ni ei chael hefyd ar wahân.
Wedyn, ar y cymunedau dwysedd uchel, dwysedd uwch, rŷn ni wedi gwneud rhywfaint o waith ar hyn yn barod. Rŷn ni wedi dechrau cynllunio gydag awdurdodau lleol i weld siẁd i bennu a beth wedyn fydd yn dilyn o ran polisïau fyddai'n effeithio ar—. Rwy'n credu gwnaeth e sôn yn benodol am dai yn yr ardaloedd rheini, ac mae yna oblygiadau hefyd i'r portffolios economi a gwytnwch gwledig, er enghraifft. Felly, rŷn ni'n dechrau gwneud y gwaith manwl hwnnw, a byddwn ni yn dychwelyd at hynny oherwydd, fel dywedais i yn y datganiad, mae pob un o'r meysydd polisi—. Ac mae perthynas arbennig o agos yn hyn o beth gyda'r Gweinidog llywodraeth leol, tai a chynllunio.
Y pwynt a wnaethpwyd am ofal plant a'r cynnig gofal plant, mae darparu gofal plant drwy gyfrwng y Gymraeg yn amlwg yn flaenoriaeth—ddim yn flaenoriaeth, mae e'n greiddiol i siẁd ŷn ni wedi datblygu'r syniad am ofal plant. Rydym ni eisoes wedi bod yn siarad gyda Mudiad Meithrin am hynny. Dwi'n credu efallai fod hwnna'n darlunio unwaith eto nad ŷn ni'n ystyried y Gymraeg yn faes polisi y tu fas i bopeth arall, ond wedi ei wreiddio trwy bob peth.
Mae e'n iawn hefyd i dynnu sylw at yr heriau sydd gyda ni o ran datblygu'r gweithlu. Mae yna gynllun yn ei le er hwyluso hynny, ond mi fydd angen gwaith manwl a hyrwyddo manwl i sicrhau ein bod ni'n cyrraedd y nod yn hynny o beth. Soniodd e hefyd am ddyblu defnydd, ac mae e'n iawn i feddwl, debyg iawn, ein bod ni wedi mynd i'r arfer o siarad yn gyson amboutu'r 1 filiwn o siaradwyr, ond efallai ddim yr ail gymal, sef dyblu defnydd. Dwi'n credu, yn arbennig yng nghyd-destun y comisiwn ar ardaloedd lle mae'r defnydd o'r Gymraeg yn is a chanolig, fod yna lot o syniadau pwysig y byddwn ni yn gweithio arnyn nhw i sicrhau ein bod ni yn symud ar hynny.
Technoleg: mae gen i nifer o gyfarfodydd yn dod nawr. Dwi'n credu bod y Gymraeg ar flaen y gad yn trafod gyda chwmnïau technoleg. Mae e'n faes sydd yn gwbl newydd i fi o ran trafodaethau manwl gyda nhw, ond mae hwnna yn mynd i fod yn dilyn parodrwydd mwy nag efallai y byddai rhywun wedi'i ddisgwyl o ran y cwmnïau yma i weithio gyda ni o safbwynt darparu gwasanaethau yn Gymraeg.
A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am y datganiad y prynhawn yma? Dwi'n rhannu'r uchelgais a tharged Llywodraeth Cymru o gyrraedd 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Roedd gan faniffesto fy mhlaid fy hun ymrwymiad i gynnal y targed hwnnw, a byddwn yn parhau i gefnogi ymdrechion i gynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg a gwella faint o Gymraeg sy'n cael ei siarad yn ein cymunedau ni.
Mae'r datganiad heddiw yn tynnu sylw at dair blaenoriaeth i'r Llywodraeth: dysgu, ein cymunedau, a seilwaith. Nawr, mae'n rhaid i ehangu cyfleoedd i gael mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg fod yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon, gan mai dim ond 21 y cant o blant sy'n cael eu haddysgu mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg, yn ôl canlyniadau diweddaraf cyfrifiad yr ysgolion. Dwi'n credu y gall gwaith gael ei wneud o ran teithio dysgwyr a allai helpu i nodi rhwystrau i ddysgu'r Gymraeg. Felly, efallai y gall Gweinidog y Cabinet ddweud wrthym ni a fydd hi'n adolygu Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008 i weld a oes mwy y gellir ei wneud i alluogi plant i fynychu ysgolion cyfrwng Cymraeg.
Mae'r datganiad yn cadarnhau bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r sector blynyddoedd cynnar i ehangu darpariaeth ar draws Cymru, a byddwn i'n ddiolchgar os gallai hi ddweud mwy wrthym ni ynglŷn â hyn. Mae gwaith da wedi ei wneud i gefnogi ymarferwyr addysg ar eu taith dysgu, er enghraifft, mae Cwlwm wedi darparu adnoddau ac yn gweithredu cynllun Addewid Cymraeg, lle mae wedi gweithio gyda dros 170 o leoliadau gofal plant i asesu siẁd maen nhw'n defnyddio'r Gymraeg, ac i ddatblygu cynllun gweithredu i wella eu darpariaeth. Efallai y gall y Gweinidog ddweud wrthym ni siẁd mae'r Llywodraeth yn cefnogi'r sefydliadau yma i wneud y gwaith allgymorth hwn gydag ymarferwyr yn y dyfodol, a siẁd gall hyn gael ei ehangu hefyd yn y dyfodol.
Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at adroddiad ail gam y comisiwn ar gymunedau Cymraeg eu hiaith, ac fel mae Gweinidog y Cabinet yn gwybod, dwi wedi bod yn cyflwyno cwestiynau ar y mater hwn i geisio deall siẁd mae Llywodraeth Cymru yn bwrw ymlaen ag argymhellion y comisiwn. Mae'r adroddiad yn ei gwneud yn glir bod y gyllideb bresennol ar gyfer adfywio defnydd o'r Gymraeg ar lefel gymunedol yn seiliedig ar gynsail hanesyddol, ac nad yw'n cyrraedd y nod polisi hirdymor o greu Cymru ddwyieithog. Felly, a fydd Llywodraeth Cymru yn gwneud buddsoddiad sylweddol yn y maes hwn yn ei chyllideb yn yr hydref i ddiwallu'r angen hwn, ac, os felly, siẁd fydd hyn yn edrych?
Mae pennod 4 o'r adroddiad hwnnw'n trafod y syniad o gymdeithasu yn y Gymraeg, y tu allan i leoliadau ysgol, mewn cyd-destunau diwylliannol, a rŷn ni wedi gweld tystiolaeth o arfer da fel gŵyl Tafwyl yn ddiweddar yng Nghaerdydd. Mae'r digwyddiadau yma a nifer o ddigwyddiadau allgymorth cymunedol yn cael eu gwneud gan sefydliadau fel y mentrau iaith ac eraill, wrth gwrs, sy'n creu cymaint yn ein cymunedau gyda chyn lleied o adnoddau. Felly, dwi'n gobeithio bod Llywodraeth Cymru yn ystyried siẁd y gall gefnogi sefydliadau cymunedol yn well yn y dyfodol.
Diolch yn fawr iawn. Os caf i gymryd y cwestiynau tuag yn ôl, achos dwi ddim yn moyn colli'r cyfle i annog pawb i fynd i Eisteddfod y Garreg Las. Es i—roedd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid yno hefyd—i Aberteifi yn ddiweddar, i un o'r dathliadau 850 o flynyddoedd ers yr Eisteddfod gyntaf, ac mae'n rhaid i fi gyfaddef, roedd e y peth mwyaf godidog a bonkers dwi wedi ei weld ers amser maith, a gwnaethom ni fwynhau yn arw. Roedd creadigrwydd ar ddangos ym mhob maes y gallwch chi ddychmygu—roedd yna ganu, roedd yna adrodd, roedd yna farddoni, roedd yna bypedau, roedd yna elfennau theatrig iawn iddo fe.
A dwi wedi bod yn dymuno ers amser i wneud cais, os oes modd o gwbl, i ddatgan bod Eddie Ladd yn drysor cenedlaethol nawr; efallai mai dyma'r cyfle i ddweud hynny hefyd, achos roedd hi hefyd yn wych. Hefyd, rwy'n credu efallai bod hwn yn darlunio rhywbeth mwy difrifol, yn darlunio pa mor bwysig yw'r Gymraeg i ni achos, wrth gwrs, mae hi'n berfformwraig ryngwladol lwyddiannus iawn, ond yn dweud mai'r gynulleidfa o wal castell Aberteifi yw'r un bwysicaf iddi hyd at heddiw.
Roeddwn i'n ymddiddori yn beth ddywedoch chi ynglŷn â'r Gymraeg yn y gweithle a'r syniad am hyrwyddwyr busnes. Mae gennym ni gynllun yn barod ar arweinyddiaeth ddwyieithog, ac mae'n bosibl bod yna rhyw sgwrs y gallwn ni ei chael i gyfuno'r ddau syniad hynny. Byddwn i'n hapus iawn i wneud hynny.
Rwyf wedi bod yn y swydd ers cwpl o fisoedd yn unig, felly dechrau ar y gwaith ydw i ar hyn o bryd, yn enwedig ar yr elfennau technoleg a deallusrwydd artiffisial. Ond rwy’n ymgymryd yn frwd â’r sgyrsiau hynny. Pan fydd gyda fi fwy i’w rannu, byddwn i’n barod iawn i wneud hynny.
O ran cymdeithasu yn y Gymraeg, mae’n mynd â fi nôl at y pwynt roeddwn i’n ei wneud bod yn rhaid inni greu amgylchedd lle nad yw pobl yn gorfod chwilio am gyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg. Fel y sonioch chi, mae’r cyfleoedd sy'n cael eu cynnig drwy’r mentrau iaith yn allweddol i sicrhau bod y cyfleoedd yna ar gael.
O ran ail gam y comisiwn, rŷn ni wrthi yn mynd trwy'r argymhellion hynny i gyd. Rwyf wedi ymrwymo i ymateb yn llawn erbyn diwedd y flwyddyn fan bellaf. Bydd ymateb i hwnnw hefyd yn golygu edrych ar oblygiadau ei roi ar waith o ran adnoddau o bob math.
O ran datblygu'r gweithlu, roeddwn i’n falch eich bod chi wedi cyfeirio at Cwlwm, sy'n gwneud cyfraniad pwysig. Rwy’n credu hefyd ei bod yn ein hatgoffa ni i gyd bod yr athrofa yn mynd i fod ar waith o 2027, gyda rôl penodol o ran dysgu Cymraeg. Fe welais i nhw yn Tafwyl, fel mae’n digwydd, yn cyffroi yn fawr ynglŷn â'r niferoedd sydd erbyn hyn yn dod atyn nhw.
Felly, diolch yn fawr am y cwestiynau hynny. Mae'n amlwg bod yna sgyrsiau pellach a chefnogaeth bellach y gallwn ni weithio arno.
Diolch am y datganiad calonogol heddiw. Mae'n dda clywed y gwaith sydd ar y gweill. Diolch, Weinidog Cabinet. Dwi’n falch o ymrwymiad y blaid i ymestyn safonau'r iaith Gymraeg i gyrff Llywodraeth y Deyrnas Unedig ac i wasanaethau sy'n gweithredu yng Nghymru, gan gynnwys cwmnïau preifat yn y maes cyfathrebu, cyfleustodau, banciau, meysydd parcio ac archfarchnadoedd. Mae'n gwbl greiddiol ein bod ni, ac etholwyr, yn gallu cael a defnyddio'r gwasanaethau hynny yn y Gymraeg a'r Saesneg. All y Gweinidog Cabinet roi diweddariad ar y camau gweithredu i dynnu ystod o gyrff i mewn i'r safonau?
Diolch yn fawr. Yn amlwg, mae cryfhau hawliau siaradwyr Cymraeg a sicrhau bod mwy o gyfleoedd i bobl ddefnyddio'r Gymraeg yn bwysig i ni i gyd, ac mae'r safonau yn rhan o hynny. Rŷn ni'n gweithio ar estyn y safonau i ragor o gyrff a sectorau, ac yn edrych ar hyn o bryd ar y rhaglen waith parthed hynny.
Rŷn ni wedi dechrau ystyried pa gamau bydd angen eu cymryd i estyn y safonau i'r sectorau sydd wedi'u cynnwys yn ein cynllun 100 diwrnod, ac wedyn bydd hwnna yn rhan cychwynnol o'r gwaith. Mae'r rhai o'r sectorau hynny eisoes wedi'u crybwyll ym Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, ond bydd angen edrych ar ychwanegu sectorau eraill cyn gallu gwneud safonau ar eu cyfer nhw. Mae'n debyg bod angen cydsyniad Ysgrifennydd Gwladol cyn gwneud safonau i Weinidogion y Goron, felly bydd angen gweithio ar hwnnw yn fuan hefyd.
Rwyf hefyd yn frwd, yn dilyn fy sgwrs gyda Chomisiynydd y Gymraeg, ein bod ni'n edrych ar y gwasanaethau mae unigolion yn cael mynediad atyn nhw. Mae ystod ohonyn nhw, ac ar hyn o bryd dyw’r safonau ddim wastad yn gyson, felly dyw pobl ddim wastad yn gwybod beth yw eu hawliau yn y meysydd gwahanol. Rwy'n credu bod hwnna'n rhywbeth mae eisiau delio ag ef ar fyrder.
Diolch, Ysgrifennydd Cabinet, am eich datganiad yma heddiw. Rwy'n cytuno ag ysbryd y datganiad. Fodd bynnag, rwy'n siomedig o weld dim ond cyfeiriad cyflym at addysg ôl-16. O ystyried eich bod wedi dileu'r adolygiad hollgynhwysfawr o gyfranogiad a chynaliadwyedd y sector trydyddol cyfan, yr oeddwn i wedi'i ddechrau yn ystod fy nghyfnod fel Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch, gan ffafrio pwyslais cul ar brifysgolion yn unig, pa sicrwydd y gallwch chi ei roi bod y dystiolaeth a gasglwyd o fy ngalwad am dystiolaeth, gan gynnwys corff sylweddol o dystiolaeth gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, yn cael ei defnyddio er mwyn cynllunio'n effeithiol ar gyfer mwy o ddarpariaeth drwy gyfrwng y Gymraeg mewn ysgolion chweched dosbarth, colegau addysg bellach, prifysgolion a lleoliadau dysgu oedolion?
Diolch yn fawr. Gallaf ei sicrhau y bydd mynediad, gan fod hwn yn ddemograffig arbennig o allweddol ôl-16, a'u mynediad at gyfle addysgol drwy gyfrwng y Gymraeg, ond hefyd y cyfleoedd i ddefnyddio eu Cymraeg—. Byddai gen i ddiddordeb mawr mewn edrych ar y gwaith y mae hi wedi'i wneud o'r blaen ynghylch teithio gan ddysgwyr. Rwyf eisoes yn cael trafodaethau ac yn blaenoriaethu'r maes hwn gyda fy nghyd-Aelod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth. Rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol yn canolbwyntio'n gryf iawn ar hyn hefyd. Felly, er ei fod efallai wedi bod yn gyfeiriad cyflym yn fy natganiad, nid yw'n gyfeiriad cyflym yn y rhaglen waith sydd gennym o'n blaenau.
Dwi'n rili croesawu'r datganiad yna gan Weinidog y Cabinet—mae'n ffantastig. Roeddwn i jest eisiau cywiro Huw Thomas yn fanna. Nid Caerdydd yn unig oedd wedi gweld cynnydd yn yr iaith Gymraeg, ond hefyd Bro Morgannwg, Rhondda Cynon Taf a Merthyr Tudful. Roedd yna sawl un ohonom ni wedi gweld y cynnydd yna. Roedd hi mor galonogol gweld cymaint ohonom ni ar draws y pleidiau i gyd mor o blaid beth sy'n digwydd gyda'r Gymraeg a'r ffaith bod strategaeth yn mynd i gael ei gweithredu ar draws y wlad; mae'n ffantastig.
Roeddwn i jest eisiau dweud bod adroddiad y Comisiwn Cymunedau Cymraeg yn dweud bod y Gymraeg yn perthyn i ni i gyd. Os ydyn ni'n ei siarad hi neu beidio, mae'n bwysig inni i gyd gofleidio'r Gymraeg. Hefyd, mae'n argymell cryfhau cynllunio ieithyddol cymunedol a bod y Llywodraeth yn gweithio gyda phartneriaid lleol fel y mentrau iaith—
Allwn ni gael cwestiwn, plis, Lis?
Weinidog y Cabinet, pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i hybu'r iaith mewn ardaloedd sydd â dwysedd ieithyddol is?
Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Rôn i'n gwybod y byddai'r Aelod yn diddori yn hanes Merthyr a chyd-destun ieithyddol Merthyr, felly es i ati i wneud rhywfaint o ymchwil a darganfod bod Merthyr yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ferw o ddiwylliant y Gymraeg. Felly, dwi'n ei llongyfarch hi a phobl Merthyr yn ehangach am y gwaith maen nhw wedi'i wneud i adfer y berw hwnnw dros y blynyddoedd diweddar.
O ran y gwaith, mi fydd hi'n diddori'n arbennig, rwy'n siŵr, yn ein hymateb ni i'r ail gomisiwn ar ardaloedd o ddwysedd is a chanolig, a'r sgwrs dwi'n ei chael yfory gydag awduron y comisiynau hynny. Mae yna elfennau, fel rôn i'n sôn, lle rŷn ni'n moyn ffocysu yn benodol, a'r rheini yw addysg a blynyddoedd cynnar, technoleg, gweithleoedd, chwaraeon a diwylliant, ac arweinyddiaeth leol hefyd. Ond rwy'n credu y byddwn i hefyd eisiau gweithio'n ofalus gyda'r mentrau iaith lleol—cyfeiriodd rhywun arall at y rheini; mae modelau gwahanol gyda ni ar draws Cymru—ac wedyn mudiad sydd yn dod â'r arbenigedd yna at ei gilydd. Ac felly, wrth ymateb i'r comisiwn a rhoi cynlluniau yn eu lle, byddwn i'n frwd iawn i dynnu ar ei harbenigedd hi a'r mentrau iaith yn ehangach i hwyluso hynny.
Prynhawn da, Weinidog. Dwi eisiau chwifio'r fflag ar gyfer Powys, os gwelwch yn dda. Rydyn ni wedi gweld ym Mhowys bod cynnydd gwirioneddol a chroesawus yn y maes cyfrwng Cymraeg dros y blynyddoedd. Mae teuluoedd hefyd mewn ardaloedd gwledig ym Mhowys wedi teimlo bod mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg yn cael ei gyfyngu gan ddaearyddiaeth yn hytrach na chan y galw. Mae hynny bellach yn dechrau newid, dwi'n falch i ddweud. Mae dwy ysgol pob oed yn symud tuag at fod yn ysgolion cyfrwng Cymraeg yn llwyr. Mae ysgol pob oed cyfrwng Cymraeg newydd yn cael ei chynllunio yng nghanol y sir, ac mae cynnig i ehangu darpariaeth mewn ysgol gynradd ger Aberhonddu ar fin cael ei gyflwyno i'r cabinet. Rydyn ni'n gwerthfawrogi cefnogaeth y Llywodraeth, wrth gwrs, ond mae angen mwy o arian ar y cyngor yna. Felly, beth allwch chi ei ddweud wrthym am yr arian a'r cymorth sydd ar gael i lefydd fel Powys, er mwyn sicrhau bod yr iaith Gymraeg yn cael ei chynnal yn fwy drwy ein hysgolion? Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn. Rydw i wastad yn croesawu'r cyfle i siarad am Bowys. Roeddwn yn arfer tynnu coes rhagflaenydd yr Aelod, gan ddweud mai cyfandir, nid etholaeth, oedd Powys. Dyna oedd rhywun yn ei deimlo wrth yrru o’r gwaelod i’r top. Rwy’n falch iawn i glywed am y cynnydd sydd yna ym Mhowys o ran ysgolion, yn enwedig yr ysgolion pob oed. Rwy’n credu bod y rheini’n ddatblygiad diddorol yn y cyd-destun hwn.
Beth gallaf ei ddweud wrthi ar hyn o bryd yw y byddwn ni, wrth edrych ar y comisiynau yma a’r argymhellion, yn edrych yn fanwl ar eu heffaith nhw ar gymunedau a datblygu’r Gymraeg ym mhob rhan o Gymru. Dyna’r pwynt a’r bwriad. Wedyn, byddwn yn edrych ar beth yw goblygiadau hynny o ran adnoddau, i gael y maen i’r wal ym Mhowys ac ym mhob man.
Ac yn olaf, Kiera Marshall.
Diolch. Dwi'n dysgu Cymraeg ers yr ysgol gynradd, ond gadawais yr ysgol yn methu â siarad Cymraeg bron o gwbl. Rwy'n drist i ddweud mai fi yw'r mwyafrif.
Mae ymchwil gan Gymdeithas yr Iaith yn awgrymu bod tua 80 y cant o blant yn gadael yr ysgol yng Nghymru heb yr hyder i siarad Cymraeg.
Methodd y system addysg fi ac, o hyd, mae system addysg Cymru yn methu ein plant.
Yn gyntaf, a wnaiff y Gweinidog amlinellu sut mae'n bwriadu gwella addysg Gymraeg i ddysgwyr ail iaith mewn ysgolion cyfrwng Saesneg?
Pam ddim dysgu Cymraeg yn iawn ym mhob ysgol? Pam mae fy nghariad yn rhugl? Pam ei fod ef yn ddwyieithog a dydw i ddim? Rŷn ni yr un oed. Aethom ni i'r ysgol yn yr un wlad. Pam na chawsom ni ddim yr un iaith—iaith y wlad rydw i'n byw ynddi? Felly, rydw i wedi treulio cannoedd o oriau a channoedd o bunnoedd a llawer o ymdrech i ddysgu fy iaith. Rydw i'n lwcus i gael yr amser, yr arian a'r swydd i ddysgu. Mae gormod o bobl nad ydynt yn cael y cyfle.
Yn ail, a wnaiff y Gweinidog amlinellu pa gefnogaeth y mae hi eisiau ei weld i oedolion sy'n ddysgwyr fel fi, na chawson nhw rodd y Gymraeg yn ein hysgolion ac nad oedden nhw erioed wedi cael y dewis hwnnw i ddefnyddio'r iaith yn y lle cyntaf?
Diolch yn fawr. Rwy'n gallu clywed y rhwystredigaeth a'r rhuglder yn y cwestiwn hwnnw. O safbwynt dysgu'r Gymraeg o fewn ein hysgolion ni, rŷn ni'n mynd ati i edrych yn ofalus ar gynyddu'r nifer o ddisgyblion sydd yn cael mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg, a'r targed hwnnw o 50 y cant ym mlwyddyn un erbyn 2050. Ond rydym hefyd yn atgyfnerthu'r Gymraeg yn ein hysgolion drwyddi draw, a fydd yn mynd i'r afael, rwy'n credu, â pheth o'r rhwystredigaeth yr oedd yr Aelod yn sôn amdani yn ei chwestiynau hi.
Hefyd, mae’n bwysig ffocysu ar y gefnogaeth sydd ar gael i ddysgwyr sy'n oedolion. Rŷn ni'n gweithio gyda'r ganolfan, a fydd yn dyfod yn athrofa y flwyddyn nesaf, i sicrhau bod cymaint o bobl â phosib yn gallu cael mynediad at wersi Cymraeg di-dâl, sef y pwynt arall yr oedd yr Aelod yn ei wneud.
Mae'r rhaglen waith yn cynnig hyfforddiant amrywiol a hyblyg iawn hefyd. Mae'n bwysig cofio bod nifer ohonom ni yn gwybod am bobl sydd yn manteisio ar gyfleoedd mewn gweithleoedd ar draws Cymru hefyd i ddysgu Cymraeg. Mae mwy o waith i'w wneud, ond rwy'n credu—neu'n gobeithio, beth bynnag—ein bod ni'n darlunio pwysigrwydd gwneud y gwaith hwn, a'n hawydd ni i symud yn gyflym i'w gyflawni.
Diolch yn fawr iawn, Weinidog; neu efallai y dylwn i ddweud 'jolch'.
Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: ein gweledigaeth ar gyfer datganoli rheilffyrdd. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, Mark Hooper.
Yn ysbryd y sgwrs sydd newydd fod, rwy’n dysgu Cymraeg. Ddirprwy Lywydd, mae'n bleser gen i ddiweddaru'r Aelodau am y cynnydd yr ydym yn ei wneud ar ein hymrwymiadau ar gyfer y 100 diwrnod cyntaf ar y llwybr at ddatganoli gwasanaethau a seilwaith rheilffyrdd yn llawn. Heddiw, hoffwn esbonio ein gweledigaeth ar gyfer datganoli rheilffyrdd yng Nghymru, ac, yn bwysig, sut y byddwn yn bwrw ymlaen gyda llwybr clir a chredadwy i'w gyflawni.
Mae rheilffyrdd yn fwy na thraciau dur ac amserlenni, nhw yw rhydwelïau ein cenedl, yn cysylltu pobl â swyddi, addysg, teulu a chyfleoedd. Pan fydd ein rheilffyrdd yn gweithio'n dda, mae Cymru'n gweithio'n dda. Pan fyddan nhw'n methu, mae cymunedau a ffyniant y genedl yn cael eu dal yn ôl. Mae'r system bresennol ar gyfer ein rheilffyrdd yn dameidiog. Mae seilwaith yn cael ei reoli i raddau helaeth ar lefel y DU. Yn wahanol i Lywodraeth yr Alban, nid oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw reolaeth dros fuddsoddi mewn seilwaith rheilffyrdd. Rhennir atebolrwydd mewn perthynas â'r gwasanaethau a ddarperir ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a'r DU, ond nid yr ysgogiadau i sbarduno newid. Mae hynny'n golygu bod penderfyniadau sy'n effeithio ar deithwyr yng Nghymru yn cael eu gwneud yn rhy aml mewn mannau eraill, heb alinio blaenoriaethau Cymru yn llawn.
Ers degawdau, mae Llywodraeth y DU wedi methu â buddsoddi yn rhwydwaith rheilffyrdd Cymru ac yn hytrach wedi caniatáu iddo ddirywio. Mae'r rhwydwaith yng Nghymru yn ffurfio tua 10 y cant o gyfanswm rhwydwaith Prydain yn ôl hyd trac, ond dros y 15 mlynedd diwethaf, dim ond 1.5 y cant o gyfanswm y buddsoddiad mewn gwelliannau a gafwyd. Ac yn amlwg, dim ond 9 y cant o'r rhwydwaith sydd wedi'i drydaneiddio, yn bennaf o ganlyniad i linellau craidd y Cymoedd, o'i gymharu â 45 y cant yn Lloegr a 33 y cant yn yr Alban. Ac mae pleidiau ar draws y Siambr wedi cydnabod annhegwch cyllid HS2. Rydym ar ein colled o ran cyllid canlyniadol gwerth £850 miliwn hyd at ddiwedd y cyfnod adolygu gwariant hwn, ac mae'r ffigur hwnnw'n tyfu'n esbonyddol nawr bod Llywodraeth y DU yn asesu y bydd HS2 bellach yn costio mwy na £100 biliwn. Mewn cymhariaeth, mae Llywodraeth yr Alban wedi cael tua £1.3 biliwn o gyllid ychwanegol o ganlyniad i gymharedd â HS2, hyd at ddiwedd y cyfnod adolygu gwariant presennol. Mae Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon wedi cael tua £0.5 biliwn. Ein huchelgais ni yw newid hynny. Mae gennym weledigaeth o fod â rhwydwaith rheilffyrdd datganoledig, lle mae gwasanaethau rheilffyrdd yn cael eu cynllunio o amgylch anghenion ein pobl, ein cymunedau a'n heconomi ni.
Mae Trafnidiaeth Cymru eisoes wedi dangos beth fyddai'n bosibl pe bai Cymru'n gyfrifol am y trac a'r trên. Drwy drawsnewid llinellau craidd y Cymoedd, maen nhw wedi dangos y gall Cymru berchnogi, rheoli a chyflawni trawsnewidiad seilwaith rheilffyrdd sylweddol yn llwyddiannus, a fydd yn newid bywydau pobl yn ne y wlad, drwy gysylltu cymunedau yn well a'i wneud yn lle mwy deniadol i fusnesau ddechrau a thyfu. Ein gweledigaeth yw gweld hynny'n cael ei ailadrodd ledled Cymru, datblygu Cledrau Croesi Caerdydd i'w gwneud hi'n haws i bobl deithio'n gynaliadwy drwy ein prifddinas; adeiladu gorsafoedd newydd yn y de-orllewin, drwy fetro Bae Abertawe a gorllewin Cymru; cynyddu capasiti rheilffyrdd yn y gogledd drwy rwydwaith gogledd Cymru; a chynyddu capasiti trwy ganol y wlad ar linell y Gororau. Byddai hyn yn drawsnewidiol i gysylltedd yng Nghymru, ond dim ond gyda'r pwerau a'r cyllid cywir y bydd yn bosibl ei gyflawni'n llawn.
Heddiw, rwyf am nodi'r camau y byddwn ni'n eu cymryd i symud tuag at y weledigaeth hon, gan fynd ar drywydd datganoli pellach mewn ffordd bragmatig fesul cam. Ein camau cyntaf fydd gweithio'n adeiladol gyda'r Adran Drafnidiaeth i gyflawni gwelliannau o dan y system bresennol. Cydnabu Llywodraeth y DU ei diffyg buddsoddiad hanesyddol yn rheilffyrdd Cymru ym mis Chwefror ac ymrwymodd i ariannu gweledigaeth rheilffyrdd Trafnidiaeth Cymru gwerth £14 biliwn. Drwy fwrdd rheilffyrdd y DU a bwrdd rheilffyrdd Cymru Llywodraeth Cymru, byddwn yn gweithio'n adeiladol gyda nhw i gytuno ar flaenoriaethau ac amserlen ar gyfer y cyllid hwn a datblygu llif credadwy o gynlluniau, ond byddwn hefyd yn eu dwyn i gyfrif i gyflawni eu haddewid i Gymru.
Mae bwrdd rheilffyrdd Cymru hefyd yn rhoi cyfle i ni bwyso bod y cynlluniau a gyhoeddwyd yn adolygiad gwariant 2025 yn cael eu cyflawni'n gyflym yn y cyfnod adolygu gwariant hwn sy'n rhedeg hyd at 2029-30. Yn benodol, byddaf yn canolbwyntio ar sut y gallwn ni gyflymu'r gwaith o gyflawni gorsafoedd Burns i gynnig mwy o gysylltedd a dewisiadau amgen i deithio ar hyd yr M4, ac rwy'n disgwyl i Network Rail weithio'n agos gyda Trafnidiaeth Cymru fel y gallwn gyflawni'r gorsafoedd hyn cyn gynted â phosibl.
Yn ail, mae Bil Rheilffyrdd Llywodraeth y DU yn cynrychioli moment sylweddol o newid, ac mae angen i ni sicrhau bod y Bil yn gweithio i Gymru mewn ffordd sy'n gyson â'n llwybr i ddatganoli. Ar gyfer y DU, cynigir corff cyhoeddus newydd, Great British Railways, i ddod â thrac a thrên at ei gilydd ledled Prydain Fawr. Mae hefyd yn cyflwyno mecanweithiau newydd ar gyfer cydweithio rhwng Llywodraethau, gan gynnwys memorandwm cyd-ddealltwriaeth rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraethau Cymru. Ond mae'n rhaid i ni hefyd fod yn glir: nid yw'r Bil yn newid yn sylfaenol lle mae pŵer yn eistedd; nid yw'n rhoi rheolaeth i Gymru dros seilwaith rheilffyrdd, ei phenderfyniadau cyllido neu fuddsoddi.
Fel y'i drafftiwyd ar hyn o bryd, mae gennyf bryderon difrifol ynglŷn â sut mae nifer o'r cymalau yn y Bil yn effeithio ar rôl Gweinidogion Cymru a'r Senedd hon. Rwyf eisoes wedi nodi'r rhain i Weinidog Rheilffyrdd y DU, gan geisio ymgysylltu ymhellach ar sut y gellir diogelu a hyrwyddo ein dyheadau ar gyfer rheilffyrdd. Mae wedi ymrwymo i drafodaethau brys fel y gallwn sicrhau bod y diwygiadau presennol yn sicrhau canlyniadau gwell i Gymru.
Er mwyn mynd i'r afael â'r pryderon hyn, byddaf yn ceisio sicrhau bod y Bil yn gyntaf yn galluogi sail statudol ar gyfer rôl Gweinidogion Cymru a'r Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth, yn galluogi cydraddoldeb i Trafnidiaeth Cymru ac yn dyfnhau'r bartneriaeth â Great British Railways, ac yn galluogi diogelu a gwella cymhwysedd datganoledig y Senedd mewn perthynas â rheilffyrdd. Gall y camau hyn wella'r ffordd y mae penderfyniadau'n cael eu gwneud, sicrhau bod gan Gymru lais cryfach a dylanwad cliriach, gan wneud gwahaniaeth i deithwyr.
Yn drydydd, mae ein maniffesto yn ein hymrwymo i drafod cyllid rheilffyrdd tecach i Gymru, ac mae hyn yn parhau i fod yn ganolog i'n dull gweithredu. Yn ddiweddarach y prynhawn yma, byddwn yn clywed y Prif Weinidog yn nodi ein blaenoriaethau ar gyfer cyllid teg, rhywbeth sy'n cael ei deimlo'n ddybryd o ran rheilffyrdd.
Rwyf eisoes wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth i nodi hyn, a bydd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid yn pwyso am newidiadau sy'n cydnabod realiti rheilffyrdd yng Nghymru, gan gynnwys trefniadau ariannu sy'n adlewyrchu ein cyfrifoldebau, cydnabyddiaeth o berchnogaeth Llywodraeth Cymru ar seilwaith fel llinellau craidd y Cymoedd, a chyfran deg o fuddsoddiad i fynd i'r afael â thanariannu hanesyddol. Heb gyllid teg, ni all datganoli lwyddo. Gydag ef, gallwn ddatgloi newid trawsnewidiol.
Yn olaf, byddwn yn gwneud yr achos dros ddatganoli llawn i Gymru. Mae hynny'n golygu penderfyniadau dros gyllid rheilffyrdd a wneir nid yn San Steffan ond yng Nghymru, fel sy'n digwydd eisoes yn yr Alban; trac a thrên wedi'u hintegreiddio yng Nghymru, fel y mae Llywodraeth y DU yn ceisio ei wneud yn Lloegr, gyda seilwaith wedi'i ddatganoli i Gymru ynghyd â gwasanaethau ar y rhwydwaith; ac ar gyfer seilwaith a gwasanaethau trawsffiniol, rôl bartneriaeth i Gymru gyda Llywodraeth y DU a GBR i ddarparu rheolaeth effeithiol. Byddai hyn yn newid sylweddol yn ein gallu i alinio buddsoddiad ag anghenion Cymru, gan reoli risg mewn ffordd gytbwys.
Mae'r Llywodraeth hon eisiau gweld Bil Cymru newydd er mwyn deddfu ar gyfer hyn a phwerau pellach i Weinidogion Cymru, i roi'r offer i ni wella bywydau pobl yng Nghymru. Rwy'n disgwyl gweithio gyda Gweinidogion y DU yn llawn i archwilio'r llwybr i gyflawni'r amcanion hyn, gan sicrhau bod rhwydwaith rheilffyrdd Cymru yn parhau i fod wedi'i integreiddio'n llawn â rhwydwaith rheilffyrdd ehangach Prydain Fawr ac yn parhau i ddarparu cysylltedd di-dor.
Ddirprwy Lywydd, mae ein gweledigaeth yn glir. Rydym ni eisiau rheilffordd sydd wedi ei chynllunio yng Nghymru, wedi ei chyflawni yng Nghymru ac yn atebol i bobl Cymru. Fydd y daith ddim yn digwydd dros nos, ond mae gyda ni lwybr a'r penderfyniad i wireddu. Pan fydd ein rhwydwaith trafnidiaeth yn llwyddo, mae Cymru yn gweithio yn well. Diolch.
Diolch am eich datganiad. Weinidog, rydym ni yn Reform, mae'n werth dweud ar y dechrau, yn parchu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru yn berchen ar linellau'r Cymoedd. Mae'n werth dweud na ddylid datganoli pŵer dros reilffyrdd ymhellach. Nid yw seilwaith rheilffyrdd yn ymwneud â gweithredu trenau yn unig, mae'n ymwneud a chynnal traciau, ailosod signalau, ymateb i lifogydd, methiannau brys a llawer mwy. Mae'r rhain yn gyfrifoldebau sy'n gofyn am beirianwyr arbenigol iawn, rheolwyr asedau profiadol, llywodraethu cadarn a chynllunio ariannol hirdymor, pethau nad yw Llywodraeth Plaid Cymru yn enwog amdanynt.
Nawr, Weinidog, ar hyn o bryd, dim ond llinellau craidd y Cymoedd sydd wedi'u datganoli. Mae rhannau mawr o seilwaith rheilffyrdd yn dal i gael ei reoli gan Network Rail. Felly, o ystyried mai dim ond rhan fechan o'r adran reilffyrdd yng Nghymru yr ydych chi'n ei rheoli ac yn berchen arni, pa dystiolaeth allwch chi ei darparu bod gan Lywodraeth Cymru y bobl, yr arbenigedd, y gallu rheoli a'r cydnerthedd ariannol i gymryd cyfrifoldeb am y rhwydwaith cyfan?
Nawr, rwy'n edmygu'r gwaith y mae Trafnidiaeth Cymru yn ei wneud, ond pan nad oes toiledau hyd yn oed ar y trenau tram o'r radd flaenaf—mater brys a godwyd gyda mi dim ond y bore yma gan Age Cymru—rwy'n credu bod yn rhaid i ni ganolbwyntio ar gael y pethau sylfaenol yn iawn. A gadewch i ni beidio ag anghofio hanes ofnadwy Plaid Cymru o ran trafnidiaeth yn ei gyfanrwydd: ers 27 mlynedd, rydym wedi gweld sut mae Llafur a Phlaid Cymru wedi cymryd rhan mewn rhyfel gelyniaethus ar fodurwyr heb ddarparu'r rhwydwaith trafnidiaeth dibynadwy a addawyd i Gymru drosodd a throsodd ym mhob etholiad.
Nawr, mae ffyrdd Cymru yn cael eu plagio gan dyllau. Mae Plaid Cymru wedi dymuno sgrapio ffordd liniaru'r M4, a nawr does gennym ni ddim syniad beth yw eu polisi ar ffordd liniaru'r M4, wrth i fodurwyr barhau i ddioddef gyda therfynau 20 mya, nad ydynt yn cael eu cefnogi hyd heddiw.
Nawr, mae disgwyl i ni gredu y gall yr un agenda Llafur-Plaid Cymru gymryd cyfrifoldeb dros y rhwydwaith rheilffyrdd cyfan yn llwyddiannus, a bod San Steffan yn ddyledus iddynt, gan gwyno'n gyson am annhegwch canfyddedig yn hytrach na pharhau â'r gwaith. Nawr, Weinidog, yn 2013, cynigiodd Llywodraeth y DU y pwerau benthyca ariannol sydd eu hangen ar Gymru i adeiladu ffordd liniaru'r M4, a wyddoch chi beth? Roedd Plaid Cymru yn ei wrthwynebu, a gwastraffwyd miliynau o arian trethdalwyr ar ymgyrch ideolegol i orfodi pobl ar drafnidiaeth gyhoeddus. Yn hytrach na cheisio datganoli rheilffyrdd ac erfyn yn barhaus am fwy o bwerau oddi wrth San Steffan, dylai Plaid Cymru ganolbwyntio ar y prosiectau sydd gennym wrth law ar hyn o bryd i wella ein rhwydwaith trafnidiaeth: adeiladu trydedd groesfan dros afon Menai; uwchraddio'r wibffordd A55; sgrapio terfynau 20 mya cyffredinol; ac adeiladu ffordd liniaru'r M4.
Diolch am y cwestiwn, rwy'n credu, Jason. Fe wnaethon ni fwynhau ein sgwrs gyntaf pan wnaethon ni gyfarfod i siarad am y materion hyn, ac rwy'n gobeithio cael mwy o'r sgyrsiau adeiladol hynny yn y dyfodol, ac efallai treulio ein hamser yn siarad am drafnidiaeth, sef y swydd rydw i'n cael fy nhalu i'w gwneud, a fyddai'n haws i mi ei wneud.
Fe wnaethoch chi gyfeirio at gwyno. Fe ddywedaf i wrthych chi yr hyn nad ydw i'n ei wneud. Dydw i ddim yn cwyno. Rwy'n paratoi i barhau â'r gwaith i wneud i system drafnidiaeth Cymru weithio, ac mae rheilffyrdd yn rhan allweddol ohoni. Nawr, pan fyddwch chi'n siarad â phobl am brofi pwdin, mae llinellau craidd y Cymoedd a'r hyn sydd wedi digwydd ar y metro yn enghraifft berffaith o'r hyn a all ddigwydd pan fyddwn ni'n dod at ein gilydd ac yn dechrau gweithio arno. Ac os ydych chi'n teithio arno, byddwch chi'n gweld y manteision, ac rydych chi'n clywed pobl bob dydd yn dweud pa mor bwysig yw hi y gallant fynd i orsaf a mynd ar drên sy'n gyfforddus ac yn gweithio ac yn gwneud y gwaith y mae angen iddo ei wneud. Mae angen i ni wneud i hynny ddigwydd dros Gymru gyfan. Mae cysylltedd mewn rhai rhannau o Gymru yn wael iawn. Rhan o'n cyfrifoldeb yw sicrhau bod hynny'n newid. Allwn ni ddim gwneud hynny pan fydd pobl yn San Steffan yn gwneud y penderfyniadau a phan nad oes unrhyw lais gennym ar y mater. Mae angen i ni fod y bobl sy'n gwneud y penderfyniadau hynny, ac mae gennym y prawf y gallwn ni wneud hynny.
Y peth allweddol sy'n bwysig i wneud i bethau ddigwydd yw gwneud yn siŵr bod yna gadwyn gyflenwi. Un o'r pethau rydw i'n ymwybodol iawn ohono yw bod gennym ni bobl sydd wedi cyflawni llinellau craidd y Cymoedd, sydd wedi cyflwyno'r metro, ac maen nhw'n brin ac yn barod i gymryd rhan yng ngham nesaf ein prosiect nesaf o ran Cymru. Mae gennym gynlluniau ar gyfer gorsafoedd Burns. Mae angen i ni eu gweithredu. Cefais sgwrs adeiladol gyda Llywodraeth y DU. Rydyn ni'n mynd i fynd ar drywydd hynny yn yr un modd ag rwy'n credu ein bod ni'n cytuno y byddwn yn cael sgyrsiau adeiladol hefyd, fel y gwnes i gydag eraill o gwmpas y Siambr hon. Ond un o'r pethau na ddylem ei wneud yw dechrau awgrymu mai cwyno yw hyn. Mae hyn yn ymwneud â pharhau â'r gwaith. Dyma beth rydyn ni'n ei wneud. Dyma beth rydw i'n awyddus i'w wneud, ac ni fyddaf yn cwyno o gwbl.
Diolch, Weinidog, am eich datganiad heddiw. Yn ei hanfod, mae trafnidiaeth yn ymwneud â chysylltu pobl â swyddi, â chyfleoedd a chymunedau. Dyna pam rydw i mor falch o'r modd y buddsoddodd y Llywodraeth Lafur flaenorol £800 miliwn mewn trenau newydd ledled Cymru, lansio rhwydwaith gogledd Cymru fel rhaglen hirdymor o welliannau rheilffyrdd yng ngogledd Cymru, a chreu metro de Cymru gwerth £1.1 biliwn, gan gynnwys trydaneiddio 170 km o reilffordd Fictoraidd.
Yn yr etholaeth rwy'n ei chynrychioli ac yn byw ynddi, rwyf wedi gweld drosof fy hun a gan gyd-gymudwyr sut mae'r buddsoddiad yn llinellau craidd y Cymoedd a metro de Cymru wedi trawsnewid bywydau pob dydd pobl. Ac wrth gwrs, dyna pam rydw i hefyd yn falch bod y Llywodraeth Lafur flaenorol yng Nghymru, gyda fy nghyd-Aelod Ken Skates fel Ysgrifennydd trafnidiaeth, wedi sicrhau'r ymrwymiad hwnnw o £14 biliwn o fuddsoddiad rheilffyrdd yng Nghymru gan Lywodraeth Lafur y DU, gan roi terfyn ar fwy na degawd o esgeulustod y Torïaid.
Yn eich datganiad, Gweinidog, fe gyfeirioch chi at weledigaeth a bwriad Trafnidiaeth Cymru ar gyfer rheilffyrdd yng Nghymru, 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd'. Mae hyn, wrth gwrs, yn ymrwymiad hirdymor i Gymru a rheilffyrdd y gororau, i ddarparu llif prosiectau gorsafoedd newydd, llinellau rheilffordd wedi'u huwchraddio a gwasanaethau trên gwell. Ac mae'n cofleidio'r rhwydweithiau nad ydynt wedi'u datganoli a'r rhwydweithiau sy'n eiddo i Lywodraeth Cymru. Ac rydych chi wedi crybwyll heddiw, Weinidog, eich trafodaethau gyda Llywodraeth y DU. Mae'r ymrwymiad hwnnw o £14 biliwn yn fuddugoliaeth enfawr i Gymru, a bydd ei wireddu yn dibynnu ar y ddwy Lywodraeth yn gweithio'n agos gyda'i gilydd, ynghyd ag ystod o bartneriaid hanfodol. Felly, a ydych chi, Weinidog, yn sefyll yn gadarn y tu ôl i'r weledigaeth ar gyfer 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd'? Ac ers dod yn Llywodraeth, pa gynnydd ydych chi wedi'i wneud tuag at weithio ar y cyd ac mewn partneriaeth â Llywodraeth y DU i'w gyflawni? Pa gynnydd sydd wedi'i wneud dros yr wythnosau diwethaf wrth symud ymlaen â gorsafoedd Burns, arbrawf parcffordd Glannau Dyfrdwy a phrosiect gwella rheilffyrdd Padeswood? Ac yn ail, pan fyddwn yn siarad am ddatganoli yn y Siambr hon, mae'r ffocws yn aml ar ddatganoli mwy o San Steffan i Fae Caerdydd. Ond nid yw datganoli yn gorffen ym Mae Caerdydd yn unig. Mae gen i yr un diddordeb mewn gweld sut rydyn ni'n symud pŵer yn agosach at bobl, ledled Cymru, at y rhanbarthau, y cynghorau, a'r cymunedau sy'n gwybod beth sydd ei angen orau arnynt. Dyna pam, yn y Llywodraeth, fe wnaethom foderneiddio grantiau trafnidiaeth leol, gan symud o'r sefyllfa lle roedd cynghorau yn gorfod gwneud cynnig i nifer o gronfeydd ar gyfer cynlluniau lleol bach i gyd-bwyllgorau corfforaethol rhanbarthol yn derbyn yr un pot hwnnw o gyllid ar gyfer datblygu blaenraglen.
Diolch, Vikki. Diolch am y cwestiwn. Felly, dydw i ddim yn mynd i sefyll yma—ac rwy'n credu ein bod ni wedi ei gwneud hi'n glir pan wnaethon ni gyfarfod—i fod yn anghynnes ynghylch y gwaith sy'n digwydd, ac rwy'n teimlo ein bod ni'n adeiladu ar y gwaith da sydd wedi digwydd hyd yma gyda llinellau craidd y Cymoedd, gyda'r metro. Rwy'n credu bod hwn yn waith da, ond mae angen i ni ei wthio ymhellach, ac rwy'n credu mai'r hyn rydyn ni'n ei gyflwyno yma yw cyflymu'r symudiad hwnnw i gymryd cyfrifoldebau. A dyna pam mae datganoli yn dod yn rhywbeth mor bwysig, oherwydd, yn y pen draw, mae hyn yn ymwneud â ni yn sicrhau bod y penderfyniadau yn cael eu gwneud yn y lle iawn i weithredu'r pethau cywir.
Nid ydym yn credu—ac rwy'n credu ei fod wedi cael ei dderbyn yn eang o'r blaen yn y Siambr—mai San Steffan yw'r lle iawn i benderfynu ar ein gwariant ar seilwaith rheilffyrdd. Profir y pwdin drwy'r ffigur y soniais amdano yn gynharach: mae 10 y cant o'r rhwydwaith rheilffyrdd gennym ni, ond dim ond 1 y cant o'r gwelliannau sydd wedi'u gwario yng Nghymru. Felly, rydym wedi cael ein tanariannu yn hanesyddol. Nawr, mae'r £445 miliwn sydd yn yr adolygiad gwariant hwn yn gam i'r cyfeiriad cywir. Nid yw'n ddigonol i gyflawni gorsafoedd Burns yn y ffordd y mae angen iddynt gael eu cyflawni. Felly, rydyn ni'n cael sgwrs adeiladol. Ac fe wnaethoch chi ofyn am y manylion. Roeddwn i'n falch iawn o'r ymagwedd gadarnhaol a ddaeth yn sgil fy sgwrs gyda Llywodraeth y DU—yn falch iawn o sut aeth hi. Rydym wedi ymrwymo, y Gweinidog dros reilffyrdd a minnau, i fynd i fwrdd rheilffyrdd Cymru nesaf hefyd, lle gallwn barhau â'r ymgysylltiad hwnnw lle gall y timau o'n cwmpas weld ein bod yn dal ar yr un dudalen.
Gofynnoch chi a oeddwn i'n sefyll yn gadarn y tu ôl i weledigaeth Trafnidiaeth Cymru, ac rwy'n gwneud hynny. Mae hyn yn rhywbeth sy'n gwneud gwahaniaeth clir i Gymru. Ond y broblem yw bod angen ei ariannu'n iawn, a dyna'r peth hanfodol. Felly, pan ydyn ni'n siarad am y £14 biliwn, sydd wedi cael ei ailadrodd, mae angen i ni weld hynny wedi'i nodi yn yr adolygiad gwariant nesaf, fel y gallwn fynd ymlaen a gwneud y gwaith. Yr hyn rydw i wedi'i ganfod gyda Trafnidiaeth Cymru yw eu bod yn barod i fynd ymlaen a gwneud hynny, felly rwyf am roi'r adnoddau iddynt, drwy Weinidog y Cabinet dros Gyllid, i helpu hynny i ddod yn realiti. Oherwydd mae pobl Cymru wedi cael llond bol ar bobl yn gohirio penderfyniadau. Dydw i ddim yn mynd i wneud hynny. Yr hyn rydw i eisiau sicrhau yw ein bod ni'n cael rhywfaint o symudiad.
Rwy'n croesawu'r cwestiwn ar ddatganoli. Rwy'n gefnogwr brwd o ddatganoli. Rwy'n credu bod datganoli yn briodol pan fo ar y lefel gywir. Felly, y peth allweddol am ddatganoli yw gwneud yn siŵr eich bod chi'n gwneud y penderfyniadau cywir ar y lefel gywir. Rheilffyrdd, mae hynny ar lefel Cymru, ac rwy'n glir am hynny. Dyna lle dylem fod yn rhoi'r pwyslais.
Diolch, Weinidog, am eich datganiad. Nawr, hoffwn dalu teyrnged i gyn-Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth, Ken Skates. Er efallai nad ydym bob amser wedi cytuno, rwy'n gwybod o fy sgyrsiau a'm hymgysylltiad â Ken ei fod e, fel fi, eisiau gwella gwasanaethau rheilffyrdd i'n hetholwyr, a bob amser yn gweithio gyda'r nod hwnnw mewn golwg.
Ar nodyn cadarnhaol i reilffyrdd yng Nghymru, byddai'n anghynnes peidio â chydnabod bod rhywfaint o welliant wedi bod yn ystod y blynyddoedd diwethaf gydag agweddau ar wasanaethau rheilffyrdd, sef cyflwyno'r system tapio i mewn ac allan ar ffurf system Transport for London yn ne Cymru, sydd wedi bod yn fenter dda ac wedi lleihau cost teithio o'i gymharu â phrynu tocynnau rheolaidd. Mae'n dda gweld hyn yn cael ei gyflwyno ar draws y gogledd nawr hefyd. Mae trydaneiddio llinellau craidd y Cymoedd hefyd wedi dod â gwelliannau mawr eu hangen i reilffyrdd a oedd wedi cael eu hystyried yn anghofiedig gan lawer ers amser maith, ond mae'n rhaid i ni gofio nad Caerdydd yn unig yw Cymru.
Gan droi nawr at feysydd y mae angen mynd i'r afael â nhw o hyd, fe ddechreuaf gyda chydnerthedd rheilffyrdd. Nawr, rydyn ni wedi gweld tywydd poeth yn ddiweddar—ac mae'n debyg y byddwn yn ei weld eto. Mae cerbydau sy'n heneiddio a gwendidau o fewn y rhwydwaith yn golygu bod ein rheilffordd yn parhau i fod yn llawer rhy fregus, ac mae angen i ni roi'r cydnerthedd hwnnw yn ôl. Llinell y Gororau yw, efallai, y mwyaf agored i aflonyddwch. Mae oedi yn y de yn effeithio ar y gogledd, ac, oherwydd strwythur y rhwydwaith, gall effeithio'n gyflym ar wasanaethau ledled Cymru gyfan. Felly, rwy'n croesawu'r Gweinidog heddiw yn cydnabod yr angen i gynyddu capasiti a chydnerthedd ar y llwybr hwn. Mae teithwyr, fodd bynnag, wedi clywed yr ymrwymiadau hyn o'r blaen a byddant yn iawn i fod eisiau gweld gweithredu yn hytrach na geiriau teg. A all y Gweinidog felly amlinellu pa ymyriadau penodol sy'n cael eu hystyried, a phryd y gallwn ddisgwyl gweld gwelliant diriaethol yno?
Rwy'n credu bod gorsaf arfaethedig Magwyr a Gwndy yn dangos beth y gellir ei gyflawni pan fydd ymgyrchu lleol yn cael ei gefnogi gan fuddsoddiad a chydweithrediad priodol. Ond mae'n rhaid i ni gydnabod mai cefnogaeth Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU a chyn Ysgrifennydd Gwladol Cymru a helpodd i symud o'r cynlluniau a datblygu'r prosiect hwn. Cyflawnodd Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU fuddsoddiad sylweddol mewn rheilffyrdd i Gymru, gan gynnwys trydaneiddio prif linell y Great Western i Gaerdydd, trenau cyflym 'intercity' newydd a chyllid sylweddol tuag at linellau craidd y Cymoedd. Roeddwn i'n rhan o'r gwaith cyflawni bargen ddinesig prifddinas-ranbarth Caerdydd, a oedd yn canolbwyntio ar gyflwyno'r metro. Cafodd hynny, unwaith eto, ei gyflawni oherwydd bod Llywodraeth y DU wedi galluogi hynny i ddigwydd.
Diolch, Peter, ac, unwaith eto, diolch am y ffordd adeiladol rydych chi wedi fframio'r cwestiynau, er bod yna ychydig o bethau yr wyf yn credu ein bod ni'n cymryd safbwyntiau ychydig yn wahanol arnynt. Ond os dechreuwn ni ar eich pwynt olaf yn gyntaf, 'Ai pŵer yw'r peth pwysig neu a yw gwneud bywydau pobl yn well yn bwysicach?' Wyddoch chi, pe bawn i'n gallu gweld ffordd o allu cyflawni pethau heb bŵer yna byddwn i'n ymchwilio i hynny yn gyntaf? Mae'r ddau bwynt cyntaf yn fy natganiad yn cyfeirio at weithio gyda Llywodraeth y DU yn fwy adeiladol gyda'r pwerau presennol sydd gennym. Felly, rydw i eisiau bod yn glir, pan fyddaf yn ymdrin â Llywodraeth y DU, byddaf yn rhywun sydd bob amser yn gweithio'n adeiladol, bob amser yn onest ac yn ceisio cael y gorau allan o'r berthynas honno. Mae hynny'n cynnwys lle rydyn ni'n gysylltiedig ledled y wlad, a gwneud yn siŵr bod y pethau hynny'n gweithio. Felly, nid wyf yn rhywun sydd dim ond yno, pŵer er mwyn pŵer.
Fodd bynnag, mae'n fwyfwy amlwg, os edrychwch chi—. Fe wnaethoch chi gyfeirio at y ffigur trydaneiddio. Dim ond 9 y cant o'n rhwydwaith rheilffyrdd sydd wedi cael ei drydaneiddio; mae 45 y cant o rwydwaith Lloegr wedi'i drydaneiddio. Nid yw'r unig reswm, mewn gwirionedd, bod 9 y cant wedi'i drydaneiddio o reidrwydd yn ymwneud â GWR; mae'n fwy am yr hyn a wnaeth Llywodraeth Cymru o ran llinellau craidd y Cymoedd. Felly, gadewch i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n cael y pethau hyn yn iawn cyn i ni symud ymlaen.
Rwy'n falch eich bod wedi codi'r mater o gydnerthedd. Rwy'n credu bod angen i ni edrych ar hyn o fewn y ffrâm lle mae pethau'n digwydd. Felly, fel golwg yn ôl, pan gawsom y rhybudd tywydd coch 10 diwrnod yn ôl, roedd 94 y cant o wasanaethau Trafnidiaeth Cymru yn rhedeg yn briodol. Nawr, os cymharwch hynny â Pharis, collodd Paris 10 y cant o'i rwydwaith yn yr un cyfnod. Collodd yr Almaen bob trên unigol nad oes ganddo system aerdymheru ynddo, a oedd yn nifer enfawr o drenau, a Gwlad Belg yn yr un modd. Felly, mae'n rhaid i ni fod yn ofalus nad ydym yn nodweddu ein rhwydwaith trafnidiaeth yn anghywir. Nid yw hynny'n golygu nad oes angen i ni wneud llawer o waith i wneud yn siŵr ein bod yn gydnerth ac yn barod ar gyfer y pethau hyn. Rydyn ni ar fin taro ton wres arall nawr, felly nid yw'r pethau hyn yn mynd i ffwrdd. Dyna dair ton wres eleni hyd yn hyn. Felly, rwy'n credu bod hwn yn bwynt pwysig iawn, ac rwy'n disgwyl dod yn ôl i'r Siambr hon fuan i allu siarad am sut rydym yn adeiladu rhwydwaith mwy cydnerth. Rhan ohono yw gwneud yn siŵr bod y trenau rydyn ni'n eu rhoi ar y rhwydwaith, y bysiau rydyn ni'n eu rhoi ar ein ffyrdd, yn briodol i ddarparu'r gwasanaethau. Felly, roeddwn i ar fws y diwrnod o'r blaen, yn llawn aerdymheru, mae'n ei gwneud hi'n daith gyfforddus, mae'r trenau yr un peth, ac mae hynny'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i bethau hefyd.
Mae'r gwahaniaeth rhwng rheilffyrdd yng Nghaerffili a Blaenau Gwent yn dangos yn union pam mae datganoli rheilffyrdd yn bwysig. Mae gan Gaerffili 17 o orsafoedd, y rhan fwyaf ar linellau craidd y Cymoedd Llywodraeth Cymru. Ers i'r llinellau hynny ddod o dan reolaeth Llywodraeth Cymru, mae teithwyr wedi gweld trenau newydd, trydaneiddio a gwasanaethau amlach. Ond, ym Mlaenau Gwent, mae rheilffordd Glynebwy wedi'i chadw yn ôl o hyd, a dim ond tair gorsaf sydd gennym ym Mlaenau Gwent gyfan, gyda chymunedau fel Abertyleri a Thredegar wedi'u torri'n llwyr oddi wrth y rhwydwaith rheilffyrdd.
Ni ddigwyddodd y bwlch hwnnw ar ddamwain. Mae'n adlewyrchu lle mae cyfrifoldeb, a'r ffaith nad yw Cymru'n rhy aml yn flaenoriaeth i San Steffan. Lle mae rheilffyrdd wedi cael eu datganoli, fel yng Nghaerffili, rydym yn gweld buddsoddiad a gwelliant. Lle nad yw, fel ym Mlaenau Gwent, mae cymunedau'n cael eu gadael ar ôl. Felly, Ddirprwy Weinidog, pa drafodaethau sy'n cael eu cynnal gyda Llywodraeth y DU ynghylch ymestyn llinellau craidd y Cymoedd i rannau eraill o'r Cymoedd, gan gynnwys Blaenau Gwent?
Diolch am y cwestiwn, Niamh.
Rwy'n credu bod hwn yn enfawr. Rydych chi newydd roi enghraifft o'r rheswm pam y mae angen pwerau datganoledig arnom, oherwydd mae angen i ni drin cymunedau yr un fath, ac mae angen iddynt gael yr un cyfleoedd p'un a ydyn nhw yn rhan Caerffili o'ch etholaeth neu ran Blaenau Gwent o'ch etholaeth. Ond mae hyn yn gofyn am gynllunio hirdymor. Unwaith eto, rwy'n mynd yn ôl at y pwynt bod angen i ni, rwy'n meddwl, gael rhywfaint o gonsensws ar y cyd ynghylch sut rydyn ni'n gwneud hyn. Ond, yn y pen draw, nid wyf yn gweld unrhyw ffordd y bydd hyn yn digwydd heb ddatganoli llawn, gallu gwneud y penderfyniadau sy'n bwysig, oherwydd rydym yn agosach at bobl Cymru a'u hanghenion nag ydyn nhw yn San Steffan. Dyna'r peth hanfodol. Rydyn ni'n cael sgyrsiau. Mae'r sgyrsiau wedi dechrau gyda Gweinidogion y DU. Maen nhw'n gwybod beth rydyn ni'n dymuno ei gael, ac nid oes ots pwy sy'n gyfrifol yno, i fod yn onest. Nid yw ein sefyllfa wedi newid, ond rydyn ni'n ei wneud o sefyllfa o wneud yn siŵr y gallwn wneud gwahaniaeth go iawn.
Ddirprwy Weinidog, rwyf wir yn casáu dweud hyn, oherwydd gallai niweidio eich enw da gyda'ch plaid, ond rydych chi bob amser wedi fy nharo i, yn fy amser byr yma, fel un o'r Gweinidogion mwyaf synhwyrol ar feinciau'r Llywodraeth. Ond yna aethoch chi i ddifetha'r cyfan trwy ddweud eich bod chi'n cefnogi mwy o ddatganoli. Nawr, bydd pobl yn y Siambr hon yn gwybod nad ydw i'n cefnogi mwy o ddatganoli, ac nid yw fy mhlaid i chwaith. Ond rydych chi wedi gwneud pwynt difrifol ynglŷn â thanfuddsoddi mewn rheilffyrdd yng Nghymru. Bydd llawer o bobl yn y gogledd, lle mae fy etholaeth i, yn cytuno'n llwyr â chi. Ond nid yw Reform Cymru yn credu bod pob mater yn cael ei ddatrys trwy ddatganoli mwy o bŵer i Fae Caerdydd. Mae adeiladu entrychdy ar sylfeini gwan yn ffolineb llwyr.
Felly, mae'r prawf yn syml: a fydd teithwyr yn cael gwell gwasanaethau o'ch cynlluniau? A beth mae rhwydwaith gogledd Cymru yn ei olygu i ogledd Cymru mewn gwirionedd? Rydym wedi cael addewid ers blynyddoedd y byddwn yn gweld trydaneiddio prif linell gogledd Cymru. Rwyf eisiau gwybod beth fyddai'n digwydd i'r llinellau sy'n mynd o Wrecsam i Gaer, Wrecsam i Bidston, i Lerpwl a Maes Awyr Manceinion. Mae'r rhain yn llinellau hanfodol i ni yn y gogledd.
Allwch chi ddod i ben, os gwelwch yn dda, Adrian?
Iawn. Beth yw cost datganoli ac, yn y bôn, beth fydd y manteision a beth yw'r amserlen? Diolch.
Diolch am y cwestiynau, Adrian. Roeddwn i'n poeni yn y fan yna y byddech chi efallai'n taro nifer cwestiynau Mike Hedges mewn un cwestiwn. Byddaf yn gwneud fy ngorau. Nid wyf yn siŵr bod 'synhwyrol ond' yn cario llawer o bwysau, ond diolch, rwy'n credu—ond dydw i ddim yn siŵr.
Mae ein prawf yr un peth. Ein prawf yw: allwn ni wella taith y teithiwr? Allwn ni wneud i bethau weithio'n gyflymach? Allwn ni wneud i bethau weithio'n fwy di-dor? Rwy'n credu mai dyna'r prawf yn y pen draw. Heddiw, mewn rhai rhannau o Gymru, rydyn ni wedi dangos bod hynny'n digwydd. Yn llawer o Gymru—ac rwy'n credu eich bod wedi tynnu sylw at ardaloedd lle nad yw—nid yw hynny'n wir. Felly, gwaith y Llywodraeth yw mynd i mewn yno, torchi ein llewys a dechrau gweithio ar y pethau hynny gyda'r un egni ag sydd wedi digwydd i lawr yn y de. Rwy'n cadeirio'r bwrdd rheilffordd rhwydwaith y gogledd nesaf, i ddangos yr ymrwymiad i ogledd y wlad fel y dangoswyd i lawr yn y de. Ac rwy'n awyddus ac rwy'n hapus i'ch diweddaru chi ar hynny ar ôl y cyfarfod hwnnw hefyd. Mae'n rhaid i ddatganoli a phwerau fod â rheswm drostynt. Rwy'n glir am hynny. Rwy'n credu fy mod wedi gwneud yr achos yn y datganiad hwn heddiw, a byddaf yn parhau i wneud yr achos hwnnw. Yr unig ffordd y byddwn ni'n gwneud ein rheilffyrdd yn well yw os yw'r pwerau yn y lle hwn.
Prynhawn da, Ddirprwy Weinidog. Diolch am y datganiad. Rwy'n croesawu eich uchelgais, yn wahanol i Reform UK. Rwyf wedi drysu'n llwyr gan eich datganiad eich bod yn teimlo nad oes gan Gymru y sgiliau i gael rheilffyrdd wedi'u datganoli i Gymru. Rydych chi bob amser yn lladd ar Cymru.
Ond rydw i eisiau dweud, lle rydyn ni nawr o ran datganoli rheilffyrdd i Gymru, rydyn ni wedi bod yma ers nifer o flynyddoedd trwy Lywodraeth Cymru. Gallaf weld nad ydym wedi gweld unrhyw newid o gwbl dros y blynyddoedd. Yn wir, dim ond eleni, cyflwynodd David Chadwick AS welliant i'r Bil Rheilffyrdd, a fyddai wedi trosglwyddo'r cyfrifoldeb am seilwaith, buddsoddiad a strategaeth hirdymor i'r Senedd o fewn dwy flynedd. Yn anffodus, ni chefnogodd un AS Llafur Cymru y gwelliant hwnnw. Ac felly rwy'n gobeithio, pan fydd hyn yn dod yn ôl gerbron y Llywodraeth Lafur, ac mae'n debyg y bydd yn dal i fod, y rhoddir argyhoeddiad gan y Senedd i ASau Llafur yn San Steffan. Hoffwn ofyn i chi yn benodol: mae'r Alban wedi gwneud hyn, felly sut ydych chi'n dysgu o'r Alban? Diolch yn fawr iawn.
Diolch am y cwestiwn, Jane. Rwy'n cytuno â chi, yn gyntaf, bod gennym y sgiliau a'r gallu i ddechrau gwneud y gwaith. Rydyn ni wedi profi hynny. Mae'r timau'n barod i fynd. Mae llawer o'r rhain yn sefydliadau yng Nghymru a gweithwyr yng Nghymru. Mae hwn yn brosiect da i ddechrau. Mae angen iddyn nhw fynd ymlaen yno a helpu i ddatblygu'r rheilffyrdd.
Rwy'n credu mai'r pwynt allweddol rydych chi'n ei wneud yw'r un pwynt ag y gwnes i, rwy'n credu, yn y—. Mae'r enghraifft Albanaidd yno i allu gweithio gyda hi. Y gwahaniaeth allweddol yw bod 33 y cant o'u rhwydwaith nhw wedi'i drydaneiddio, 9 y cant o'n rhwydwaith ni—arwydd da. Mae'n wahanol—. Mae gennym ni fwy o gysylltedd trawsffiniol yng Nghymru hefyd o ran rhai o'n gwasanaethau.
Rwy'n falch iawn, ac rwy'n credu mai'r prif esiampl rydw i'n hoffi ei defnyddio yw'r gwaith rydyn ni wedi'i wneud ar linellau craidd y Cymoedd. Rwy'n gwybod fy mod i'n ailadrodd fy hun, ond rydych chi'n dechrau gweld rhai gwelliannau enfawr a gallwn ni ailadrodd rhywfaint o'r gwaith hwnnw mewn mannau eraill. Nid yw'n golygu ei fod yn ymwneud â rheilffyrdd yn unig. Fe wnaethon ni siarad am fysiau yma yr wythnos diwethaf. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni wneud yn siŵr bod ein rhwydwaith trafnidiaeth wedi'i integreiddio'n llwyr, fel bod pobl yn teimlo'n gyfforddus ac maen nhw'n ei weld fel taith ddi-dor, bod, efallai, ar goets gogledd Cymru, neidio ar fws a neidio ar drên. Mae'r rhain yn cael eu gweld yn ddi-dor, a dyna'r rheswm am un tocyn, un daith. Mae gennym lawer o waith rydyn ni wedi'i weld a llawer o fudd.
Ddirprwy Weinidog, fe wnaeth y don wres ddiweddar dynnu sylw at y costau sylweddol sy'n gysylltiedig â chynnal a chadw seilwaith y rheilffyrdd yn wyneb tywydd eithafol. Cyn ceisio datganoli rhagor o gyfrifoldebau dros y rheilffyrdd, a yw Llywodraeth Cymru wedi cyfrifo'r goblygiadau ariannol hirdymor ar gyfer cynnal a chadw ac adnewyddu'r seilwaith y byddai'n ei etifeddu? Os felly, a wnaiff y Gweinidog gyhoeddi'r ffigurau hynny ac egluro sut y byddai'r costau hynny yn cael eu hariannu? Diolch.
Diolch, Helen. Diolch am y cwestiwn.
Rwy'n credu bod hwn yn bwynt pwysig iawn ac mae'n bwynt rydw i'n hapus i ddod yn ôl i'r Siambr ag ef. Rwyf wedi gofyn yr un cwestiwn. Rwy'n credu, pan fyddwn ni'n siarad am £14 biliwn, nid dyna'r gyllideb cynnal a chadw hefyd. Mae hynny'n wirioneddol hanfodol. Felly, mae angen i ni wneud yn siŵr bod gennym ni ddatganoli llawn, fel y gallwn ni wneud y gwaith sydd angen digwydd.
Gan fynd yn ôl at y pwynt y cyfeiriodd Peter ato, a'r ffaith bod angen i ni adeiladu gwydnwch, dyma graidd adeiladu'r gwydnwch hwnnw. Mae gennym rwydwaith, rydym yn gwybod nad ydyw, mewn rhai rhannau, wedi cael y gefnogaeth sydd ei hangen arno am nifer o flynyddoedd. Felly, mae'n bwysig iawn, ond pan fydd ffigur gennyf, fe ddof yn ôl atoch chi arno.
Diolch. Ac yn olaf, Weinidog, Leticia Gonzalez.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n croesawu'r datganiad hwn heddiw. Yng Nghaerdydd, mae canlyniadau degawdau o danfuddsoddi yn y seilwaith rheilffyrdd yn rhy amlwg. Dyna pam yr wyf i'n croesawu'r cynnydd a wnaed ers datganoli llinellau craidd y Cymoedd, sydd wedi galluogi gwelliannau sylweddol i gael eu cyflawni ar draws y rhwydwaith.
Am yn rhy hir, mae pobl anabl yn fy etholaeth i wedi wynebu rhwystrau annerbyniol wrth ddefnyddio ein rhwydwaith rheilffyrdd. Mae'r diffyg lifftiau a mynediad heb risiau wedi gorfodi teithwyr i fynd ar lwybrau dargyfeirio hir, tra bod llwybrau amgen yn parhau i fod yn anhygyrch i lawer o ddefnyddwyr cadair olwyn. Rwy'n falch bod gwaith wedi dechrau o'r diwedd ar bont droed hygyrch yng ngorsaf Cathays. Fodd bynnag, mae ymgyrchwyr wedi bod yn galw am y gwelliannau hyn ers y 1990au. Does bosib bod hyn yn brawf y gallwn ni, pan fydd gan Gymru fwy o reolaeth ar ei rhwydwaith rheilffyrdd, fynd i'r afael ag anghenion ein cymunedau'n well.
Ers blynyddoedd, mae Plaid Cymru wedi dadlau dros ddatganoli'r seilwaith rheilffyrdd a'i gyllid cyfatebol yn llawn i Gymru, a chaniatáu i brosiectau fel HS2 gael eu hailddosbarthu fel prosiect Lloegr yn unig. Pe bai hynny'n digwydd, gallai Cymru dderbyn biliynau o bunnoedd mewn cyllid canlyniadol—arian a allai drawsnewid cysylltedd rheilffyrdd a hygyrchedd ledled ein gwlad. O ystyried bod trethdalwyr Cymru yn helpu i ariannu prosiect nad yw'n dod i mewn i Gymru, ac o ystyried pryderon parhaus y bydd y budd economaidd yn cael ei deimlo mewn mannau eraill, pa bwysau y mae'r Dirprwy Weinidog yn ei roi ar Lywodraeth y DU i sicrhau'r setliad cyllid teg y mae Cymru yn ei haeddu?
Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair.
Diolch, Leti. Rwy'n gwybod eich bod yn cymryd diddordeb brwd mewn rheilffyrdd o'ch swydd cyn hyn, lle roeddech chi'n cefnogi Trafnidiaeth Cymru yn ei waith hefyd. Felly, rwy'n ddiolchgar am eich arbenigedd hefyd. Sut ydw i'n ateb y cwestiwn hwnnw? Dim ond trwy ei droi'n ôl a dweud bod angen y datganoli arnom ac mae angen cyllid teg arnom.
Nawr, mae'r pwysau, rwy'n meddwl, yn ddeublyg. Felly, mae angen i'r sgwrs fod yn sgwrs gyda Llywodraeth y DU, lle rydym yn cael ein gweld fel partner dibynadwy. Felly, rydw i eisiau gwneud yn siŵr, bob tro y byddaf yn cael sgwrs, eu bod nhw'n gwybod fy mod i'n bod yn glir, fy mod i'n bod yn uniongyrchol, a fy mod i'n bod yn onest gyda'n hanghenion a pham rydyn ni'n gweithio arno.
Ond y peth arall, rwy'n meddwl, oedd yn wirioneddol—. Pan siaradais i â'r Gweinidog rheilffyrdd ychydig wythnosau yn ôl, fe ddywedodd, er mwyn ei helpu i fynd i'r Trysorlys i gael y cyllid sydd ei angen arnom, mai'r hyn yr oedd ei angen arnom yw bod yn barod gyda'r prosiectau. Felly, dyna'r gwahaniaeth allweddol. Rydyn ni'n barod gyda'r prosiectau, i ddechrau cyflawni, yn enwedig ar orsafoedd Burns, oherwydd y gwaith sydd wedi'i wneud. Rydyn ni'n barod i fynd, a gallwn ni ddechrau bwrw ymlaen â hyn. Dyna'r gwahaniaeth critigol. Ac rwy'n credu bod hynny'n dangos, o ran y rheilffyrdd, ein bod ni'n symud ymlaen gyda phethau fel erioed o'r blaen. Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr iawn.
Rŷn ni'n symud nawr i eitem 6, sef datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod. Galwaf nawr ar y Dirprwy Weinidog, Delyth Jewell.
Diolch, Lywydd. Dwi'n ddiolchgar am y cyfle yma i nodi fy ngweledigaeth a fy mlaenoriaethau. Fel Gweinidog, dwi eisiau helpu i daflu goleuni ar y meysydd hynny sydd heb gael y ffocws y maen nhw'n eu haeddu—ar iechyd meddwl, ar iechyd menywod, ac, ie, ar y system gofal cymdeithasol, sydd heb gael sylw digonol ers cyhyd. Mae'r meysydd hyn yn haeddu mwy o sylw ac amlygrwydd. Maen nhw'n haeddu llais o galon y Llywodraeth, a dwi'n addo y byddan nhw'n cael hynny gen i.
Rŷn ni'n falch, fel plaid, o gyflymu'r gwaith tuag at wasanaeth gofal cenedlaethol i Gymru, gan gynnwys sefydlu academi gofal cenedlaethol o fewn tymor y Senedd hon. Byddaf yn goruchwylio rhaglen o gryfhau trefniadau comisiynu, deall gofynion cyllido'r dyfodol, a datblygu opsiynau cadarn ar gyfer gofal personol am ddim yn nhymor y Senedd nesaf.
Byddaf yn hyrwyddo polisïau sydd a'r nod o gryfhau'r gwerth yr ydym yn ei roi i'n gofalwyr. Ar gyfer ein gweithlu cyflogedig, byddwn yn gweithio i sicrhau bod llawer mwy o weithwyr yn derbyn y cyflog byw gwirioneddol fel isafswm, ac yn parhau â'r gwaith tuag at gyflog ac amodau tecach, ond dylen nhw hefyd gael parch cydradd. Pam mae gofal cymdeithasol yn cael llai o amlygrwydd mewn dadl na'r GIG? Pam na ddylai gweithwyr gofal fod â'r un safle yn ein meddylfryd â nyrsys a meddygon? Rwy'n cael fy atgoffa o eiriau Michael Rosen am y GIG mai
'y rhain yw'r dwylo cyntaf i afael ynom'.
I lawer o bobl mewn cartrefi gofal, mewn gofal lliniarol, gweithwyr yno fydd y dwylo sy'n ein cyffwrdd olaf. Dyma'r hyn rwyf eisiau ei hyrwyddo yn y Llywodraeth: y rhai sy'n helpu'r rhai sy'n cael eu clywed leiaf a'r coll. Y gofalwyr a'r gweithwyr sy'n cefnogi pobl pan maen nhw'n fwyaf agored i niwed, sy'n dod â chysur i bobl sy'n marw ac sy'n helpu pobl sy'n sâl. Mae'n rhaid i ni roi mwy o werth ar y gwaith hanfodol hwn, a byddaf yn hyrwyddo hynny fel un conglfaen yn unig o'r sylfeini ar gyfer gwasanaeth gofal gwirioneddol genedlaethol yng Nghymru.
Mae gofalwyr di-dâl, wrth gwrs, yn cynorthwyo cannoedd o filoedd o bobl. Rwyf wedi gwrando ar bryderon am gydnabyddiaeth, cefnogaeth a phwysau ariannol, ac ar yr apêl am bolisïau, nid canmoliaeth. Rydym yn buddsoddi yn y gronfa cymorth i ofalwyr a'r cynllun seibiannau byr a byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU am newidiadau i'r lwfans gofalwyr ac ar awdurdodau lleol o ran darpariaeth seibiant.
Lywydd, mae rhoi'r dechrau gorau mewn bywyd i bob plentyn yn hanfodol, ac mae hyn yn cynnwys atgyfnerthu a dyblu ein cyfrifoldebau cymdeithasol i ofalu am y rhai hynny sydd mewn sefyllfaoedd bregus a difreintiedig. Roedd y rhaglen i ddileu elw o ofal plant sy'n derbyn gofal yng Nghymru yn nodwedd bwysig o'n cytundeb cydweithio, a byddwn yn dwyn y fenter flaengar hon i fodolaeth o fewn tymor presennol y Senedd. Rydym hefyd yn ehangu'r siarter rhianta corfforaethol i'r sector preifat fel rhan o'n gweledigaeth 2030 ar gyfer y maes gwaith arwyddocaol hwn.
Mae gofalu am ein plant a'n pobl ifanc hefyd yn golygu sicrhau bod mecanweithiau cymorth ar gael i ymateb i gamdriniaeth, esgeulustod a chamfanteisio. Rŷn ni i gyd yn ymwybodol o'r etifeddiaeth gywilyddus o fethiannau sefydliadol yn y maes hwn, ac rŷn ni'n ymrwymo i unioni'r diffygion hanesyddol hyn. Mae'r Llywodraeth hon yn cynnal cysylltiad agos ag ymchwiliad y Deyrnas Unedig i gamfanteisio’n rhywiol ar blant ar sail grwpiau er mwyn sicrhau bod y cyd-destun Cymreig unigryw yn cael ystyriaeth briodol, gan hefyd cryfhau'r fframweithiau y mae'r Llywodraeth hon yn gyfrifol amdanynt yn uniongyrchol.
Rŷn ni'n gweithio'n gyflym i weithredu'r adolygiad cryfhau llywodraethiant diogelu a'n hymrwymiadau maniffesto ein hunain, er mwyn dod â gwahanol elfennau o'r gwaith yma o ddiwygio'r maes diogelu at ei gilydd mewn rhaglen genedlaethol gydlynol. Bydd hyn yn cynnwys gweithio gyda phartneriaid ar draws meysydd iechyd, gofal cymdeithasol, addysg, plismona a'r trydydd sector i wella camau atal ac ymyrryd cynnar, cryfhau'r broses o adnabod niwed yn gynnar trwy well defnydd o ddata a gwybodaeth ac, yn bwysicaf oll, sicrhau bod pryderon plant a phobl ifanc yn cael eu trin yn hollol o ddifrif a diamod bob amser.
O ran iechyd meddwl, fy nod yw goruchwylio newid sylfaenol yn y ffordd y mae ein gwasanaethau yn cael eu darparu, gan symud tuag at gymorth iechyd meddwl mynediad agored ar yr un diwrnod, newid sylfaenol o fodel traddodiadol i un sy'n canolbwyntio ar adferiad ac atal. Mae Perfformiad a Gwella GIG Cymru wedi'i gomisiynu i ddatblygu cynllun clinigol iechyd meddwl newydd, sy'n cwmpasu mynediad ar yr un diwrnod, moderneiddio gwasanaethau iechyd meddwl cymunedol a chamau gweithredu i atal cynnydd mewn gofal cleifion mewnol. Byddaf yn adolygu'r cynnydd ym mis Medi.
O ran y maes hanfodol o atal hunanladdiad, rwyf wedi cwrdd â'r Athro Ann John, cynghorydd cenedlaethol ar gyfer atal hunanladdiad a hunan-niweidio, a byddaf yn darparu datganiad ysgrifenedig yn fuan yn nodi blaenoriaethau cynnar y Llywodraeth hon yn y maes hwn, gyda phwyslais penodol ar hunanladdiad ymhlith dynion.
Fel yr un sy'n arwain ar ddementia yn y Llywodraeth, dwi wedi ymrwymo i ddatblygu strategaeth dementia newydd sy'n canolbwyntio ar iechyd yr ymennydd, gwella diagnosis a chryfhau cymorth. Dwi'n benderfynol o helpu pobl ag anableddau dysgu yn well trwy gryfhau cymorth cymunedol, lleihau derbyniadau i'r ysbyty a byrhau arosiadau yn yr ysbyty. Trwy ein gwaith i sefydlu safon gofal cyson ar draws meysydd iechyd, gofal cymdeithasol a thai, fe fyddwn ni'n gweithredu yn unol â'n maniffesto ar yr ymrwymiadau sy'n deillio o'r ymgyrch Bywydau wedi'u Dwyn a'r adroddiad 'O Ysbytai i Gartrefi.'
Dwi wedi ymrwymo i sicrhau bod pobl niwrowahanol yn gallu cael mynediad at gymorth amserol o safon uchel ble bynnag maen nhw'n byw, trwy leihau'r amseroedd aros am asesiadau i blant a chael gwared ar y cyfnodau aros hiraf. Fe fyddwn ni hefyd yn gwella gwasanaethau awtistiaeth ac ADHD i oedolion, yn buddsoddi i ddatblygu'r gweithlu ac yn sicrhau bod gwasanaethau'n cael eu siapio ar y cyd gyda phobl niwrowahanol a'u teuluoedd.
Gan droi yn olaf, ond nid lleiaf, at iechyd menywod, rwy'n falch o fod yn Weinidog iechyd menywod cyntaf Cymru. Mae'n hirddisgwyliedig. Am yn rhy hir, mae iechyd menywod wedi cael ei drin fel ôl-feddwl, fel rhywbeth dewisol—'dylai', yn hytrach na 'rhaid'. Rwyf am i hynny newid. Byddaf yn disgwyl y bydd yn rhaid iddo newid. Fy mhwyslais cyntaf fydd mynd i'r afael â phoen menywod mewn gofal iechyd. Byddaf yn cynnal uwchgynhadledd weinidogol ar 16 Gorffennaf a fydd yn canolbwyntio ar leisiau menywod ac yn mynd i'r afael â normaleiddio poen ym maes iechyd, gan glywed yn uniongyrchol gan fenywod sydd â phrofiad bywyd, ochr yn ochr â chlinigwyr.
Faint o fenywod sydd wedi clywed, 'Gallai hyn brifo', sydd wedi bod ag ofn siarad a dweud eu bod mewn poen? Dylai lleisiau menywod gael eu clywed. Ni ddylent orfod goddef eu poen. Rwy'n benderfynol o newid hyn. Byddwn yn adfywio elfennau o gynllun iechyd menywod GIG Cymru, gyda chamau gweithredu eleni yn canolbwyntio ar wella gwasanaethau endometriosis ac erthyliad. Byddaf eisiau clywed gan fenywod yn uniongyrchol, byddwn yn comisiynu gwaith i gasglu adborth gan fenywod, ac rydym hefyd yn ystyried yn ofalus y model canolfannau iechyd menywod i wella cysondeb.
Rwy'n benderfynol o weld gwelliant mewn gofal mamolaeth a newyddenedigol trwy weithredu argymhellion 'Y llwybr at ddechreuadau mwy diogel'. Byddwn yn cryfhau casglu data am farw-enedigaethau a marwolaethau newyddenedigol ac yn sicrhau bod cymorth profedigaeth ac iechyd meddwl yno i deuluoedd sy'n profi gwewyr colli babi. Mae gwaith wedi dechrau ar gynllun canser cenedlaethol, a fydd yn mynd i'r afael â chanserau sy'n effeithio'n anghymesur ar fenywod. Bydd datganiad ysgrifenedig yn nodi mwy o fanylion ar 15 Gorffennaf.
Lywydd, rwyf am i fenywod gymryd lle, boed hynny trwy ganolfannau iechyd menywod, drwy le mewn theatrau, neu i fwy o fenywod gymryd y lle sydd ei angen arnynt yn eu hapwyntiadau â meddygon teulu. Faint o fenywod sy'n gwrando heddiw sydd wedi cael eu bychanu neu eu hanwybyddu? Rydyn ni i gyd wedi cael meddygon gwych sy'n deall, ac rydyn ni i gyd wedi cael meddygon sydd ddim. Ni ddylai unrhyw fenyw fod ag ofn neu embaras i ofyn am boen neu bethau nad ydyn nhw'n teimlo'n iawn. Mae'n rhaid i ni weld gwelliannau mewn hyfforddiant, ond rydw i hefyd eisiau grymuso menywod i gymryd y lle hwnnw, i roi llais i'w pryderon, i deimlo'n sicr y byddan nhw'n cael eu credu a'u clywed. Oherwydd dylid credu menywod am eu cyrff. Fel Gweinidog iechyd menywod, rwy'n benderfynol o weld newid. Rhaid i fenywod weld newid.
Dyma rai o fy mlaenoriaethau ar gyfer y rôl hon. Byddaf yn gweithio gydag Aelodau ar draws y Siambr hon, gyda phwyllgorau, i wneud pethau'n well, oherwydd dyna beth fydd fy ngwaith: gwneud pethau'n well i fywydau pobl. Rwyf am nodi lle mae'r bylchau yn bodoli yn ein polisïau. Soniais yn gynharach ynghylch sut rydw i eisiau taflu goleuni. Atgoffodd Leonard Cohen ni
A gaf i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad heddiw a'i llongyfarch ar ei phenodiad? Mae llawer yn y datganiad hwn, ac rwy'n siŵr y bydd Aelodau ar draws y Siambr hon yn croesawu'r gydnabyddiaeth o ofalwyr di-dâl, yr ymrwymiad i wella cymorth iechyd meddwl a'r ffocws ar hunanladdiad ymhlith dynion, y ffocws ar iechyd menywod hefyd, a'r gydnabyddiaeth bod gofal cymdeithasol wedi cael ei danbrisio ers yn rhy hir, gan ei fod yn allweddol os ydym am ddatrys rhai o'r problemau yn ein GIG. Ond mae angen cyfateb geiriau cynnes hefyd â chyflawni, terfynau amser ac atebolrwydd.
O ran gofal cymdeithasol, siaradodd y Dirprwy Weinidog am wasanaeth gofal cenedlaethol, rhywbeth yr wyf wedi ei wrthwynebu ers amser maith fel lefel ychwanegol ddiangen o fiwrocratiaeth a threth ar arian cyhoeddus hanfodol. Academi gofal genedlaethol, cyflog ac amodau teg, gwell cefnogaeth i ofalwyr di-dâl—mae yna rywbeth rydyn ni i gyd ei eisiau—ac mae angen y cyllid i gyflawni'r ymrwymiadau sylweddol hynny rydych chi wedi'u gwneud hefyd. Hoffwn wybod gennych chi heddiw beth yw'r amserlen ymarferol ar gyfer datblygu'r holl waith hwn. Pryd fydd yr academi gofal genedlaethol yn weithredol, a sut y bydd hynny'n cysylltu â chynllunio'r gweithlu, hyfforddi, a'r problemau sydd gennym gyda recriwtio a chadw yn y sector hwn? Yn hanfodol, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau nad yw'r gwasanaeth gofal cenedlaethol yn dod yn haen arall o fiwrocratiaeth pan mai'r hyn sydd ei angen ar y sector mewn gwirionedd yw pobl, gwell cefnogaeth, a thâl priodol?
O ran gofalwyr di-dâl, fe ddywedodd y Dirprwy Weinidog yn gywir ddigon fod gofalwyr eisiau polisïau, nid canmoliaeth. Rwy'n cytuno. Mae angen strategaeth gofalwyr wedi'i diweddaru'n glir ar Gymru nid yn unig fel dogfen, ond fel cynllun cyflawni gyda chanlyniadau mesuradwy. Daeth yr ymgynghoriad ar y strategaeth genedlaethol ddrafft ar gyfer gofalwyr di-dâl i ben ym mis Ebrill, felly a all y Dirprwy Weinidog ddweud wrthym pryd fydd y strategaeth derfynol yn cael ei chyhoeddi? A fydd yn cynnwys ymrwymiadau clir ar seibiant, seibiannau byr, pwysau ariannol—yn enwedig gofalwyr ifanc hefyd—a'r hawl i ofalwyr gael eu nodi a'u cefnogi'n gynnar? Ac a fydd hi'n ymrwymo i adrodd yn ôl i'r Senedd yn rheolaidd ar y cynnydd o ran cyflawni?
Fe gyfeiriodd y Dirprwy Weinidog hefyd yn ei datganiad at bobl niwrowahanol a sicrhau bod pobl yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt. Rwy'n cytuno. Rwyf wedi clywed sawl gwaith trwy waith pwyllgorau yn y lle hwn nad ydym yn cefnogi'r bobl hynny. Un peth y gallai'r Llywodraeth ei wneud yw gweithredu Bil a hyrwyddwyd yn falch yn flaenorol gan gyd-Aelod arall yn y Siambr hon, Paul Davies—Bil awtistiaeth yma yng Nghymru i helpu pobl sy'n byw gyda'r cyflwr hwnnw. A wnaiff y Llywodraeth ymrwymo i gyflwyno Bil awtistiaeth yn nhymor y Senedd hon?
O ran iechyd meddwl, rwy'n croesawu'r uchelgais ynghylch cymorth mynediad agored ar yr un diwrnod. Ond eto, mae'r cwestiwn yn ymwneud â chyflawni. Beth mae cymorth ar yr un diwrnod yn ei olygu yn ymarferol? Pwy mae'r bobl hyn yn mynd i'w weld? Oherwydd mae yna lefelau amrywiol o gymorth y mae rhywun eu heisiau; bydd rhywun sydd mewn cyfnod critigol iawn angen lefel llawer uwch o ymyrraeth na rhywun sydd angen ychydig o gymorth bugeiliol efallai a sgwrs fach ar y ffôn. Felly, byddai gennyf ddiddordeb mewn gwybod sut rydych chi'n mynd i reoli hynny yn ymarferol. A sut y bydd hyn yn gweithio hefyd mewn ardaloedd gwledig ac ardaloedd ledled Cymru sy'n bell i ffwrdd o wasanaethau eraill? Sut mae hyn yn mynd i weithio? Dydw i ddim yn hollol siŵr. Ac ydych chi'n credu hefyd fod y gweithlu yno i gyflawni hyn hefyd? Oherwydd rwyf wedi gwneud llawer o waith ym maes iechyd meddwl, a dydw i ddim yn credu bod y gweithlu yno ar hyn o bryd i gyflawni'r uchelgais hon.
James, mae yna lawer o gwestiynau i'w croesawu yn y fan yna. Diolch yn fawr i chi am y rheini. Yn gyntaf, mae yna lawer o feysydd lle mae cytundeb yma. Fe ddywedoch chi fod gofal cymdeithasol wedi'i danbrisio ond nad ydych chi'n bersonol yn gweld yr angen am wasanaeth gofal cenedlaethol. Rhai o'r pethau eraill rydw i'n mynd i fod yn sôn amdanyn nhw mewn ymateb i'r hyn y gwnaethoch sôn amdano yr elfen gofal cymdeithasol o'r briff hwn—. Rydym eisiau gwneud yn siŵr bod yr hyn sydd gennym i bobl yn fwy na swm y rhannau hynny, bod parch cydradd i bobl yn y gweithlu. A heb fod yr un statws—. Mae'n rhyfedd, onid yw e, nad oes erioed wedi bod eiliad sefydlol i'r gwasanaeth gofal yn y ffordd yr ydym wedi'i gael gyda'r GIG. Fe wnaethon ni ddathlu pen-blwydd y GIG ychydig ddiwrnodau'n ôl; pan oeddwn i'n siarad am yr un lle yn ein meddylfryd, fe ddylen ni fod yn dathlu'r gwaith hwn. Bydd y rhan fwyaf o bobl yn dod i gysylltiad â'r GIG a meysydd eraill o wasanaeth cyhoeddus trwy gydol ein bywydau. Mae'r rhan fwyaf o bobl ond yn dod i gysylltiad â'r gwasanaeth gofal pan fydd rhywbeth naill ai wedi mynd o'i le gyda nhw neu rywun arall maen nhw'n ei garu. Felly, y ffaith ei fod yn anweledig i lawer o bobl—mae angen i ni gynyddu'r statws hwnnw, ond eto, mae yna lawer o elfennau unigol lle rwy'n credu ein bod ni'n cytuno, ond yr egwyddor a'r statws a'r platfform hwnnw ar ei gyfer yw pam rydw i eisiau iddo fod yn fwy na swm y rhannau.
Rwy'n falch eich bod chi'n cytuno am yr academi gofal genedlaethol. O ran yr amserlenni, bydd llawer o hyn yn cymryd cwrs y Senedd. Mae yna rai pethau o ran yr academi y byddwn am eu cyflwyno yn llawer cynharach, wedi'u cysylltu â'r adolygiad o'r gweithlu y byddwn ni'n ei gynnal yn fuan iawn hefyd.
Rwy'n falch iawn eich bod chi wedi sôn am ofalwyr di-dâl. Fel y gwyddoch chi, mae hyn yn rhywbeth rydw i'n teimlo'n gryf iawn amdano hefyd, ac rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth sy'n agos iawn at eich calon. Byddwn, byddwn ni'n sicr yn gwneud yr ymrwymiadau rydych chi wedi'u nodi, oherwydd mae gofalwyr di-dâl yn arbed biliynau o bunnoedd i'n cymdeithas—a'r Llywodraeth, ond ein cymdeithas yn fwy cyffredinol. Ond yn rhy aml, mae'r gwaith maen nhw'n ei wneud yn disgyn trwy'r bylchau mewn graffiau. Mae geiriau Bobby Kennedy yn dod i'r meddwl, pan oedd yn sôn am y cynnyrch domestig gros a sut mae'n mesur popeth mewn cymdeithas, ac eithrio pob un o'r pethau hynny sy'n gwneud bywyd yn werth ei fyw. Ac mae hyn yn un o'r enghreifftiau hynny lle mae angen i ni roi mwy o barch i'r gwaith maen nhw'n ei wneud fel nad yw'n mynd mor ddisylw, oherwydd mae arnon ni fwy na geiriau neu gydnabyddiaeth i ofalwyr di-dâl, mae arnon ni fywyd gwell iddyn nhw. Ac mae llawer o'r pethau a nodwyd gennych yn rhai o'r pethau hynny. Rwy'n ymwybodol, cyn yr etholiad, fod adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar ofalwyr di-dâl wedi gwneud llawer o argymhellion gwerthfawr iawn, a byddaf yn ymateb yn ffurfiol ym mis Medi. A'r strategaeth genedlaethol ar gyfer gofal di-dâl y gwnaethoch chi ofyn amdani, bydd honno'n cael ei chyhoeddi yn yr hydref ac fe fydd yn cwmpasu llawer o'r meysydd a godwyd gennych. Felly, diolch am hynny.
Diolch i'r Gweinidog am y datganiad heddiw. Hoffwn ddechrau gyda phwnc rwy'n gwybod bod llawer o Aelodau eraill yn angerddol amdano, sef iechyd menywod. Am lawer rhy hir, dydy lleisiau a phrofiadau menywod yn y system gofal iechyd ddim wedi cael ystyriaeth ddyledus. Ac yn y Senedd ddiwethaf, roedd cynllun iechyd menywod Llywodraeth Lafur Cymru yn gam arwyddocaol ac yn sicrhau bod yna ffocws ar iechyd menywod yn ein GIG.
Yn bersonol, rwy'n falch o'r hyn y gwnaethon ni ei gyflawni yn y Llywodraeth i roi mwy o ffocws ar iechyd menywod, o gynhyrchion mislif am ddim, i gymorth menopos, i greu canolfannau iechyd menywod ym mhob bwrdd iechyd. Ond, wrth gwrs, mae llawer mwy i'w wneud, ac mae'n rhaid i Blaid Cymru gadw'r momentwm.
Roedd yn siomedig gweld nad oes unrhyw gamau pwrpasol ar gyfer iechyd menywod yn addewidion Plaid Cymru ar gyfer eu 100 diwrnod cyntaf yn y Llywodraeth. Byddwn yn dwyn y Llywodraeth i gyfrif i sicrhau bod menywod ledled Cymru yn cael y gofal y maen nhw'n ei haeddu, a bod nodau'r cynllun iechyd menywod yn cael eu hariannu a'u cyflawni'n llawn.
Hoffwn ofyn yn benodol am endometriosis, sydd, fel y gŵyr y Gweinidog, yn effeithio ar un o bob 10 menyw yng Nghymru ac sy'n gallu bod yn wirioneddol wanychol. Rwy'n gwybod gan etholwyr bod gormod o fenywod yn cael eu diystyru ac nad yw eu symptomau yn cael eu cymryd o ddifrif. A gall yr effaith ar les menywod a'u gyrfaoedd fod yn hollol ddinistriol.
Yn y Llywodraeth, roeddem wedi ymrwymo i ddatblygu canolfannau rhanbarthol achrededig ar gyfer gofal endometriosis ledled Cymru er mwyn gwella mynediad at gymorth arbenigol. Roedd hyn ochr yn ochr â rhwydwaith o glinigau endometriosis cymunedol a gofal sylfaenol i'w lleoli yn y canolfannau iechyd menywod newydd. Rwy'n nodi bod y Gweinidog wedi dweud ei bod hi'n ystyried y model iechyd menywod yn ofalus. Rwy'n siomedig na allwch chi ymrwymo heddiw i barhau â'r gwaith pwysig hwnnw, ac rwy'n awyddus iawn ein bod ni'n cael eglurder cyn gynted â phosibl.
Mae datblygiadau yn cael eu gwneud ym maes diagnosis, ac mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n barod i addasu i'r datblygiadau newydd hyn. Mae profion endometriosis cyflym newydd gael sêl bendith gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Iechyd a Gofal, a fydd yn helpu i leihau'n sylweddol yr amser y mae'n ei gymryd i fenywod gael gwybod a oes ganddyn nhw'r cyflwr. Mae un prawf, rwy'n credu, yn rhoi'r canlyniad hwnnw mewn 45 munud. Ar hyn o bryd, gall gymryd blynyddoedd i gael diagnosis. Felly, pryd mae'r Gweinidog yn disgwyl i fenywod yng Nghymru allu cael mynediad i'r profion newydd hynny?
O ran gofal cymdeithasol, roeddwn i'n falch o weld ymrwymiad hirdymor y Llywodraeth i ddatblygu gwasanaeth gofal cenedlaethol, ac mae hyn yn uchelgais rydym yn ei rhannu. Un o'r cyfleoedd allweddol i gryfhau ein system gofal cymdeithasol yw trwy wella integreiddio ag awdurdodau lleol. Felly, pa gamau pendant y bydd y Gweinidog yn eu cymryd i ddod â'r systemau hyn yn agosach at ei gilydd a sicrhau bod pobl yn derbyn gofal mwy di-dor ar yr adeg y mae ei angen arnynt fwyaf?
Diolch, Jayne, am y cwestiynau hynny. Felly, i'w cymryd yn eu tro—o ran iechyd menywod, byddwn i'n talu teyrnged i'r gwaith a wnaeth Sarah Murphy, ac Eluned Morgan, yn y Senedd ddiwethaf. Rydym yn awyddus iawn i adeiladu ar sylfeini hyn, ond i wneud yn siŵr ein bod yn rhoi amlygrwydd iddo o fod â Gweinidog a enwir, fel y gallaf fod yn olrhain y cynnydd hwnnw. Felly, byddwn i'n talu teyrnged. Rwy'n edrych ymlaen at groesawu Sarah yn ôl pan fydd hi'n ôl o'i chyfnod mamolaeth. Rwy'n addo y byddaf yn cadw'r momentwm. Mae hyn yn rhywbeth, gobeithio ei fod yn amlwg, rwy'n poeni'n angerddol iawn amdano.
O ran ymrwymiadau 100 diwrnod, wel, heb iddo hyd yn oed orfod bod yn y cynllun gwirioneddol, rwy'n cynnal uwchgynhadledd ar 16 Gorffennaf, a fydd ymhell o fewn 100 diwrnod, yn edrych ar normaleiddio poen mewn gofal iechyd menywod. Dyma'r peth cyntaf i mi siarad amdano gyda swyddogion, ac rwy'n addo bod hynny'n rhywbeth sy'n mynd i fod yn allweddol i'r gwaith rydyn ni'n ei wneud.
O ran endometriosis, ie, dyna un o'r rhesymau pam yr oeddwn i eisiau cynnull yr uwchgynhadledd hon, ac mae'n mynd i fod yn uwchgynhadledd sy'n mynd i fod yn clywed yn uniongyrchol gan fenywod sydd wedi mynd trwy ormod o boen cyn i'w symptomau gael eu cydnabod, yn ogystal â chlinigwyr. Rwy'n gwybod y bydd pawb, siŵr o fod, yn y Siambr hon yn adnabod rhywun neu efallai eu bod nhw wedi mynd trwy rywbeth fel hyn eu hunain. Ni ddylai fod yn normal i fenywod orfod mynd i gymaint o apwyntiadau cyn iddynt gael y diagnosis o'r symptomau y maen nhw'n ei haeddu. Felly, rydw i eisiau edrych ar hyn o ran, ie, sut mae'n gweithio mewn canolfannau, sut mae'n gweithio mewn gofal sylfaenol, yr holl ffordd drwodd i wasanaethau trydyddol hefyd. Mae'n mynd i fod yn ffocws i'r cynllun iechyd menywod.
O ran y canolfannau, mae rhai ohonyn nhw'n gweithio'n dda. Rwy'n credu, oherwydd yr amserlenni tynn a oedd yn ymwneud â'u datblygiad, efallai nad oedden nhw wedi'u datblygu mor gyfannol ag y gallai fod wedi digwydd. Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n dysgu o'r enghreifftiau gorau ac yn gwella lle mae angen, ond mae'n rhywbeth rydw i'n awyddus iawn i'w gadw.
O ran y canllawiau newydd ar endometriosis, rwy'n croesawu'r canllawiau newydd hynny, a byddwn ni'n ystyried gweithredu'r profion hynny fel rhan o'r gwaith blaenoriaeth yr ydym yn ei wneud gyda hynny. Rwy'n gwybod ei fod yn mynd i fod yn rhan o ddatblygiad y llwybr gofal sylfaenol yn dilyn argymhellion terfynol gan NICE; rwy'n credu eu bod i fod ym mis Hydref.
O ran gofal cymdeithasol, rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn rydych chi'n ei ddweud am ofal di-dor. Un o'r pethau rydyn ni'n mynd i fod yn eu creu yn y 100 diwrnod cyntaf, neu rydyn ni'n mynd i agor y recriwtio ar ei gyfer yn y 100 diwrnod cyntaf, yw'r cyfarwyddwr gofal y tu allan i'r ysbyty. Mae'r rôl honno yn cael ei chwmpasu ar hyn o bryd. Rwy'n gobeithio y bydd gan y rôl honno rôl eithaf sylfaenol wrth oruchwylio hyn. Fe wnaethoch chi sôn am gytundebau cyflog teg—mae'r rheini i'w croesawu. Rydym wedi dweud y byddwn ni'n dilyn yr un amserlenni ag y bydd ganddyn nhw yn Lloegr ar hyn, ond, yn amlwg, mae hynny'n rhywbeth sy'n cael ei gyflwyno gan Lywodraeth y DU, ac rydym am sicrhau, yn y cyfamser, wrth i ni aros i hynny i gyd ddigwydd, fod cymaint o ofalwyr â phosibl yn derbyn y cyflog byw gwirioneddol fel isafswm. Rwy'n credu bod y ffigurau diweddaraf yn awgrymu bod 84 y cant o'r gweithlu yn cael hynny ac nid yw hynny'n ddigon o hyd. Felly, rwy'n rhoi fy ymrwymiad i chi y byddwn ni'n gwneud popeth y gallwn ni gyda hynny. Fel y dywedais i, bydd y strategaeth ar gyfer gofalwyr di-dâl yn adrodd yn yr hydref. Rydym wedi ymrwymo i barhau i gefnogi'r cynllun seibiannau byr ac i wneud yn siŵr ein bod yn darparu cymorth cofleidiol i ofalwyr di-dâl. Fel y dywedaf, polisïau, nid canmoliaeth.
Diolch, Ddirprwy Weinidog, am nodi eich blaenoriaethau ar gyfer tymor y Senedd hon. Rwy'n falch bod gennych yr angerdd wrth nodi eich blaenoriaethau ac rwy'n sicr yn gobeithio y bydd yr angerdd hwnnw'n parhau yn y blynyddoedd i ddod.
Ddirprwy Weinidog, rwyf am ddechrau gyda'ch safbwynt ar iechyd menywod. Rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelod Jayne Bryant newydd gyffwrdd ar hynny, ond rwy'n nodi eich bod wedi rhoi llawer o bwyslais ar leisiau menywod yn eich datganiad ac rydych chi wedi nodi y byddwch chi'n adfywio rhannau o'r cynllun iechyd menywod. Yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd NICE ganllawiau drafft newydd ar syndrom polyendocrin metabolaidd ofarïaidd (PMOS), a elwid gynt yn syndrom ofarïau polycystig, sy'n argymell diagnosis cyflymach ac adolygiad blynyddol o fenywod a merched 10 oed a hŷn i gynnwys symptomau ac arwyddion PMOS ac unrhyw bryderon sydd ganddyn nhw am reoleidd-dra y mislif, ffrwythlondeb, pwysau, hwyliau ac apnoea cwsg, ochr yn ochr â defnydd o feddyginiaeth a risgiau hirdymor datblygu cyflyrau iechyd cysylltiedig fel diabetes a chlefyd cardiofasgwlaidd. Rwy'n gwybod bod y canllawiau yn destun ymgynghoriad ar hyn o bryd, ond, o ystyried bod menywod a merched yn aml yn aros am flynyddoedd am ddiagnosis a thriniaeth, pa ystyriaeth y mae'r Dirprwy Weinidog wedi'i rhoi i adolygiadau blynyddol o'r cyflwr, ochr yn ochr â hyfforddi meddygon a gweithwyr iechyd proffesiynol ledled Cymru i adnabod arwyddion PMOS?
Mae hyn yn mynd â fi at fy ail bwynt: addysg. Yn rhy aml, mae menywod a merched yn ymdopi ag endometriosis a PMOS oherwydd eu bod yn credu bod mislif trwm a phoenus yn rhan arferol o'u taith mislif. Ym mis Chwefror, gofynnais i'r Gweinidog addysg blaenorol am rymuso menywod a merched trwy ymwybyddiaeth a sicrhau addysg iechyd mislif gyffredinol yn y cwricwlwm. Oherwydd, er bod rhai ysgolion yn darparu cyngor gwych, yn anffodus, nid yw eraill yn gwneud hynny. Ddirprwy Weinidog, hoffwn wybod pa ymdrechion y byddwch chi'n eu gwneud i sicrhau bod addysg iechyd mislif o safon yn cael ei darparu ledled Cymru, ac a fyddwch chi'n fodlon cwrdd â sefydliadau fel y Prosiect Iechyd Mislif i gefnogi ei chyflwyno?
O ran canolfannau iechyd menywod, rwyf wedi codi pryderon cyson am ddarparu cyngor a chymorth ar gyfer y menopos ochr yn ochr ag iechyd mislif. Nodaf fod Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro wedi lansio canolfan menopos yn Nhrelái, ond hoffwn wybod, Ddirprwy Weinidog, sut y byddwch chi'n helpu i gyflwyno canolfannau fel y rhain ledled Cymru, er mwyn i bob menyw allu cael mynediad at gymorth?
Canfu Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Senedd yn y tymor diwethaf fod menywod yng Nghymru yn cael eu siomi gan ddiffyg gweithredu'r Llywodraeth flaenorol ar ganser gynaecolegol. Yn anffodus, methodd y Llywodraeth Lafur flaenorol â chyflawni llawer o argymhellion y pwyllgor. Ac rwy'n gwerthfawrogi bod datganiad ysgrifenedig yn dod yn fuan ar y cynllun canser, ond a allwch chi sôn am rywfaint o'r gwaith y bydd y Llywodraeth hon yn ei wneud i wella gofal canser gynaecolegol yma yng Nghymru?
Diolch, Natasha, am y cwestiynau hynny. O ran strategaeth iechyd menywod a chefnogi neu gryfhau lleisiau menywod, dyna'n union pam rydw i eisiau, pan fyddwn ni'n adolygu'r cynllun iechyd menywod—rydyn ni'n comisiynu gwaith arolygon—gwneud yn siŵr ein bod ni'n clywed yn uniongyrchol gan fenywod. Rwyf am i hynny beidio â bod yn beth untro; rwyf eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n cadw, fy mod i'n cadw, clywed gan fenywod. Ac os gwelwch yn dda, pawb, cymerwch hyn fel ple: rwyf eisiau clywed pan nad yw pethau'n mynd yn dda. Rwyf eisiau gwneud pethau'n well. Felly, diolch yn fawr iawn am godi hynny.
Ar PMOS yn benodol, fe ofynnoch chi—. Rwy'n gwybod bod y canllawiau—canllawiau drafft—wedi'u cyhoeddi gan NICE; ni fydd yr argymhellion terfynol ar gael tan fis Rhagfyr. Felly, yn y cyfamser, byddwn i'n annog cymaint o bobl â phosibl i gyfrannu at hynny i wneud yn siŵr ei fod yn seiliedig ar dystiolaeth.
Rwy'n hoffi eich syniad am addysg oherwydd, ie, yn union, grymuso menywod, yr hyn yr oeddwn i'n sôn amdano: menywod yn cymryd eu lle. Fodd bynnag, gallwn ni wneud hynny— gweithio ym maes addysg, trwy ymgyrchoedd ymwybyddiaeth y cyhoedd; mae cymaint o wahanol gydrannau. Ac eto, rwy'n barod ac yn awyddus i weithio gydag Aelodau ar draws y Siambr i wneud yn siŵr ein bod ni'n cael y neges hon allan i fenywod a'n bod ni'n eu grymuso i ddefnyddio eu llais ac i wybod y byddan nhw'n cael eu clywed. Mae'n rhaid i'r ddau beth weithio gyda'i gilydd, a byddaf yn sicr yn barod i gwrdd â sefydliadau i drafod sut y gallwn ni wneud hynny'n well.
Wnaf i ddim ailadrodd yr hyn yr wyf wedi'i ddweud—oherwydd rwy'n gwybod nad ydw i yn llyfrau da y Llywydd ar hyn o bryd o ran amseru—wnaf i ddim ailadrodd yr hyn rwyf wedi'i ddweud ar yr hybiau, ond rydym yn gwerthuso pa mor dda maen nhw'n gweithio. Bydd y manylion hynny ar y canserau gynaecolegol ar gael yn y datganiad ysgrifenedig yn ddiweddarach ym mis Gorffennaf—rwy'n credu mai 15 Gorffennaf ydyw.
Rwy'n cytuno na ddylai gofal cymdeithasol fod yn wasanaeth sinderela. O ran sut y gallwn ni wella integreiddio a hefyd gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwella, gwneud yn siŵr nad ydym yn cael cymaint o bobl yn aros yn yr ysbyty sy'n ddigon da i gael eu rhyddhau, bydd y cyfarwyddwr gofal y tu allan i'r ysbyty, rwy'n gobeithio, yn goruchwylio'r gwaith hwnnw, dim ond edrych ar sut mae bregusrwydd yn cael ei drin ar y dechrau pan fydd rhywun yn mynd i'r ysbyty a materion felly. O ran y gweithlu, bydd sefydlu'r academi yn sylfaenol i hyn fel nad ydym ond yn edrych ar fynd tuag at gydraddoldeb cyflog yn unig, ein bod hefyd yn edrych ar sut y gallwn ni fynd tuag at gydraddoldeb amodau—unwaith eto, cydraddoldeb parch. Oherwydd rwy'n credu yn sylfaenol bod angen i ni gyrraedd sefyllfa lle mae gennym wasanaeth gofal cenedlaethol i gael y cydraddoldeb llawn hwnnw, a byddaf yn ymateb i'r adroddiad pwyllgor hwnnw ar ofalwyr di-dâl ym mis Medi.
Diolch, Ddirprwy Weinidog. Rydyn ni'n mynd i geisio cyflymu pethau ychydig, oherwydd mae gennym restr hir o Aelodau ac mae'n debyg chwech, saith munud i geisio mynd trwy'r rhain. Felly, os gall yr Aelodau a'r Dirprwy Weinidog ein cynorthwyo. Awn yn gyntaf i Safa Elhassan.
Diolch. Rwy'n croesawu'r datganiad heddiw a phwysigrwydd canolfannau iechyd menywod. Maen nhw'n rhan hanfodol o'r cynllun iechyd menywod 10 mlynedd. Er gwaethaf hyn, mae llawer o fenywod yn dweud wrthym nad yw'r profiad ar lawr gwlad yn cyfateb i'r uchelgais a welwn ar bapur. Mewn rhai ardaloedd, mae'n ymddangos bod yr hyn sy'n ymddangos fel canolfan iechyd menywod yn wefan, yn wasanaeth cyfeirio, neu'n glinig sydd eisoes yn bodoli sydd wedi'i ail-frandio. O ystyried yr anghysondeb hwn, byddwn i'n ddiolchgar pe gallai'r Dirprwy Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ymdrechion i safoni'r canolfannau. Gyda bron i 50,000 o fenywod yn dal i aros am driniaeth gynaecolegol ledled Cymru, sut y bydd y Dirprwy Weinidog yn sicrhau bod y canolfannau hyn yn darparu capasiti ychwanegol gwirioneddol, staff ychwanegol, adnoddau a gwasanaeth arbenigol yn hytrach nag ail-enwi'r gwasanaeth sydd eisoes yn bodoli?
Diolch, Safa. Mae hwnnw'n gwestiwn pwysig iawn. Fel y dywedais i, byddwn ni'n gwerthuso'r model canolfannau. Dydw i ddim yn credu y byddai'r rhan fwyaf o bobl, pan fyddan nhw'n clywed 'canolfan iechyd menywod', dydw i ddim yn credu y bydden nhw'n meddwl y byddai gwefan yn —. Rwy'n gwybod bod yna rai pethau y mae angen i ni eu hystyried pan mae gennym boblogaethau gwledig, poblogaeth wasgaredig iawn, ond, ar y cyfan, rwy'n credu bod angen i ni fod yn edrych i weld lle gall fod lleoedd ffisegol. Unwaith eto, mae'n ymwneud â chymryd y lleoedd hynny yn ffisegol, ond hefyd dim ond gwneud yn siŵr bod menywod yn cael eu grymuso mewn mannau i siarad am yr union symptomau hynny fel y gallwn ni wella cyfraddau diagnosis ac, yn y pen draw, achub bywydau menywod.
Rwy'n adleisio geiriau James. Er fy mod i'n croesawu'r pwyslais ar wella gofal cymdeithasol, iechyd meddwl a gwasanaethau iechyd menywod, mae llawer o etholwyr wedi dweud wrthyf ac yn parhau i ddweud wrthyf fod amseroedd aros hir yn cael effaith ddofn, nid yn unig ar y cleifion eu hunain, ond hefyd ar eu teuluoedd a'u gofalwyr. Po hiraf y mae pobl yn aros am asesiadau, triniaeth a chefnogaeth, y mwyaf yw'r risg y bydd eu hiechyd corfforol a meddyliol yn dirywio. Mae teuluoedd yn aml yn cael eu gadael yn cario baich gofal, ac erbyn i gefnogaeth gyrraedd, gall anghenion pobl fod yn fwy cymhleth, ac mae angen ymyriadau mwy dwys a chostus. Mae hyn yn rhoi pwysau ychwanegol ar wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol sydd eisoes da bwysau. Fel rhywun sydd â chefndir proffesiynol mewn seicoleg, rwy'n gwybod pa mor bwysig yw atal ac ymyrryd. Gall oedi olygu'r gwahaniaeth rhwng rheoli'r cyflwr yn effeithiol a rhywun yn dioddef iselder ac o bosibl teimladau hunanladdol. O ystyried y canlyniadau hyn, a all y Dirprwy Weinidog amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu lleihau rhestrau aros, a all fod hyd at saith mlynedd, ar draws gwasanaethau gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod? A pha fesurau penodol fydd yn cael eu cymryd i sicrhau bod pobl yn derbyn asesiadau, triniaeth a chymorth amserol cyn i'w cyflyrau waethygu, gan roi pwysau pellach ar deuluoedd, gofalwyr a'r system ehangach?
Diolch, Gareth. Mae hwnna'n gwestiwn pwysig iawn, iawn. O ran amseroedd aros, mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â hyn. Mae'n rhaid i ni wneud hyn yn well. O ran therapïau seicolegol, rwy'n gwybod yn arbennig nad ydym lle mae angen i ni fod, a dweud y lleiaf. Ac o ran yr arbenigedd sydd gennych chi, byddwn yn falch iawn o weithio gyda chi i ystyried sut y gallwn ni wella hynny.
O ran sut, yn gyffredinol, mae angen i ni wneud hyn yn well, dyna pam rydw i eisiau goruchwylio'r trawsnewidiad sylfaenol hwnnw fel ein bod yn symud i fynediad at wasanaethau iechyd meddwl ar yr un diwrnod, fel nad yw pobl yn aros yr holl amser hwnnw, oherwydd, fel y dywedwch chi, gall pobl ond gwaethygu tra maen nhw'n aros. Gall fynd yn anhygoel o ddifrifol. Ac felly, ie, rwy'n addo i chi fod hyn yn rhywbeth y byddwn ni'n ei flaenoriaethu. Byddwn i'n awyddus iawn i gael sgwrs gyda chi am y peth.
Rwy'n ddiolchgar i fy nghydweithwyr am sôn eisoes am fater pwysig endometriosis. Rydyn ni'n gwybod bod oedi mewn diagnosis a thriniaeth yn gallu rhychwantu blynyddoedd, tra bod menywod yn cael eu gadael mewn poen, yn ei chael yn anodd gweithio ac yn wynebu canlyniadau iechyd hirdymor. Mae menywod yn cael eu methu gan y bwlch poen rhwng y rhywiau, lle maen nhw'n fwy tebygol o brofi poen cronig ond yn ystadegol yn fwy tebygol o gael eu symptomau wedi'u diystyru. Bydd y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol fy mod wedi ysgrifennu ati yn ddiweddar yn codi pryderon ynghylch dyfodol yr unig ganolfan endometriosis arbenigol yng Nghymru. Mae'r cynllun iechyd menywod yn cydnabod yr angen am lwybrau gwell, arbenigedd a mynediad amserol i lawdriniaeth. Sut y bydd y Llywodraeth hon yn cefnogi menywod ledled Cymru, gan sicrhau bod cleifion ym mhob bwrdd iechyd yn gallu cael mynediad at y lefel o ofal sydd ei angen arnynt i gael eu bywydau yn ôl?
Diolch. Unwaith eto, mor hanfodol bwysig fel cwestiwn. O ran oedi wrth roi diagnosis, fel y dywedwch chi, gall menywod weithiau aros blynyddoedd. Maen nhw'n cael eu methu. Ac ie, fel rydych chi'n dweud, y bwlch poen rhwng y rhywiau, yn wir. Rwy'n pryderu—. Rwy'n ymwybodol o'r pryder am y risg o golli achrediad Cymdeithas Gynaecoleg ac Endosgopi Prydain ar gyfer un o'r canolfannau hynny. Mae swyddogion yn ymgysylltu â'r bwrdd iechyd ar frys ar hyn. Rwyf wedi ei gwneud yn glir fy mod yn disgwyl y dylai'r gwasanaethau hyn barhau i fod ar gael. Wrth gwrs, mae—. Mae canolfan achrededig arall ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe. Mae yna driniaethau llawfeddygol sy'n cael eu cynnal ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan. Ond, eto, mae angen i ni wneud yn siŵr bod y lle, eto, yn y theatr yn gallu cael ei ddefnyddio gan y triniaethau hyn. Mae menywod yn aros mewn poen am lawer yn rhy hir.
Ond mae hyn yn rhywbeth rydyn ni'n mynd i'w ystyried o ofal sylfaenol—eto, menywod yn cael eu credu, menywod yn cymryd eu lle mewn apwyntiadau meddygon teulu—hyd at y rhai hynny os oes gan rywun endometriosis ymdreiddiol dwfn, lle bydd llawer llai o fenywod, wrth gwrs, ond, mawredd mawr, mae angen y gefnogaeth honno arnyn nhw. Felly, ie, rwy'n addo i chi, popeth y gallwn ni ei wneud, byddaf i'n ei wneud.
Rwyf eisiau dechrau gyda rhywfaint o newyddion da iawn. Ar 18 Mehefin, clywsom y newyddion mwyaf anhygoel bod plant sydd wedi'u brechu rhwng 12 a 13 oed bellach yn agos at risg sero o farw o ganser ceg y groth cyn eu bod yn 30 oed. Rhwng 2020 a 2024, ni fu unrhyw farwolaethau canser ceg y groth. Mae hynny yn Lloegr, ond mae hynny'n rhywbeth y mae angen i ni ei ddathlu o ran y datblygiadau meddygol. A hoffwn glywed gennych chi, efallai mewn llythyr, beth yw'r sefyllfa yng Nghymru, oherwydd mae'n rhywbeth y mae angen i ni ei ddathlu—yn sicr. Mae clywed y newyddion hynny yn anhygoel.
Rydw i ond eisiau sôn am ofal cymdeithasol, gan fynd yn ôl at bwynt a godais y bore 'ma—y prynhawn yma, mae'n ddrwg gen i—am Powys yn colli 146 o welyau gofal cymdeithasol. Gallem ni weld ysbytai'n mynd ym Mhowys, yn Llanfair-ym-Muallt, Tref-y-clo, Ystradgynlais, Machynlleth, Llanidloes, y Trallwng a Bronllys. Ni fydd hynny'n helpu ein her gyda gofal cymdeithasol mewn ardal wledig. Felly, a gaf i ofyn i chi beth rydych chi'n ei wneud i atal cau'r gwelyau gwledig hynny ym Mhowys. Diolch yn fawr iawn.
Diolch, Jane. Diolch am rannu'r newyddion da hwnnw. Mae'n bwysig iawn dathlu hynny, ac fe wnaf ysgrifennu atoch chi o ran yr hyn y mae hynny'n ei olygu i ni yng Nghymru. Ond, lle mae pethau i'w dathlu, lle mae pethau'n mynd yn dda, mae angen i ni wneud hynny hefyd. Felly, diolch. Ac rwy'n gwybod bod y sefyllfa ym Mhowys—sy'n bryderus, wrth gwrs—rwy'n gwybod y bydd y bwrdd iechyd yn edrych ar hynny. Ond, unwaith eto, dim ond edrych ar sut, ledled y genedl, gallwn ni wneud yn siŵr bod gwasanaethau'n gynaliadwy ar gyfer y dyfodol, unwaith eto, bydd y cyfarwyddwr gofal y tu allan i'r ysbyty yn hanfodol i hyn. O ran y sefyllfa benodol ym Mhowys, unwaith eto, mae'n rhywbeth i'r bwrdd iechyd, ond os oes unrhyw beth y gallwn ni ei wneud, fe ysgrifennaf atoch.
Ac yn olaf, Iain McIntosh.
Diolch, Lywydd. Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad. Rwy'n synnu ac yn siomedig nad oes unrhyw beth ynddo sy'n cydnabod yr heriau sydd gan awdurdodau lleol ar hyn o bryd wrth ddarparu gwasanaethau cymdeithasol. Ers blynyddoedd, mae awdurdodau lleol ledled Cymru wedi bod yn rhybuddio am gostau cynyddol gofal cymdeithasol, gyda channoedd o becynnau gofal a ariennir gan drethdalwyr bellach yn costio hyd at £10,000 y dydd i unigolion sengl. Felly, fy nghwestiwn i chi yw: ydych chi wedi dirnad pam y caniatawyd i'r system gyrraedd y sefyllfa yma? Ac ar ôl rhoi gwybod i mi mewn ymateb blaenorol i gwestiwn ysgrifenedig nad Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am gost pecynnau gofal neu gymorth a lleoliadau a ariennir yn gyhoeddus, a yw darganfod pam mae'r costau hyn yn parhau i gynyddu yn un o'ch blaenoriaethau, ac os felly, beth ydych chi'n meddwl y byddwch chi'n ei wneud am y peth?
Diolch. Cwestiwn pwysig iawn. Yn amlwg, mae'n eithaf cylchol ein bod ni mewn rhai ffyrdd yn gorffen lle y dechreuon ni, lle roedden ni'n siarad am hanfodion y system gofal cymdeithasol sydd gennym ni, a ph'un a ydym ni'n mynd yn ôl i breifateiddio, p'un a ydym ni'n mynd yn ôl i Thatcher. Edrychwch, allwn ni ddim edrych ar ble rydym ni wedi dod yn unig; mae'n rhaid i ni ganolbwyntio ar ble rydym ni'n mynd o fan hyn. Yn amlwg, ni fyddai unrhyw un sy'n edrych ac yn ceisio dylunio gwasanaeth o'r dechrau eisiau ei ddylunio fel y mae. Mae gormod o amrywiaeth. Un o'r pethau rydym ni'n mynd i fod yn ei wneud yw gwella data i weld pa awdurdodau lleol sy'n gwario faint ar ofal cymdeithasol, oherwydd nid yw wedi ei neilltuo. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod cymaint o gysondeb â phosibl, cymaint o gysondeb wrth gomisiynu. Mae arnaf i eisiau cefnogi awdurdodau lleol i wneud hynny. Maen nhw'n mynd i fod yn bartneriaid sylfaenol i ni, felly mae arnom ni eisiau gweithio tuag at wasanaeth cenedlaethol gyda sail leol, oherwydd y bobl agosaf at y bobl hynny sydd angen y gefnogaeth honno yw'r bobl sy'n adnabod y gwasanaethau lleol, gan weithio gyda byrddau partneriaeth rhanbarthol, gan weithio gyda, unwaith eto, byrddau iechyd lleol. Mae angen i ni fod yn dod â gwasanaethau at ei gilydd, ond, unwaith eto, nid yn unig er mwyn gwasanaethau; mae'n ymwneud â gwella bywydau pobl a gwneud yn siŵr bod pobl yn cael y gwell ansawdd hwnnw o wasanaeth. Felly, ydy, mae hynny'n rhywbeth sylfaenol. Mae'n fwy na phwysig; mae'n sail i ble mae angen i ni gyrraedd, felly diolch.
Diolch, Ddirprwy Weinidog.
Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Lynne Neagle, gwelliant 2 yn enw Llŷr Powell, a gwelliant 3 yn enw Paul Davies. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Os derbynnir gwelliant 2, caiff gwelliant 3 ei ddad-ddethol.
Eitem 7 nawr, dadl ar ariannu teg. Galwaf ar y Prif Weinidog i wneud y cynnig—Rhun ap Iorwerth.
Cynnig NDM9282 Heledd Fychan
Cefnogwyd gan Anthony Slaughter
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn cefnogi Llywodraeth Cymru i gyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU ynghylch:
a) gwella'r trefniadau cyllidol y mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu oddi mewn iddynt, gan gynnwys mwy o bwerau benthyca; a
b) diwygio fformiwla Barnett i ddarparu cyllid tecach i Gymru.
Cynigiwyd y cynnig.
Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Dwi'n falch iawn o gyflwyno’r cynnig yma i'r Senedd, ac mae'r Llywodraeth wedi cyflwyno'r ddadl yma heddiw yn yr ysbryd o adeiladu consensws yn y Siambr yma. Mae cyllid teg yn fwy na gwleidyddiaeth neu rethreg bleidiol. Mae o'n ymwneud â Chymru, sydd â'r offer yn ei dwylo i adeiladu dyfodol gwell i ni ein hunain. Mae trefniadau ariannol presennol y Deyrnas Unedig nid yn unig yn annheg i Gymru, maen nhw'n gwneud methiant economaidd yn fwy tebygol. A drwy ddiwygio'r system bresennol, mi fyddwn ni'n sicrhau bod gan Lywodraeth Cymru yr adnoddau a'r pwerau, y levers hynny, sydd eu hangen i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus, mewn seilwaith a thwf economaidd.
Mae arnaf i eisiau gweithio'n adeiladol gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig gyda pharch ar yr agenda. Pe bai Andy Burnham, fel mae'n edrych yn debygol, yn dod y Prif Weinidog nesaf, yna byddwn yn disgwyl i'w brofiad o weithio mewn cyd-destun datganoledig ym Manceinion ei helpu i ddeall y materion rydym ni'n eu hwynebu. Rwy'n croesawu ei gydnabyddiaeth bod y system ariannu bresennol yn rhy ganolog ac yn cynhyrchu canlyniadau anwastad ledled y Deyrnas Unedig. Rwyf eisiau gweithio ochr yn ochr ag ef i gyflawni ar gyfer pobl yma yng Nghymru. Ac, os caf i ddweud, po gliriach rydym ni'n siarad fel Senedd, yn unedig ar y mater penodol hwnnw, y mwyaf tebygol yw hi bod ein llais ni fel cenedl yn cael ei glywed yn Downing Street.
Mae ein maniffesto diweddar, ‘Dros Gymru’, yn amlinellu amrediad o ymrwymiadau ar ddiwygio cyllidol. Wrth galon y rhain mae'r amcan o wella’r trefniadau cyllidol mae Llywodraeth Cymru'n gweithredu oddi mewn iddyn nhw, a diwygio fformiwla Barnett hefyd, i sicrhau cyllido tecach i Gymru. Mi fyddwn i'n croesawu yn fawr cefnogaeth y Siambr wrth geisio gwireddu'r gwelliannau pwysig iawn yma. Ac mae'r cynnig heddiw, yn syml, yn gosod y gwahoddiad hwnnw am gefnogaeth y Senedd iddo fo.
Er i ni weld ychydig o addasiadau cadarnhaol y llynedd, prin mae'r fframwaith cyllidol wedi newid ers ei gyflwyno ddegawd yn ôl. Dydy'r fframwaith ddim yn cynnig lefel yr hyblygrwydd sydd ei hangen ar Lywodraeth Cymru i reoli ystod ein cyfrifoldebau cyllidebol yn effeithiol, na chwaith yn adlewyrchu uchelgais pobl Cymru. Gadewch imi egluro pam.
Mae gan gronfa wrth gefn Cymru—ein cyfrif cynilo, os mynnwch chi, fel cenedl—derfyn o faint y gallwn ni ei roi ynddo, wedi'i gosod ar 1.4 y cant o'n cyllideb. Mae hyn yn ein hatal rhag cynilo ar gyfer buddsoddiadau yn y dyfodol i gefnogi twf economaidd a rhoi hwb i gynhyrchiant. Bydd y Trysorlys yn bachu unrhyw arian lle nad oes digon o le yn ein cronfa wrth gefn i'w gadw. Ac er nad oes gennym ni unrhyw gyfyngiadau ar faint y gallwn ni ei gael o'r gronfa ar gyfer eleni, mae hyn dros dro, yn wahanol i'r Alban, sydd â mynediad diderfyn parhaol. Felly, y flwyddyn nesaf, dim ond llai na £200 miliwn fydd ar gael i ni, ymhell o dan 1 y cant o'n cyllideb. Mae'r cyfyngiadau a'r rheolau hyn yn dal Cymru yn ôl. Efallai y byddai'n synnu rhai Aelodau—a soniais am hyn yn gynharach heddiw—i wybod bod gennym ni bwerau benthyca llai hael na chynghorau lleol, sy'n gallu benthyca'n ddarbodus i gefnogi buddsoddiadau seilwaith. Pe na baem ni'n cael ein rhwystro gan y mathau hyn o gyfyngiadau, fe allem ni fod wedi mynd ymhellach fis diwethaf yn ein cyllideb atodol, er enghraifft, i fuddsoddi mewn blaenoriaethau allweddol ar ofal plant, prydau ysgol am ddim i ddisgyblion ysgol uwchradd, hyd yn oed anghenion dysgu ychwanegol. Ond rydym ni wedi ein cyfyngu. Ac ochr yn ochr â chyllid teg a hyblygrwydd, mae arnom ni eisiau mwy o bwerau treth sy'n cryfhau atebolrwydd ac yn caniatáu inni, yn hollbwysig, lunio ein dyfodol ein hunain.
Mae angen i ni hefyd fynd i'r afael â fformiwla Barnett sy'n sylfaenol hen-ffasiwn ac annheg, sy'n ein gwneud ni'n ddibynnol ar benderfyniadau a wneir yn San Steffan, oherwydd ei fod yn cysylltu Cymru â dewisiadau gwariant i Loegr. A gadewch i mi ddweud hyn yn gwbl glir: mae'n rhaid i ni aros i'r Trysorlys benderfynu gwario ar ardal benodol yn Lloegr cyn y gallwn gael cyllid canlyniadol. Felly, allwn ni ddim gwario'n ychwanegol ein hunain i gyd-fynd â'n hanghenion fel cenedl. Dyna broblem sylfaenol y setliad ariannu. Ac, yn wir, pan oedd Andy Burnham yn faer Manceinion Fwyaf, cyd-ysgrifennodd lyfr a ddadleuodd dros fformiwla ariannu newydd sy'n cwmpasu'r Deyrnas Unedig gyfan. Dadleuodd ei bod hi'n bryd disodli fformiwla Barnett gyda fformiwla fodern a oedd yn gweithio i'r cenhedloedd a'r rhanbarthau. Byddai cyllid, meddai, ac rwy'n dyfynnu,
'yn cael ei ddyrannu yn seiliedig ar ffactorau cymdeithasol a lefelau angen.'
A dyna'r cyfan rydyn ni'n gofyn amdano. Croesawyd y sylwadau hynny. Llai felly y camu'n ôl ymddangosiadol gan y darpar Brif Weinidog yr wythnos diwethaf pan ddywedodd ei dîm wrth BBC Cymru ei fod eisoes wedi diystyru diwygio Fformiwla Barnett. Ond byddaf, fel y dywedais i, yn rhoi ymddiried yn Andy Burnham am y tro. Efallai nad oedden nhw wedi'u hysgrifennu gan ei bin ei hun, gadewch i ni ddweud. Ond, wrth wneud hynny, byddaf mor garedig â gwneud y sylw yma: ni ddylai egwyddorion newid gan agosrwydd rhywun at rym. Ond ni ddylen nhw newid chwaith pan fydd plaid yn mynd o sefyllfa o fod yn y Llywodraeth i blaid yn yr wrthblaid. Mae maniffesto Senedd Llafur 2026 yn dweud yn benodol bod yn rhaid i'r bennod nesaf datganoli gael ei hategu gan gyllid teg. Os yw'r meinciau Llafur am aros yn driw i'r ymrwymiad hwnnw, byddan nhw'n pleidleisio dros gynnig y Llywodraeth. Mae hwn yn gynnig y gallai Llafur eu hunain nid yn unig fod wedi pleidleisio drosto dros y blynyddoedd, ond fe allen nhw fod wedi ei gyflwyno eu hunain. Ond nawr maen nhw'n canolbwyntio nid ar gael bargen well gan y Trysorlys, ond ar feio'r Alban, gan wneud y dewis eithaf rhyfedd, os caf i ddweud, o ochri â gwleidyddiaeth San Steffan yn erbyn buddiannau pobl Cymru.
Lywydd, mae'n rhaid i ni fynd at wraidd gwendidau y trefniadau presennol. Mi fydd ein comisiwn cenedlaethol ni, y comisiwn newydd, yn ymgysylltu efo'r cyhoedd mewn sgwrs genedlaethol am ddyfodol cyfansoddiadol Cymru ac yn cryfhau'r dystiolaeth ar gyfer diwygio pellach. Mae hynny'n golygu, ac yn gorfod golygu, diwygio cyllid. Mi fydd yn edrych ymhellach ar y pwerau, yr adnoddau a'r offer sydd eu hangen arnom ni fel Llywodraeth i lywodraethu yn fwy effeithiol yma yng Nghymru, i greu twf economaidd a diogelu dyfodol ein gwasanaethau cyhoeddus.
Felly, i gloi, po fwyaf, fel y dywedaf, mae Cymru'n siarad gydag un llais o blaid yr hyn sydd orau i'n cenedl, yr anoddaf fydd hi i San Steffan ein hanwybyddu—[Torri ar draws.] Mewn union bryd.
[Anghlywadwy.]—mae llawer o'r dadleuon hyn wedi cael eu cyflwyno dros y blynyddoedd, ac fe fu consensws yn y Siambr hon, oherwydd mae pobl wir eisiau gweld adnoddau yn cael eu gwario'n ddoeth yng Nghymru ac os gallwn ni gael mwy o adnoddau. Yr hyn rwy'n syn yn ei gylch, o'r tair plaid yn y Siambr hon, rydych chi wedi gwrthod pob gwelliant. A wnaeth eich Llywodraeth estyn allan i geisio canfod consensws lle gallai'r Siambr gefnogi gynnig? Fy nealltwriaeth i yw nad oedd unrhyw drafodaethau i gytuno ar gynnig cydsyniol a allai roi ffrynt unedig yn y trafodaethau hynny.
Os edrychwn ni ar symlrwydd y cynnig hwn sydd o'n blaenau ni heddiw, i wneud yn siŵr bod angen i ni sicrhau ein bod ni fel Senedd, ein bod ni fel cenedl—. Mewn difri, mae'n destun pryder imi fod hynny'n rhywbeth y mae'r Aelod yn credu bod angen gweithio i ganfod consensws arno. Dyma sylfaen yr hyn rydym ni yma fel Senedd i'w wneud. Dyma'r sylfaen i ni allu siarad gydag un llais fel cenedl. Felly, po fwyaf y bydd Cymru'n siarad, fel y dywedaf, gyda'r un llais hwnnw o blaid yr hyn sydd orau i'n cenedl, yr anoddaf fydd hi i San Steffan ein hanwybyddu. Cymaint ag y mae'r Aelod efallai eisiau i San Steffan ein hanwybyddu, mae'r Senedd hon wedi pleidleisio'n unfrydol o blaid cyllid tecach i Gymru o'r blaen. Fy ngobaith diffuant yw y gallwn ni wneud hynny unwaith eto heddiw, er lles a ffyniant ein pobl. A dyma gyflwyno i'r Senedd y cais yna am gonsensws yma yn ein Senedd genedlaethol heddiw.
Diolch, Brif Weinidog. Rwyf wedi dethol y tri gwelliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Os derbynnir gwelliant 2, caiff gwelliant 3 ei ddad-ddethol. Galwaf nawr ar Huw Thomas i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle.
Gwelliant 1—Lynne Neagle
Dileu'r cyfan a rhoi yn ei le:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn cydnabod bod ailddosbarthu cyfoeth yn fantais fawr o fod yn rhan o'r Deyrnas Unedig.
2. Yn cydnabod mai'r Deyrnas Unedig yw'r wlad fwyaf canoledig a mwyaf economaidd anghytbwys yng ngorllewin Ewrop.
3. Yn cytuno y dylai gwrthwynebiad Llywodraeth yr Alban i ddiwygio fformiwla Barnett fod yn brif ffocws gwaith ymgysylltu Llywodraeth Cymru â Llywodraeth yr Alban.
4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i adrodd bob chwarter i'r Senedd ar gynnydd o ran dylanwadu ar newid i safbwynt Llywodraeth yr Alban ac o ran ceisio a sicrhau setliad tecach i genedl a rhanbarthau Cymru.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Diolch, Lywydd. Dwi'n codi i symud y gwelliant yn enw Lynne Neagle. Mae sicrhau ariannu teg i Gymru wirioneddol yn gonsýrn canolog i unrhyw Lywodraeth.
Yn wahanol i Blaid Cymru, ein cred ni ar y meinciau hyn yw bod Cymru'n elwa o fod yn rhan o undeb a'n bod yn gryfach gyda'n gilydd. Ac mae hynny'n cynnwys bod yn gryfach yn ariannol. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i dderbyn dros 20 y cant yn fwy na gwariant cyfatebol Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng ngweddill y Deyrnas Unedig. Mae hynny'n golygu, am bob £1 mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn ei wario mewn meysydd polisi datganoledig, bod Llywodraeth Cymru yn gallu gwario o leiaf £1.20 ar flaenoriaethau datganoledig fel iechyd ac addysg. Ar y lefel fwyaf sylfaenol, mae hyn yn ailddosbarthu. Mae'n dod â budd materol i wasanaethau cyhoeddus a chymunedau yng Nghymru. A byddwn yn annog yr aelodau hynny sy'n cefnogi gadael trefniant o'r fath trwy adael y Deyrnas Unedig i ystyried yr effeithiau hynny yn ofalus iawn.
Ac, wrth gwrs, ar ôl dros ddegawd o anhrefn Torïaidd, toriadau a chyni, mae cyllid Cymru bellach wedi cyrraedd uchelfannau newydd o dan Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig; mae'r adolygiad gwariant diwethaf yn sicrhau'r gyllideb fwyaf i Lywodraeth Cymru yn hanes datganoli, gyda bron i £6.5 biliwn mewn pwerau gwariant ychwanegol wedi'i neilltuo dros y blynyddoedd nesaf. Mae hyn yn ychwanegol at biliynau yn fwy o wariant uniongyrchol Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng Nghymru mewn meysydd fel amddiffyn, lles, plismona a meysydd eraill nad ydyn nhw wedi'u datganoli. Ac, oherwydd cydweithio'n agos rhwng dwy Lywodraeth Lafur, mae gan Lywodraeth Cymru bellach fwy o fynediad i'w cronfeydd ariannol wrth gefn o ganlyniad i ddiweddariadau i'r fframwaith cyllidol.
Nawr, nid yw hyn i gyd yn dweud bod fformiwla Barnett yn berffaith, neu nad oes angen ei newid. Mae Llywodraethau olynol yng Nghymru wedi gwthio am ddiwygio fformiwla Barnett, fel y cyfeiriodd y Prif Weinidog ato, ac wedi llwyddo i wneud rhai gwelliannau ystyrlon ar hyd y ffordd. Fodd bynnag, bydd diwygio fformiwla Barnett o blaid system sy'n seiliedig ar anghenion yn gofyn am drafodaeth, ac yn y pen draw cytundeb rhwng y pedair cenedl. Ni all unrhyw genedl unigol wneud hyn ar ei phen ei hun, ac eto, nid yw'r cytundeb hwnnw rhwng cenhedloedd yn bodoli. Er gwaethaf sawl adroddiad annibynnol dros nifer o flynyddoedd yn galw am ddiwygio fformiwla Barnett, gan gynnwys adroddiadau a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru, mae Llywodraeth yr Alban yn gwrthod galw am system sy'n seiliedig ar anghenion. Mae hynny, wrth gwrs, oherwydd bod y system bresennol o fudd pellach i'r Alban. Fel y dywedodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid, ac rwy'n dyfynnu:
'Nid oes unrhyw ffactor seiliedig ar anghenion wedi'i gyflwyno ar gyfer yr Alban, sy'n debygol yn adlewyrchu'r ffaith ei bod hi ar hyn o bryd yn derbyn mwy o gyllid fesul person na Chymru er gwaethaf asesiadau sy'n awgrymu bod ganddi lai o anghenion'.
A yw'r Aelod yn ymwybodol bod y Trysorlys yn mynnu bod trafodaethau ynghylch fformiwla Barnett yn rhai dwyochrog rhwng y Trysorlys a chenhedloedd unigol, nad oes unrhyw fecanwaith ar gyfer y drafodaeth—
Ydw. Rydym yn rhoi cyfle i chi fynd i'r afael â hynny, ac ymdrin yn uniongyrchol, fel y byddech chi eisiau gwneud efallai, â Llywodraeth yr Alban. Pam na fyddech chi'n gwneud hynny? Pam na fyddech chi'n gwneud hynny? Dyna bwyslais gwelliant Llafur, dylai canolbwyntio ar berthynas hanfodol ac ar adnabod a goresgyn gwrthwynebiad Llywodraeth yr Alban i ddiwygio fformiwla Barnett fod y prif destun trafod rhwng y ddwy Lywodraeth. Rwy'n credu fy mod i'n iawn wrth ddweud bod Plaid Cymru yn cyfeirio at yr SNP fel chwaer blaid. Efallai bod hynny'n rhywle y gallwch chi ddechrau, Rhun, os ydych chi'n poeni am drefniadau cyfansoddiadol.
Mae ein gwelliant yn ymarferol. Mae'r gwaith hwn yn angenrheidiol i gyflawni'r diwygiad ehangach y mae cynnig y Llywodraeth yn ei geisio, a byddem yn croesawu diweddariadau rheolaidd gan Lywodraeth Cymru ar ba gynnydd maen nhw'n ei wneud ar y mater hwn gyda'u cymheiriaid yn yr Alban. Mae ein gwelliant hefyd yn gwneud yn glir bod y Deyrnas Unedig—
A wnewch chi dderbyn ymyrraeth?
Mae angen i mi wneud cynnydd, Matthew, diolch.
Mae ein gwelliant hefyd yn gwneud yn glir mai'r Deyrnas Unedig yw'r wlad fwyaf canolog ac economaidd anghytbwys yng ngorllewin Ewrop. Mae mynd i'r afael â hynny ar y lefel fwyaf sylfaenol yn golygu ailddosbarthu cyfoeth a grym. A dylai hynny gynnwys cynyddu pwerau benthyca Llywodraeth Cymru yn sylweddol. Mae'n wiriondeb amlwg bod cynghorau lleol yng Nghymru yn gallu benthyca mwy na Llywodraeth Cymru. Mae cynnydd sylweddol wedi bod gan Lywodraeth Cymru ddiwethaf yn gweithio gyda Llywodraeth Lafur newydd y Deyrnas Unedig ar y fframwaith cyllidol, ond rwy'n gobeithio y bydd Prif Weinidog newydd y Deyrnas Unedig sy'n cydnabod pwysigrwydd lle a chryfder datganoli yn helpu i herio uniongrededd y Trysorlys ac adeiladu ar y cynnydd sydd eisoes wedi'i sicrhau i ddatganoli grymoedd ariannol pellach.
Ond nid yw datganoli'r Deyrnas Unedig yn ymwneud dim ond â sicrhau bod gan genhedloedd y grymoedd a'r cyllid sydd eu hangen arnyn nhw, mae'n sicrhau bod gan y rhanbarthau o'u mewn nhw hynny hefyd, ac mae hynny'n ddyletswydd ar Lywodraethau pob cenedl yn y Deyrnas Unedig. Dyna pam mae ein gwelliant yn galw am ddiweddariad o ran
'ceisio a sicrhau setliad tecach i genedl a rhanbarthau Cymru.'
Yn rhy aml rydym ni'n canolbwyntio ar y cyntaf ar draul yr olaf. Trydarodd cyfrif Trydar Plaid Cymru ddydd Sul,
'Os yw'n ddigon da i Fanceinion, pam ddim Cymru?'
Rwy'n credu bod hynny'n hanner gwirionedd. Os yw'n ddigon da i Fanceinion fodd bynnag, mae'n ddigon da i Gaerdydd, i Abertawe, i Wrecsam. Ni ddylai datganoli derfynu ym Mae Caerdydd ac ni ddylai galwadau am gyllid teg chwaith. Dechreuodd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf y gwaith hwn; nid oedd yn mynd yn ddigon pell yn fy marn i, ac mae'r rhai ohonom ni ar feinciau Llafur heddiw yn glir: mae arnom ni eisiau gweld mwy o bwerau yn cael eu rhannu o'r fan yma i ranbarthau a chymunedau Cymru, lle mae pobl yn gwybod pa heriau maen nhw'n eu hwynebu ac yn gwybod pa atebion fydd yn gweithio. Drwy gyflwyno gweledigaeth estynedig o gyllid teg y tu hwnt i ffiniau San Steffan neu'r Senedd i gynnwys cymunedau ledled Cymru, fe allem ni lunio cenedl decach lle gall mwy o bobl gael mwy o lais ar y penderfyniadau sy'n dylanwadu ar eu bywydau bob dydd. Diolch.
Galwaf yn awr ar Dan Thomas i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell.
Gwelliant 2—Llŷr Powell
Cefnogwyd gan Andrew Griffin
Dileu'r cyfan a rhoi yn ei le:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi dadansoddiad diweddaraf y Sefydliad Astudiaethau Cyllid y gallai diwygio fformiwla Barnett arwain at Gymru yn cael £1 biliwn yn llai o gyllid y flwyddyn.
2. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ganolbwyntio gwariant ar feysydd datganoledig.
3. Yn galw ar Lywodraeth y DU i dorri gwariant rhyngwladol er mwyn sicrhau trefniadau ariannu tecach i Gymru.
Cynigiwyd gwelliant 2.
Diolch, Lywydd. Nid yw'r ddadl hon yn ymwneud â chyllid teg i Gymru mewn gwirionedd; mae'n ymwneud â maniffesto heb ei ariannu gan Plaid Cymru yn ystod etholiad y Senedd. Ac mae'r Prif Weinidog yn mynd â'i bowlen gardota i Lundain nid oherwydd nad yw Cymru'n cael digon o gyllid, ond oherwydd bod Plaid Cymru, yn fy marn i, wedi camarwain pleidleiswyr pan ddywedon nhw fod eu maniffesto wedi'i gostio'n llawn. Ac yn ystod ymgyrch etholiadol y Senedd, dywedais i y byddai Llywodraeth Plaid Cymru yn ceisio gwadu ei chyfrifoldeb i gydbwyso'r gyllideb trwy ofyn i Lundain am fwy o arian, ac yna byddent yn beio Llywodraeth y Deyrnas Unedig pan na chawson nhw hynny.
Ac felly dyma ddechrau ar bedair blynedd arall o wleidyddiaeth gwyno gan Plaid Cymru, gan feio Llundain am ei methiannau a nodi annibyniaeth fel yr ateb. Ac nid yw cwyno Plaid Cymru yn dod i ben yn San Steffan: mae Llywodraeth flaenorol Cymru—yr oedd Plaid Cymru yn hapus i gydweithredu â hi ar adegau—maen nhw ar fai yng ngolwg Plaid Cymru hefyd. Ac os yw'r Llywodraeth Lafur flaenorol wedi gadael y cyllid mewn cyflwr gwaeth na'r disgwyl, a gallaf gredu yn hawdd eu bod nhw wedi gwneud hynny, ond os yw hynny'n wir, rhowch y prawf i ni mewn punnoedd a cheiniogau. Gadewch i ni weld rhywfaint o'r tryloywder a'r cyfle hwnnw i graffu y mae Plaid Cymru'n siarad amdano mor aml.
Mae Plaid Cymru eisiau fformiwla ariannu newydd yn seiliedig ar angen, ond fe allwn ni ond tybio bod Plaid Cymru yn disgwyl cael mwy o arian o Lundain o dan fformiwla newydd, nid llai. Felly, a fydd y Prif Weinidog yn dryloyw am hyn, am ei nod terfynol? A yw cyllid teg, yn ei farn ef, yn cyfateb i fwy o gyllid? Yn sicr does arno ddim eisiau i Gymru gael llai o arian, a does dim diben newid y fformiwla os yw pethau'n aros yr un fath. Felly, a all siarad yn glir ac yn uniongyrchol a chyfaddef mai'r cwbl sydd arno eisiau yw mwy o gyllid?
Wrth gwrs, byddai unrhyw newid i'r fformiwla ariannu yn debygol o arwain at gyrff datganoledig eraill yn y Deyrnas Unedig yn galw am yr un peth, a byddai hynny ddim ond yn deg. Ysgrifennais at y Llywodraeth yn ddiweddar yn gofyn pa drafodaethau gawson nhw gyda Llywodraeth yr Alban ynglŷn â diwygio fformiwla Barnett, oherwydd yn sicr dyna fyddai'r cam cyntaf y byddai Plaid Cymru yn ei wneud i adeiladu ar y gynghrair flaengar y soniwyd amdani y llynedd. Ond mae'r ymateb a gefais yn cadarnhau nad yw Llywodraeth Cymru wedi siarad â Llywodraeth yr Alban am y mater hwn eto. Mae'n ymddangos nad yw Llundain a Holyrood yn awyddus i siarad â'r Prif Weinidog am gyllid. Ond fe wnaethon nhw ddweud—yn ôl pob tebyg oherwydd i fy nghwestiwn eu hatgoffa nhw i wneud hynny—y byddan nhw'n ei drafod yn yr wythnosau nesaf.
Felly, siawns mai cam cyntaf Plaid Cymru wrth alw am newid i'r fformiwla ariannu ddylai fod i gytuno â'u chwaer blaid genedlaetholgar, yr SNP. Efallai ein bod ni'n gweld yr ymraniadau cyntaf ymysg y cenedlaetholwyr; efallai bod yr Alban yn sylweddoli bod newid y fformiwla yn risg enfawr. Ac mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi tynnu sylw at risg enfawr, y gallai diwygio'r fformiwla golli o leiaf £1 biliwn y flwyddyn i Gymru. Nawr efallai y bydd Plaid Cymru yn dadlau bod y ffigwr yna yn hen ffigwr, ond mae'r pwynt yn parhau: gallai Cymru golli allan; fe allem ni fod ar ein colled. Ond dydy hyn i gyda naill ai yma nac acw, oherwydd does dim newid i'r fformiwla ariannu, a pho gyflymaf y bydd Plaid Cymru yn sylweddoli hyn, gorau yn y byd.
Galwaf ar Darren Millar i gynnig gwelliant 3 a gyflwynwyd yn enw Paul Davies.
Gwelliant 3—Paul Davies
Dileu'r cyfan a rhoi yn ei le:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn credu bod Cymru yn haeddu trefniadau ariannu teg.
2. Yn nodi:
a) bod Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU wedi cyflwyno Fframwaith Cyllidol yn 2016 a gyflwynodd ffactor yn seiliedig ar anghenion yn y fformiwla ariannu ar gyfer Cymru; a
b) y daeth y Sefydliad Astudiaethau Cyllid i'r casgliad bod Llywodraeth Cymru wedi cael tua 25 y cant yn fwy o gyllid gan Lywodraeth y DU fesul preswylydd nag a wariwyd ar wasanaethau tebyg yn Lloegr yn 2024-25.
3. Yn cydnabod y risgiau sy'n gysylltiedig ag adolygiad o Fframwaith Cyllidol Cymru.
4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddefnyddio ei chyllidebau presennol mewn ffordd sy'n cynnig gwell gwerth am arian i drethdalwyr Cymru.
Cynigiwyd gwelliant 3.
Diolch, Lywydd. Cynigiaf y gwelliant a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Fe hoffwn i wneud un peth yn hollol glir ar ddechrau'r ddadl hon, a hynny yw bod y Ceidwadwyr Cymreig yn credu y dylai Cymru gael ei chyfran deg o gyllid. Credwn fod fformiwla Barnett yn hen-ffasiwn; mae wedi hen ddyddio ac mae angen mecanwaith cyllido newydd arnom ni ar gyfer y Deyrnas Unedig.
Rydym ni wedi dadlau'n gyson y dylai Cymru gael cyllid canlyniadol o ganlyniad i fuddsoddiad HS2, ac rydym ni'n dal i arddel y safbwynt yna, ac fe wnaethom ni arddel y safbwynt yna hyd yn oed pan oedd Llywodraeth Geidwadol ar y Deyrnas Unedig yn San Steffan. Fe wnaethon ni barhau i arddel y safbwynt yna. Ac rwy'n rhyfeddu, a dweud y gwir, bod y Blaid Lafur a oedd yn llywodraethu ddeufis yn ôl bellach wedi ymatal rhag gwneud rhai o'r galwadau hynny. Nawr, mae'n rhaid iddyn nhw allu amddiffyn eu tro pedol a'u safbwynt hollol wahanol, ond mae ein safbwynt ni yn gyson.
Ond rwy'n credu mai'r peryg mawr yma yw, wrth gwrs, mae risg o ofyn am adolygu'r trefniadau ariannu. Fe wyddom ni, o ganlyniad i'r camau a gymerwyd gan Lywodraeth Geidwadol flaenorol y Deyrnas Unedig, bod gennym ni fframwaith cyllidol sydd mewn gwirionedd yn llawer mwy hael nag y byddai fformiwla Barnett ynddo'i hun erioed wedi bod. Ac mae'r fformiwla honno'n rhoi tua £1.20 y pen i ni, fel y dywedwyd eisoes, am bob £1 sy'n cael ei wario y pen ar wasanaeth sydd wedi'i ddatganoli i Gymru. Ac, mewn gwirionedd, mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi amcangyfrif bod y ffigur hwnnw oddeutu £1.25 ym mlwyddyn ariannol 2024-25 am bob punt a wariwyd ar wasanaeth sydd wedi'i ddatganoli i Gymru. Nawr, mae hynny'n sylweddol uwch nag unrhyw amcangyfrifon yr wyf wedi gweld unrhyw ddadansoddiad annibynnol yn eu diffinio sy'n edrych ar y sylfaen anghenion yng Nghymru a'r hyn a ddylai fod yn lefel briodol o gyllid. Felly, mae yna risg gynhenid mewn gofyn am fwy o arian yn gyson.
Ac rwy'n gwerthfawrogi'r ffaith ei bod hi'n dda i wleidyddiaeth Plaid Cymru ddangos bod ganddi lawer o anghytundebau gyda'r Llywodraeth i lawr ar ben arall yr M4. Mae hynny'n gyfleus ac mae angen i chi gael ychydig o anghytuno ac rydych chi'n hoffi chwarae'r gêm wleidyddol honno. Ond mae gen i fwy o ddiddordeb mewn gwir anghenion pobl Cymru a gwneud yn siŵr ein bod ni'n rhoi'r wleidyddiaeth o'r neilltu ac yn dod at y bwrdd, fel y mae ein gwelliant yn ei wneud, gyda'n llygaid ar agor, gan ddweud, 'Edrychwch, byddem wrth ein bodd yn cael rhywfaint o gonsensws.' Mae'n amlwg nad oeddech chi'n ceisio hynny cyn y ddadl neu fel arall byddwn wedi cael cynnig unedig o'n blaenau y gallem ni i gyd gytuno arno, yn byddem? Ond nid oes gennym ni hynny, a dyna pam roeddem ni'n teimlo ei bod hi'n angenrheidiol i ni allu cyflwyno'r gwelliant hwn heddiw.
Mae'r ddadl hon am gyllid yn llawn datganiadau mawreddog gan Plaid Cymru. Mae'n llawn rhethreg llesmeiriol ac ystrydebau niwlog. Gadewch i ni siarad am ffeithiau a'r hyn a wyddom ni sy'n wir. Yn gyntaf, gadewch i ni fod yn glir ynghylch beth mae cyllid teg yn ei olygu. Rydym ni'n gwybod bod ar Plaid Cymru eisiau cyllid i Gymru sy'n seiliedig ar anghenion. Fe wyddom ni hynny o'u maniffesto cyffredinol ar gyfer yr etholiad a datganiadau i'r wasg diweddar gan Lywodraeth Cymru. Felly, mae cyllid teg yn golygu cyllid seiliedig ar anghenion. Yn ail, fe wyddom ni fod y Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi dweud ym mis Chwefror eleni, yn seiliedig ar yr asesiad diweddaraf, bod Cymru £1.5 biliwn yn well ei byd o dan y system ariannu bresennol nag y byddai pe bai gennym ni gyllid sy'n seiliedig ar anghenion.
A wnewch chi dderbyn ymyrraeth? Byddwn yn cyfeirio at y datganiad a wnaed gan Y Sefydliad Astudiaethau Cyllid ym mis Mawrth eleni yn dweud bod yr asesiadau anghenion sydd ar gael bron i 20 mlwydd oed a bod angen eu diweddaru, a dyna'n union beth rydym ni'n galw amdano.
Fe ddof i'n ôl at hynny mewn ychydig. Y cwestiwn yw, fodd bynnag—. Mae'n rhaid i ni ddefnyddio hynny fel gwaelodlin, onid oes? Does dim diben dweud, 'Wel, wyddom ni ddim beth yw'r ateb, felly, gadewch i ni anwybyddu'r data sydd gennym ni ar gael i ni oherwydd nad yw'n berffaith.' Y cwestiwn y mae'n rhaid i Plaid Cymru ei ateb cyn y gall y Senedd gefnogi'n rhesymol eu galwadau am gyllid yn seiliedig ar anghenion yw, 'Pam ddylai'r Senedd bleidleisio i beryglu gwneud Cymru'n dlotach?'
Wrth gwrs, mae angen i ni wybod beth fydd Plaid Cymru yn ei dorri os ydym ni'n dlotach—£1.5 biliwn yn dlotach, yn ôl yr amcangyfrif diweddaraf. Ni fydd cipio cymorth gan blant anabl, fel y maen nhw wedi cynnig yn eu cyllideb atodol, yn ddigon i'w gwmpasu mwyach. Bydd rhai, fel Rhun, yn dadlau bod yr asesiad diweddaraf o anghenion cymharol Cymru, a oedd yn seiliedig ar adroddiad comisiwn Holtham yn 2010, wedi dyddio. Efallai bod hynny'n wir, Lywydd, ond mae hynny'n mynd â ni at gam nesaf y cynnig hwn. Mae Plaid Cymru yn gofyn i ni gefnogi cyllid sy'n seiliedig ar anghenion heb wybod yn union beth fyddai cyfrifiad seiliedig ar anghenion yn ei olygu i gyllideb Cymru.
A fyddwn ni'n colli £1.5 biliwn, £2 biliwn, neu a fyddwn ni'n ffodus a dim ond yn colli £1 biliwn? Wyddom ni ddim. Ond ar sail comisiwn Holtham, yr amcangyfrif mwyaf diweddar a chredadwy yw colled o £1.5 biliwn, ac mae hynny'n ffaith. Cofiwch, nid yw Plaid Cymru yn gofyn i Aelodau'r Senedd hon eu cefnogi i gomisiynu ymchwil i angen gwariant cymharol Cymru. Maen nhw'n gofyn i ni roi sêl bendith iddyn nhw wthio am gyllid sy'n seiliedig ar anghenion. Mae'n gam sy'n seiliedig ar ffydd, Lywydd, a allai gael canlyniadau enbyd i wasanaethau cyhoeddus Cymru, gan fod £1.5 biliwn yn oddeutu 5 y cant o gyllideb derfynol Llywodraeth Cymru. Mae'n golygu o bosib colli ar amrantiad £1 o bob £20 y mae Llywodraeth Cymru yn ei wario yng Nghymru. Mae'n swm enfawr. Mae'n fwy na'r holl gyllideb drafnidiaeth neu'r gyllideb materion gwledig. Dyma'r math o arian a allai newid bywydau yma yng Nghymru. Gallai newid diwydiannau. Gallai newid cymunedau. Ac fe ofynnir inni yma fentro hynny i gyd.
Lywydd, mae Plaid yn galw ei hun yn Plaid Cymru, ond ni fyddai unrhyw blaid sydd â buddiannau gorau Cymru nesaf at eu calon yn barod i bleidleisio i beryglu torri ein cyllideb gwasanaethau cyhoeddus o 5 y cant, a dyna pam y byddwn ni'n gwrthwynebu'r cynnig hwn heno, oherwydd Reform yw'r blaid go iawn i Gymru.
Cefais fy magu yn credu mewn egwyddor syml: os ydych chi'n cyfrannu, rydych chi'n haeddu cyfran deg yn ôl. Nid yw hynny'n gofyn am driniaeth arbennig nac am gardod, fel yr ymddengys yr hoffai Reform ei ddisgrifio. Fe'i gelwir yn chwarae teg, ac mae'n werth y mae pobl ledled Cymru yn ei ddeall yn reddfol. Rydym ni'n gweithio'n galed, rydym ni'n talu ein trethi, a, thra byddwen ni'n rhan o'r undeb hwn, rydym ni'n disgwyl i Gymru gael ei thrin yn deg—a dyna pam mae'r ddadl hon yn bwysig.
Oherwydd pan edrychaf ar y ffordd y mae Cymru yn cael ei hariannu, nid wyf yn gweld anghyfiawnderau unigol yn unig, rwy'n gweld patrwm sy'n ymestyn yn ôl genedlaethau. Mae Cymru yn creu cyfoeth, ond mae'r manteision yn llifo i rywle arall. Efallai nad yw hynny'n gliriach nag yn ein rhwydwaith rheilffyrdd. Ni chafodd ein rheilffyrdd eu hadeiladu i gysylltu Cymru â'i hun, fe'u hadeiladwyd i echdynnu cyfoeth Cymru—glo, dur a llechi—i ganolfannau diwydiannol a phorthladdoedd Lloegr. Helpodd Cymru i danio'r chwyldro diwydiannol, ond pan ddirywiodd y diwydiannau hynny, gadawyd llawer o'n cymunedau gyda'r creithiau, tra bod llawer o'r cyfoeth eisoes wedi llifo i fannau eraill. Dwy ganrif yn ddiweddarach, rydym ni'n dal i fyw gyda'r etifeddiaeth honno. Rydym ni'n un o'r ychydig wledydd yn Ewrop lle mae teithio o'r gogledd i'r de yn ein cenedl ein hunain yn aml yn golygu gadael Cymru yn gyfan gwbl. Mae hyn nid yn unig yn anghyfleus, mae'n anfantais economaidd. Oherwydd nid yw seilwaith dim ond yn symud pobl; mae'n adeiladu economïau ac yn dylanwadu ar le mae busnesau'n buddsoddi, lle mae swyddi yn cael eu creu a lle mae cyfleoedd yn bodoli.
Yn hytrach na chydnabod yr anghydbwysedd hanesyddol hwnnw a dechrau ei gywiro, mae San Steffan wedi dewis ymgorffori'r anghyfiawnder hwnnw a'i wneud yn nodwedd o'r system, ac nid yw hyn yn gliriach yn unman na chyda HS2. Heb un filltir o drac yng Nghymru, rywsut mae'n cael ei ddosbarthu fel prosiect Cymru a Lloegr, gan warafun biliynau o bunnoedd i Gymru a dderbyniodd yr Alban a Gogledd Iwerddon yn gwbl briodol. Arian a allai drawsnewid ein rhwydwaith rheilffyrdd, cryfhau cysylltiadau rhwng y gogledd a'r de a chreu twf economaidd. Nid yw'n ymwneud â'r gorffennol yn unig, mae'n ymwneud â'n dyfodol. Bob tro y bydd Cymru'n ar ei cholled, mae gwneud yn iawn am hynny yn dod yn anoddach ac mae tanfuddsoddiad heddiw yn dod yn anfantais yfory. Ac, fel y clywsom ni, dim ond un enghraifft yw'r rheilffordd. Ni chafodd fformiwla Barnett ei hun erioed ei chynllunio i adlewyrchu anghenion Cymru. Mae'n mesur poblogaeth i raddau helaeth—nid oedran, salwch, pa mor wledig yw rhywle neu gwir gost darparu gwasanaethau cyhoeddus. Derbyniodd hyd yn oed yr Arglwydd Barnett ei hun nad oedd erioed wedi'i fwriadu i bara mor hir. Ond bron i 50 mlynedd yn ddiweddarach, mae disgwyl i Gymru ddibynnu ar fformiwla y mae pawb yn gwybod nad yw'n addas i'r diben mwyach. [Torri ar draws.] Na, wnaf i ddim, mae'n ddrwg gen i.
A gaf i ddechrau trwy ddweud fy mod i'n gyson wedi cefnogi gallu Llywodraeth Cymru i fenthyca yn ddarbodus, fel y gall pob awdurdod lleol yng Nghymru? Ni ddylai fod terfyn benthyca, ond dylai'r Llywodraeth orfod darparu cynllun ad-dalu, gan gynnwys ad-daliadau cronnus. Mae'n chwerthinllyd y gall y Llywodraeth ddefnyddio fersiwn wedi'i haddasu o fenter cyllid preifat—sef yr hen gynllun PFI ond heb wasanaethau porthorol—ar gyfer gwariant cyfalaf, ond nid y dull benthyca uniongyrchol rhatach. Gofynnodd y Pwyllgor Cyllid, yr oeddwn yn aelod ohono, yn gyson am allu symud arian i mewn ac allan o gronfeydd wrth gefn o fewn terfynau arferol. Mae gan bob cyngor y pŵer hwnnw, felly mae'n anghyson nad oes gan Lywodraeth Cymru y pŵer hwnnw. Ni allaf ddeall pam na wnaeth Plaid Cymru nodi hynny, oherwydd byddai hynny wedi cael cefnogaeth unfrydol yn y Siambr hon gan o leiaf tair plaid ac mae'n debyg pob plaid.
Mae achos economaidd cryf iawn dros Deyrnas Unedig lle nid yn unig mae Cymru'n elwa o ailddosbarthu, ond hefyd lle gall gwledydd mwy wrthsefyll stormydd economaidd yn haws a chefnogi'r rhannau llai cyfoethog. Mae Gwlad yr Iâ, ar adeg yr argyfwng bancio, yn enghraifft o broblemau gwlad fach. Mae llawer mwy o wariant Cymru, gan gynnwys gwariant ar bobl yng Nghymru, yn dod o San Steffan, gan gynnwys cyllid i'r Senedd a Llywodraeth Cymru, nag sy'n cael ei godi yng Nghymru. Fe wyddom ni fod Cymru'n cael 10 y cant yn fwy na Lloegr o ran cyfanswm gwariant. Fe wyddom ni fod Cymru'n cael 20 y cant yn fwy na Lloegr am yr un cyfrifoldebau mewn meysydd datganoledig.
Fe wyddom ni fod y dreth incwm a godir yng Nghymru oddeutu 75 y cant o'r hyn a godir yn Lloegr. Mae pedwar dull posibl o ariannu Cymru. Un yw fformiwla Barnett, a esblygodd o fformiwla Goschen a gynlluniwyd yn benodol i gadw mantais gwariant cyhoeddus yr Alban dros Loegr. Ni chafodd y fformiwla erioed ei chynllunio gyda Chymru mewn golwg. Wedi'i gymhwyso'n drylwyr, dylai'r fformiwla fod wedi arwain at gydgyfeirio lefelau gwariant y pen ledled y Deyrnas Unedig. Mae'r fformiwla, fodd bynnag, wedi rhoi mantais i Gymru dros Loegr o ran gwariant.
Bu addasiadau achlysurol i weithrediad y fformiwla ers 1980, yn bennaf trwy newidiadau cymharol i'r boblogaeth. Mae'r addasiadau hyn wedi cynyddu lefelau gwariant cymharol yng Nghymru. Prif fantais y fformiwla yw ei symlrwydd a'i wrthrychedd fel sail o ddyrannu gwariant. Bu llwyddiannau nodedig wrth sicrhau ffyrdd o osgoi'r fformiwla ar gyfer datganoli, er enghraifft mewn perthynas â chyllid cyfatebol Amcan 1 a'r cyllid ar gyfer bargeinion dinesig. Mae gennym ni gyllid gwaelodol Barnett hefyd. Yn adolygiad gwariant 2015, bu i Lywodraeth Geidwadol y Deyrnas Unedig weithredu cyllid gwaelodol i Gymru a oedd yn darparu gwarant na fyddai cyllid grant bloc Cymru y pen yn disgyn o dan 115 y cant o'r cyllid cyfatebol y pen yn Lloegr.
Mae'n ddiddorol gweld bod y gwelliant Llafur heddiw yn honni bod ailddosbarthu cyfoeth yn fantais fawr o fod yn rhan o'r Deyrnas Unedig, o ystyried eu hanes o gefnogi diwygiadau i'r fformiwla ariannu. Nododd eu maniffesto eu hunain:
'Rhaid i bennod nesaf datganoli gael ei hategu gan gyllid teg',
ond heddiw maen nhw'n gwrthod sefyll dros gyllid teg. Byddwn yn cael maddeuant am gredu bod eu gwelliant yn osgo gwleidyddol. [Torri ar draws.] Efallai mai cefnogaeth i gyllid teg oedd polisi Llafur Cymru yn y Senedd ddiwethaf, Mike, ac mae ganddyn nhw syniadau newydd nawr. Gallai hyn wneud synnwyr pe na bai arweinydd presennol Llafur Cymru yn dweud bod setliad cyllido teg yn parhau i fod yn uchelgais tymor hwy iddyn nhw, ddim ond ym mis Hydref 2025. Ond efallai bod 'tymor hwy' yn golygu dim ond naw mis i arweinydd Llafur Cymru.
Mae angen i ni drwsio'r fformiwla ariannu ac rydym ni'n gwybod bod mwyafrif y pleidiau yn y Senedd yn cytuno ac wedi cytuno ers blynyddoedd. Fe wyddom ni fod Cymru yn cael y fargen waethaf o'r model presennol o'i gymharu â'r Alban a Gogledd Iwerddon—dywedodd Huw ei hun yn gynharach. 'Rydym ni i gyd yn gyfarwydd iawn ag amwysterau y system Barnett sy'n bodoli ar hyn o bryd'—dyfyniad arall gan arweinydd Llafur Cymru—'fel HS2 neu'r rheilffordd o Rydychen i Gaergrawnt'. Ond, wrth gwrs, gyda phennaeth newydd arall yn Llundain, ni all Llafur gorddi'r dyfroedd. Rydym ni'n gweld unwaith eto ble mae eu blaenoriaethau, ac mae'n dangos mai Plaid Cymru yw'r unig blaid sy'n llwyr atebol i bobl Cymru ac nid i benaethiaid yn Llundain, neu Fanceinion.
Y gwrthgyferbyniad amlwg yn eu gwelliant yw tynnu sylw at y budd tybiedig o ailddosbarthu economaidd, ond, yn y llinell nesaf, tynnu sylw at ganoli dwys y Deyrnas Unedig a'i anghydraddoldeb economaidd rhanbarthol. Tynnwyd sylw at hyn yn araith Huw hefyd—yr un gwrthgyferbyniad. Pa un yw hi? Oes gennym ni ailddosbarthu economaidd neu oes gennym ni anghydraddoldeb economaidd dwys? Mae gwelliant Llafur Cymru hefyd yn darllen fel eu bod yn ceisio achosi rhwyg rhwng Cymru a'r Alban, yn hytrach na sefyll dros eu gwlad eu hunain gyda pholisïau difrifol. Rwy'n gwybod y gall yr Aelodau ar y meinciau Llafur hyn fod yn well na hynny, a byddwn yn eich annog i bleidleisio dros gynnig Plaid Cymru heddiw ac ymuno â ni i sefyll dros Gymru mewn gwirionedd.
Rwy'n sefyll heddiw o blaid gwelliant Reform. Mae cynnig y Llywodraeth heddiw yn galw ar y Senedd i lobïo San Steffan yn barhaus am drefniadau cyllidol gwell a diwygio Barnett. Dyma'r un hen wleidyddiaeth gwyno gan Blaid Cymru sy'n tynnu sylw'r Siambr hon i ffwrdd oddi wrth yr hyn sy'n wirioneddol bwysig: cyflawni i bobl Cymru gyda'r biliynau o bunnoedd rydyn ni eisoes yn eu cael. Mae ein gwelliant ni yn ymarferol. Mae'n ystyried rhybuddion gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid ynglŷn â'r risg i gyllid Cymru os bydd y setliad presennol yn newid, mae'n galw ar Lywodraeth Cymru i ganolbwyntio ar y gorchwyl arferol a blaenoriaethu ei chyfrifoldebau datganoledig, ac mae'n galw ar Lywodraeth y DU i leihau'r hyn mae'n ei wario'n rhyngwladol fel bod mwy o bunnoedd Prydain yn cael eu gwario ar bobl Prydain.
Rydyn ni i gyd yn gwybod bod fformiwla Barnett yn addasu'r grant bloc yn seiliedig ar newidiadau yn y boblogaeth a gwariant yn Lloegr, ac rydyn ni eisoes wedi clywed bod Cymru'n cael rhwng 20 y cant a 25 y cant yn fwy o gyllid y pen ar gyfer gwasanaethau datganoledig. Mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi dweud bod yna risg y bydd ansefydlogrwydd a thrafodaethau diddiwedd os caiff y fformiwla ei hailysgrifennu, heb unrhyw warant y bydd Cymru ar ei hennill yn ariannol. Yn hytrach na mynd i San Steffan a chwilio am rodd, dylen ni fod yn gwneud y mwyaf o'r hyn sydd gennym ni eisoes. Rydyn ni eisoes yn elwa ar gyllid gwaelodol o 115 y cant, yn ogystal ag addasiadau sy'n seiliedig ar anghenion. Y mater go iawn yn y fan yma yw nid bod Cymru ddim yn cael digon o arian, y mater yw sut mae'r arian hwnnw'n cael ei wario. Does dim angen i ni edrych ymhellach na'r cannoedd o filiynau o bunnoedd a roddwyd i Gymru yn ddiweddar i gefnogi plant ag anghenion dysgu ychwanegol y dewisodd y Llywodraeth hon beidio â'u dyrannu i leddfu'r pwysau ar ein system ADY.
Rydyn ni'n galw ar Lywodraeth Cymru i ganolbwyntio ar ei meysydd datganoledig. Mae ein GIG yn methu â darparu gofal mewn modd amserol, mae ein hysgolion yn methu â darparu canlyniadau i'n plant ifanc ac mae ein heconomi yn methu â thyfu ar gyflymder rhesymol. Ers gormod o amser, mae Llywodraethau olynol yng Nghymru wedi caniatáu'r methiant hwn yn eu cymwyseddau datganoledig wrth i bethau eraill fynd a'u sylw, gan achosi i arian a sylw gael eu dargyfeirio i ffwrdd o'r mannau lle mae eu hangen. Rydyn ni wedi clywed mewn dadleuon diweddar yn union sut mae degau o filiynau o bunnoedd yn cael eu gwastraffu ar wariant rhyngwladol a rhaglenni fel y genedl noddfa. Ond yn hytrach na mynd ar drywydd pethau rydyn ni eisoes wedi'u trafod yn y Siambr hon, fe ofynnaf yn syml: pam mae arian trethdalwyr Cymru yn cael ei ddefnyddio i ariannu gweithredoedd byd-eang pan mae ein hysgolion a'n hysbytai ein hunain yn ei chael hi'n anodd ymdopi?
Rydyn ni'n mynd i geisio gwasgu cwpl o siaradwyr i mewn yma os gallwch chi fy helpu i. Alun Cox.
Diolch. Rydw i'n mynd i ofyn i'r Aelodau yma gefnogi'r cynnig ac i wrthod y gwelliannau nad ydyn nhw wir yn mynd i'r afael â'r cwestiwn syml, sef: a yw Cymru'n cael cyfran deg o gyfanswm gwariant y DU? Ac os na, beth ddylen ni ei wneud am hynny?
Dydw i ddim yn synnu'n ormodol nad yw Reform a'r grŵp Ceidwadol, fel pleidiau unoliaethol ymroddedig heb unrhyw hanes o gefnogi cyllid teg, pleidiau sy'n rhoi buddiannau'r DU o flaen Cymru, yn cefnogi'r cynnig hwn. [Torri ar draws.] Wel, fe allech chi fod wedi cefnogi'r cynnig. Ond mae gweld safbwynt tebyg gan Lafur yn siomedig. Rydw i ond wedi bod yma ers ychydig wythnosau, ond dydw i erioed wedi bod mor siomedig ag yr oeddwn i gyda'r cyfraniad gan lefarydd Llafur.
Yn debyg i Kiera, mae anghysondeb gwybyddol safbwynt Llafur yn fy nharo i. Mae siarad am ailddosbarthu cyfoeth fel un o fanteision bod yn rhan o'r Deyrnas Unedig, a chydnabod yn syth wedyn mai'r DU yw'r wladwriaeth fwyaf canoledig ac anghytbwys yng ngorllewin Ewrop, yn berygl i'r darllenydd diofal, gyda siawns uchel o chwiplach. Os darllenwch chi'r gwelliant, byddai'n rhaid i chi ddelio â'r gêr ôl ysgytwol y mae Llafur yn ei roi ar ei huchelgais i Gymru.
Mae gwelliant Llafur yn awgrymu bod yr Alban yn ganolog i sicrhau cyllid teg i Gymru, ond mae'r ddadl honno yn camddeall yn sylfaenol y ffordd y mae ein fframwaith cyllidol yn gweithio. Efallai na fydd Llywodraeth yr Alban eisiau'r un diwygiadau i fformiwla Barnett â Chymru, ond fe gawson ni ein hethol i sefyll dros Gymru, nid yr Alban. Dydy ein fframwaith cyllidol ni ddim yn gysylltiedig â'r Alban a does dim angen unrhyw benderfyniad—[Torri ar draws.] Fe gymeraf i ymyriad ar yr amod na fydd y Llywydd yn fy ngheryddu yn nes ymlaen.
Diolch. Cymerwch y ddadl ramantus allan ohono—gadewch i ni fynd at ffeithiau pur y mater. Mae unrhyw newid i Barnett yn gofyn bod pob un o wledydd y Deyrnas Unedig yn cytuno iddo. Mae angen i'r Alban, Gogledd Iwerddon a Lloegr i gyd gytuno, a dydw i ddim wedi clywed unrhyw un o Blaid Cymru yn amlinellu eto sut maen nhw'n bwriadu perswadio gwledydd eraill yn y Deyrnas Unedig a allai golli arian i gytuno â'r ddadl hon. A dydw i ddim wedi clywed un person o Blaid eto yn dweud beth hoffan nhw ei newid yn y fformiwla. Felly, allwch chi amlinellu sut rydych chi'n bwriadu ei newid a'r hyn rydych chi eisiau ei newid, oherwydd malu awyr yw'r cyfan ar hyn o bryd.
Gwnaf. Fe af ymlaen i amlinellu sut maent yn anghysylltiedig. Dydy newidiadau i'r ffordd y mae cyllideb Cymru yn gweithredu ddim yn gofyn am newidiadau i gyllideb yr Alban. Chafodd fframwaith yr Alban ddim ei newid gan Ddeddfau Cymru 2014 a 2017, a chafodd ein fframwaith ni ddim ei newid gan Ddeddf yr Alban 2016. Mae'r ffactor sy'n seiliedig ar anghenion yn Barnett o ran Cymru hefyd ar wahân i'r Alban ac nid yw'n gysylltiedig â hi. Mae ffactorau cymharedd Cymru yn Barnett a'r modd y caiff gwariant ei ddosbarthu ar wahân i'r Alban ac nid ydynt yn gysylltiedig â hi. Mae terfynau benthyca Cymru ar wahân i'r Alban ac nid ydynt yn gysylltiedig â hi. Mae rheolau tynnu i lawr o gronfeydd wrth gefn Cymru ar wahân i'r Alban ac nid ydynt yn gysylltiedig â hi.
Mae unrhyw ddadl sy'n seiliedig ar yr angen i drafod gyda'r Alban unrhyw newidiadau i fodel cyllido Cymru yn gwbl anghywir, ac mae'n ffordd o'n cadw mewn setliad gwaeth. A dyma'r tro cyntaf i mi glywed yr egwyddor Scooby Doo yn cael ei defnyddio. Yr egwyddor Scooby Doo honno yw: oni bai am yr Albanwyr trafferthus hynny, bydden ni'n cael gwneud yr hyn y gallwn ni. Llywodraeth y DU yw'r sefydliad mwyaf canoledig. Pe baen nhw'n dymuno gwneud hyn, yna fe allen nhw ei wneud.
Rydyn ni'n gwybod bod gan Lywodraeth yr Alban broblemau hefyd. [Torri ar draws] Dydw i ddim yn mynd i dderbyn mwy o ymyriadau oherwydd rwy'n poeni am yr hyn y gallai'r Llywydd ei wneud. Rydyn ni'n gwybod bod gan Lywodraeth yr Alban broblemau gyda'r fformiwla Barnett bresennol hefyd, ac mae llawer iawn o le i wella. Maen nhw'n cytuno bod Llywodraethau datganoledig yn eistedd ar ben eithaf prosesau gwneud penderfyniadau'r DU, gan gael eu hysbysu'n hwyr iawn yn aml am newidiadau sylweddol mewn lefelau cyllid a newidiadau i bolisi'r DU sy'n effeithio ar gyllid datganoledig, ac rydyn ni wedi gweld hynny'n ddiweddar iawn.
Mae ymgais Llafur i ohirio'r angen am fodel cyllido teg trwy achosi rhwyg rhwng Llywodraethau Cymru a'r Alban yn camddeall ein pryderon cyffredin a'r ddealltwriaeth ar draws yr ynys hon bod angen i'r fformiwla ariannu newid. Byddwn ni bob amser yn sefyll dros Gymru. Rydyn ni'n haeddu fformiwla ariannu tecach, a bydd Llywodraeth Plaid Cymru bob amser yn brwydro drosti. [Torri ar draws.] Na, wnaf i ddim, oherwydd y Llywydd. Diolch yn fawr.
Yn fyr iawn, os yn bosibl, Anthony Slaughter.
Diolch, Lywydd. Fe wnaf i geisio bod yn fyr o ystyried yr amser.
Yn y bôn, mae'r ddadl hon yn ymwneud â thegwch i bobl Cymru, a dyna pam rwy'n cefnogi'r cynnig ar gyfer gwell trefniadau cyllidol a mwy o bwerau benthyca. Mae Plaid Werdd Cymru bob amser wedi credu nad yw'r berthynas rhwng Trysorlys y DU a Llywodraethau olynol Cymru wedi bod yn addas i'r diben, gan ei bod yn methu ag ystyried anghenion pobl Cymru. Doedd hi erioed yn fwriad i fformiwla Barnett fod yn ateb parhaol i ariannu gwledydd datganoledig ac mae'n gynhenid annheg o ran ei dyluniad.
Mae penderfyniadau ynghylch pa gyllid y mae Cymru'n ei gael yn cael eu gwneud gan Drysorlys y DU heb unrhyw ddealltwriaeth nac ystyriaeth o anghenion unigryw Cymru. Mae'n gadael Cymru heb unrhyw ffordd o fuddsoddi'n ddigonol yn y dyfodol. Mae'n cyfyngu ar ein gallu i gynllunio'n gynaliadwy yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae'n atal Cymru rhag cymryd ei lle haeddiannol ar y llwyfan rhyngwladol wrth ddarparu atebion lleol go iawn i heriau modern, heriau digynsail. Ansefydlogrwydd byd-eang, ecosystemau yn dirywio, anghydraddoldeb cynyddol, cadwyni bwyd a chyflenwi prin yn goroesi, ac effeithiau hinsawdd yn cyflymu ar stepen ein drws. Mae'r amser i botsian ar yr ymylon drosodd.
Ond o dan straen, rydyn ni'n genedl o ddatryswyr. Mae ein hystwythder fel cenedl fach, ein diwylliant a'n hagenda flaengar, leol yn rhoi cyfle unigryw i Gymru droi ar ei hechel. Gyda'r pŵer a'r hunanbenderfyniad y mae pobl Cymru yn eu haeddu, gallwn ni ddarparu datrysiadau beiddgar. Mae mwy o bwerau benthyca yn hanfodol i gyflawni ein gweledigaeth o genedl lewyrchus. Bydden nhw sicrhau bod modd adeiladu seilwaith trafnidiaeth yn fwy cost-effeithiol. Gall mwy o bwerau benthyca gefnogi buddsoddiad strategol i fodloni graddfa'r argyfwng tai, i ddarparu cartrefi fforddiadwy, diogel a chynnes. Bydd economi wyrddach, fwy sefydlog wedi'i chefnogi gan bwerau benthyca ychwanegol yn datgloi swyddi diogel sy'n talu'n dda gyda buddsoddiad hirdymor mewn datrysiadau hinsawdd. Mae hyn yn hanfodol er mwyn addasu i'r hinsawdd, heb sôn am fod yn rhatach yn y tymor hir ac yn angenrheidiol i achub bywydau.
Mae'n rhaid cymryd anghenion Cymru o ddifrif, ac mae gan Lywodraeth Cymru gyfle amserol i wthio'n galed am newid. Heb hyn, bydd y cydbwysedd pŵer yn parhau i fod yn ystumiedig a bydd pobl Cymru yn cael eu hamddifadu o gyfleoedd. Bydd penderfyniadau'n cael eu gwneud sy'n effeithio ar gyllid ar bob lefel ddemocrataidd heb ystyried anghenion y rhai y bydd hyn yn effeithio arnyn nhw'n fwyaf uniongyrchol. Dyma'r foment y mae'n rhaid i Lywodraeth y DU gael ei dwyn i gyfrif i fynd i'r afael â'r etifeddiaeth o danariannu a'r diwylliant o bŵer a rheolaeth anghymesur. Rwyf wedi cefnogi'r alwad i ddatganoli pwerau a sicrhau cyllid tecach yn gyson a byddaf yn parhau i wneud hynny i sicrhau nad yw pobl Cymru yn cael eu gadael ar ôl mwyach ac i ddarparu'r economi werdd lewyrchus rydyn ni'n ei haeddu. Diolch.
Galwaf yn awr ar y Prif Weinidog i ymateb i'r ddadl.
Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Mae cwestiwn syml wrth wraidd y ddadl hon. A ddylen ni bob amser geisio sefyll i fyny dros Gymru a sefyll i fyny dros degwch—ac rwy'n ddiolchgar i Aelodau'r Blaid Werdd am sefyll gyda Phlaid Cymru ar yr ochr honno o'r ddadl—neu a ydych chi'n credu bod San Steffan yn hael i Gymru ac y dylen ni fod yn ddiolchgar am yr hyn a gawn ni? Yn amlwg, dyna safbwynt Reform. Mae ceisio tegwch i Gymru yn golygu dosbarthu powlen gardota. Dyna lefel eu parch at Gymru. Maen nhw'n hapus i Gymru nychu. Troi pobl yn erbyn ei gilydd yw'r hyn maen nhw'n ei wneud, creu rhaniadau o fewn ein cymunedau sy'n dyfnhau'r heriau sy'n ein hwynebu ni fel cenedl, a beio rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed, yn hytrach na bod yn barod i sefyll yn erbyn yr anghydraddoldebau dwfn yn y DU.
Nawr, mae eu diffyg dealltwriaeth o'r ffordd y mae adolygiad o fframweithiau cyllid a chyllidol yn gweithio yn brawf o'r ffaith bod—. Nid plaid sy'n canolbwyntio ar Gymru yw hon. Ond nid yw eu safbwynt yn un sy'n fy synnu i. Mae safbwynt Llafur yn un sy'n fy siomi i'n fawr. Mae'n cynrychioli newid rhyfeddol, os gaf fi ddweud, mewn tôn. A'r—[Torri ar draws.] Rwy'n ofni nad oes gennyf lawer iawn o amser. Byddai'r arweinydd Llafur mawr Rhodri Morgan—[Torri ar draws.] Byddai'r arweinydd Llafur mawr Rhodri Morgan yn arswydo. Mewn dadl ar ariannu Cymru, maen nhw'n cymryd ochr Llywodraeth y DU, gan ddarllen o lawlyfr y Ceidwadwyr dros y blynyddoedd diwethaf ar garedigrwydd San Steffan tuag at Gymru. Ac mae'n rhaid i mi ofyn: beth sydd wedi digwydd i Lafur Cymru? Beth sydd wedi digwydd i'r blaid ddatganoli honedig? Rwy'n gofyn i chi ganolbwyntio ar yr hyn rydyn ni yma i'w gyflawni.
Mae hwn yn gynnig syml sy'n gofyn am gefnogaeth y Senedd. Mae hwn yn gynnig syml sy'n gofyn am gefnogaeth y Senedd i wella'r trefniadau cyllidol y mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu oddi tanynt, gan gynnwys mwy o bwerau benthyca a diwygio fformiwla Barnett i ddarparu cyllid tecach i Gymru. Ac yna rydyn ni'n cael gwybod y dylai Llywodraeth Cymru fod yn lobïo Llywodraeth yr Alban, er mwyn, yn ôl pob tebyg, achub croen Llywodraeth y DU. Nid sefyllfa Llywodraeth Cymru o gymharu â Llywodraeth yr Alban sy'n bwysig yma. Ac fe ddywedaf i hynny eto: ers 2015, mae'r Trysorlys wedi mynnu trafod yn ddwyochrog ac wedi cytuno ar ddiwygiadau ar wahân i fframweithiau cyllidol Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae hynny'n golygu bod gwahaniaethau allweddol ym mhob gwlad, erbyn hyn, yn y ffordd y mae fformiwla Barnett yn cael ei chymhwyso, y lefel o reolaeth dros drethiant a'r methodolegau ar gyfer cyfrifo addasiadau cyfatebol i'r grantiau bloc, a'r cyfyngiadau a'r terfynau ar ddefnyddio cronfeydd wrth gefn ac ar gyfer benthyca. Ac fe ddywedaf i hyn: nid Llywodraeth yr Alban fydd yn rhwystro datganoli rheilffyrdd neu fydd yn rhwystro datganoli Ystad y Goron, sy'n hanfodol i sicrhau cyllid teg i Gymru. Nid Llywodraeth yr Alban sy'n rhwystro Cymru rhag gallu cael cyllid canlyniadol HS2 a all drawsnewid ein seilwaith ac arwain at y gwelliant mewn cynhyrchiant yng Nghymru y dylen ni i gyd ymdrechu i'w sicrhau.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 1? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Rydym ni'n symud i eitem 8, y cyfnod pleidleisio. Oni bai bod pum Aelod yn dymuno imi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio.
Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid wyth, ymatal sero, yn erbyn 83 o bleidleisiau. Mae gwelliant 1 wedi ei wrthod.
Eitem 7. Dadl: Ariannu Teg. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle. O blaid: 8, Yn erbyn: 83, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Fe awn ni at welliant 2. Galwaf am bleidlais ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. Os derbynnir gwelliant 2, caiff gwelliant 3 ei ddad-ddethol. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 32, ymatal sero, yn erbyn 59. Mae gwelliant 2 wedi ei wrthod.
Eitem 7. Dadl: Ariannu Teg. Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. O blaid: 32, Yn erbyn: 59, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Fe awn ni at welliant 3. Galwaf am bleidlais ar welliant 3, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid chwech, ymatal sero, yn erbyn 85. Mae gwelliant 3 wedi ei wrthod.
Eitem 7. Dadl: Ariannu Teg. Gwelliant 3, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. O blaid: 6, Yn erbyn: 85, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 45, ymatal sero, yn erbyn 46. Mae'r cynnig wedi ei wrthod.
Eitem 7. Dadl: Ariannu Teg. Cynnig. O blaid: 45, Yn erbyn: 46, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnig
Ac mae hynny'n dod â'r trafodion heddiw i ben.
Daeth y cyfarfod i ben am 19:10.
Mae creu asiantaeth ddatblygu newydd yn rhan hanfodol o ysgogi'r newidiadau cadarnhaol o ran cynhyrchiant y mae eu hangen arnom. Ond mae angen i honno fod yn ymdrech lawer ehangach, ar y cyd ledled Cymru. Mae angen i ni, gyda'n gilydd ac ar y cyd, edrych ar y dirwedd bresennol a gweithio gyda phartneriaid lleol a rhanbarthol i lunio system datblygiad economaidd lle mae swyddogaethau yn eglur ac y byddwn ni i gyd yn gweithio gyda'n gilydd fel un tîm er mwyn pobl Cymru. Yn rhan o'r dull hwnnw o dîm Cymru, mae ymgysylltu ag Aelodau'r Senedd, pleidiau gwleidyddol a phartneriaid cymdeithasol fel undebau llafur yn allweddol. Fe fydd trafodaethau pellach yn digwydd ynghylch y ffordd orau o sicrhau ymgysylltiad a mewnbwn dros y cyfnod y bydd y panel arbenigol yn ymgymryd â'i waith, ac rwy'n gobeithio y bydd Aelodau ar draws y Siambr yn barod i ymgysylltu mewn ffordd gadarnhaol, ar y cyd ac yn greadigol gyda'r gwaith hwnnw.
Felly, Weinidog, a allwch ein sicrhau na fydd yr asiantaeth ddatblygu newydd hon yn mesur llwyddiant yn ôl nifer y mewnfuddsoddiadau yn unig, ond yn ôl nifer y cwmnïau ledled Cymru sy'n bodoli sy'n ehangu o fach i ganolig? A bydd yn gwneud cymorth i fewnfuddsoddiad yn amodol ar greu cyfleoedd parhaol i fusnesau Cymru a phobl Cymru, fel ein bod ni nid yn unig yn dod â buddsoddiad i Gymru, ond ein bod ni'n cadw'r cyfoeth a ddaw yn eu sgil yng Nghymru?
Ac yn olaf, Weinidog, dywedoch chi lawer o eiriau cadarnhaol yn eich datganiad heddiw am dwf, ac, wrth gwrs, am gynhyrchiant, ac rydym yn cytuno â llawer ohonynt. Ond yr hyn rydych chi'n ei ddweud wrthym mewn gwirionedd yw eich bod chi dim ond yn dechrau meddwl am beth fydd yr ADC mewn gwirionedd. Mewn gwirionedd, ni fyddwch hyd yn oed yn gwneud hynny; bydd y panel cynghori yn gwneud hynny ar eich rhan.
Dyma'n union pam mae Reform yn gwrthwynebu'r ADC. Ar hyn o bryd, mae tua 25,000 o fusnesau bach yng Nghymru sy'n gobeithio allforio dramor, ond yn hytrach na'u helpu a gwneud Cymru y lle gorau i ddechrau busnes, yr unig beth rydyn ni'n ei wneud yw sefydlu bwrdd cynghori arall, gan greu cynlluniau ar gyfer cynlluniau. Mae wedi dod yn modus operandi i Lywodraeth Plaid Cymru. Rydych chi wedi bod yn wrthblaid am flynyddoedd, a dyma'r gorau y gallwch chi ei wneud.
Dydyn ni ddim yn gwybod faint y bydd yr ADC arfaethedig yn ei gostio. Dydyn ni ddim yn gwybod faint o staff y bydd yn eu cyflogi. Dydyn ni ddim yn gwybod sut y bydd yn integreiddio ar draws y Llywodraeth gyda sefydliadau eraill. Does gennym ni ddim byd. Y cyfan sydd gennym ni yw geiriau hynaws. Felly, Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi bod Plaid Cymru mewn dyfroedd dyfnion o ran yr economi, ac a ydych chi'n cytuno â mi bod Cymru'n haeddu gwell? Diolch.
Felly, i mi, mae cwestiwn ymarferol go iawn yma am adnoddau. Pryd fydd yr asiantaeth newydd yn cael staff newydd? A fydd unrhyw staff newydd? Neu a fyddan nhw'n cael eu cymysgu ar draws rhannau eraill o Lywodraeth Cymru, adrannau presennol? A faint o hyn fydd yn gost i'r cyhoedd yng Nghymru, busnesau, trethdalwyr? Mae gan bob un ohonom yn y Senedd hon waith i'w wneud o ran craffu. Ac fel rhywun sy'n aelod o bwyllgor yr economi, eto, mae'n debyg y byddwn yn gofyn i chi gyflwyno i ni ac esbonio i ni i ble yn union rydyn ni'n mynd.
Oherwydd pan ddaeth yr hen awdurdod datblygu i mewn i'r Llywodraeth, y meddwl bryd hynny oedd y dylai Gweinidogion fod yn uniongyrchol gyfrifol, ac na ddylem fod yn trosglwyddo'r cyfrifoldeb. A fy mhryder go iawn yw ei fod yn mynd i fod yr un peth eto, ac yna rydyn ni'n cyrraedd sefyllfa arall lle mae gennym goelcerth arall o gwangos, ac rydyn ni'n mynd yn ôl i ble roedden ni.
Ac os bydd targedau yn cael eu methu a busnesau wedyn yn anhapus, pwy fydd yn atebol mewn gwirionedd? Chi'ch hun, Weinidog Cabinet, neu ai bwrdd yr asiantaeth fydd yn atebol? Ac ar yr un pryd, a allwch chi hefyd egluro statws cyfansoddiadol y sefydliad? A fydd angen i ni ddeddfu ar ryw adeg er mwyn iddo allu cychwyn ar ei waith? A yw'n mynd i fod fel corff noddedig? A yw'n mynd i fod yn asiantaeth weithredol? A yw'n mynd i fod yn gorfforaeth gyhoeddus? Neu a yw'n mynd i fod yn rhywbeth arall?
Hefyd, Weinidog, fe wnaethoch chi sôn am undebau llafur, a byddwch yn gwybod bod deddfwriaeth y bartneriaeth gymdeithasol a chaffael cyhoeddus yn ei gwneud hi'n glir iawn bod yn rhaid i gyflogwyr, y Llywodraeth ac undebau llafur fod o gwmpas y bwrdd ac yn gwneud penderfyniadau ar y cyd ar gyfer dyfodol Cymru. Felly, sut y bydd yr asiantaeth wedyn yn gweithio gyda'r cyngor partneriaeth gymdeithasol, fel bod yr holl unigolion hynny yn ymwneud ag unrhyw beth mewn perthynas â strategaeth ddiwydiannol, buddsoddiad, a hefyd cynllunio'r gweithlu? Yn y pen draw, mae hyn yn ymwneud â swyddi, swyddi ar gyfer y dyfodol, swyddi medrus uchel, ac mae pobl ifanc yng Nghymru yn gwylio i weld a yw eich Llywodraeth yn mynd i wneud yn well nag y gwnaethom ni ai peidio.
Dwi'n cytuno â'r Gweinidog pan ddywedodd hi fod yr iaith yn ganolog i'n diwylliant a'n hunaniaeth fel cenedl. Rwy'n croesawu hefyd y ffaith bod y Gweinidog wedi dweud yn glir mai cyfrifoldeb y Llywodraeth gyfan yw'r Gymraeg, nid dim ond un Gweinidog. Os yw hynny'n wir, mae'n rhaid i'r egwyddor honna gael ei gweld ym mhob portffolio Llywodraeth Cymru, nid dim ond ym maes addysg. A dwi'n credu hefyd fod un peth y gall pawb yn y Siambr hon gytuno arno heddiw: mae'r Gymraeg i bawb, waeth beth ydy lefel eich gallu, eich cefndir neu eich gwleidyddiaeth.
Ond lle mae'r Llywodraeth yn mynd o'i le yw pan fo hi'n awgrymu mai deddfwriaeth, strategaethau a thargedau yn unig fydd yn sicrhau dyfodol yr iaith. Ni allwn orfodi pobl i garu iaith. Ni allwn ddeddfu brwdfrydedd. Ni allwn greu cymunedau Cymraeg drwy dargedau yn unig. Mae'r Gymraeg yn ffynnu pan fydd pobl yn dewis ei defnyddio yn y cartref, yn y gweithle, yn y dafarn, ar y cae rygbi ac ar y stryd. Croesawaf hefyd y bwriad i gryfhau'r Gymraeg yn y byd digidol ac AI. Os nad yw'r Gymraeg yn bresennol yn y technolegau hynna, mae perygl bydd hi'n cael ei gadael ar ôl.
Mae'n rhaid i ni sicrhau nad yw'r Gymraeg byth yn cael ei defnyddio fel arf gwleidyddol. Mae'r Gymraeg yn perthyn i bawb, fel rydym ni'n sôn. Ond mae'n rhaid inni hefyd sicrhau nad yw'r awydd i gryfhau'r Gymraeg yn troi'n ymarfer o dynnu llinellau rhwng cymunedau. Mae'r Gymraeg yn perthyn i bob rhan o Gymru ac mae pob cymuned yn haeddu'r un gefnogaeth i'w defnyddio a'i datblygu.
Felly, hoffwn ofyn tri chwestiwn i'r Gweinidog. Yn gyntaf, dywedodd y Gweinidog mai cyfrifoldeb y Cabinet cyfan yw'r Gymraeg: pa drefniadau fydd ar waith i sicrhau bod pob Gweinidog yn atebol am gyflawni hynny? Yn ail, sut yn union fydd y Llywodraeth yn mesur cynnydd mewn defnydd dyddiol o'r Gymraeg, yn hytrach na chanolbwyntio ar nifer y siaradwyr yn unig? Ac yn olaf, pa gamau ymarferol fydd yn cael eu cymryd i helpu dysgwyr i ddefnyddio'r Gymraeg yn naturiol yn eu cymunedau ar ôl iddynt adael ysgol neu gwblhau cyrsiau dysgu?
Ni ellir gorfodi cariad at iaith. Mae'n dechrau gyda chyfle, mae'n tyfu gyda hyder ac mae'n ffynnu pan fydd pobl yn teimlo bod croeso iddyn nhw ei defnyddio. Mae'r Gymraeg yn perthyn i bobl Cymru. Mae'n perthyn i bob un ohonom. Diolch yn fawr iawn.
Ar y pwnc o gynaliadwyedd cymunedau dwysedd uwch a grybwyllwyd yn y datganiad, a gaf i ofyn i ba gyfeiriad fydd eich polisïau chi yn mynd? Er enghraifft, ar ddatblygiadau tai, dwi wedi clywed sawl tro pobl yn dweud eu bod nhw'n gorfod gadael y fro Gymraeg oherwydd eu bod nhw'n methu fforddio prynu tŷ ac, ar y llaw arall, dwi wedi darllen droeon wrthwynebiadau cynllunio yn dweud, 'Bydd datblygu tai yn y man yma yn cael effaith ar yr iaith.' Felly, yn y cymunedau dwysedd uwch a'r polisïau rydych chi'n mynd i'w rhoi mewn lle, a fyddwn ni'n disgwyl gweld mwy o dai yn cael eu hadeiladu neu llai?
A gaf i holi hefyd: pa ffocws fyddwch chi'n ei roi ar y brif ddinas—yr unig sir i weld twf yn y defnydd o'r Gymraeg yn y cyfrifiad, a'r sir a gyhoeddwyd fis diwethaf sydd nawr â'r mwyaf o siaradwyr Cymraeg ohoni nac unrhyw sir arall yng Nghymru? Nid jest polisïau sy'n gefnogol o'r iaith yn yr ysgol a thu hwnt i'r ysgol sydd wedi creu hynny, ond hefyd polisïau cefnogol fel adeiladu mwy o dai o bob math, a datblygu a gwthio twf economaidd, sydd yn creu swyddi i bobl ifanc fedru aros yng Nghymru, yng Nghaerdydd, a dod â'u teuluoedd i fyny ar aelwydydd Cymraeg. Felly, oes yna ymrwymiad, Weinidog, i ddysgu o'r un llwyddiant clir sydd gennym ni o sir yng Nghymru yn tyfu nifer y siaradwyr Cymraeg dros ddegawd a mwy hefyd? Fe wnes i, fel arweinydd Cyngor Caerdydd, gyflwyniad i gyngor Dulyn llynedd, achos maen nhw'n awyddus i ddysgu o'n llwyddiannau ni. A wnewch chi?
Yn olaf, mae enwau lleoedd Cymru yn rhan o'n hanes ni fel cymunedau ac fel cenedl. Dwi'n croesawu'r cyfeiriad sydd at hynny yn eich datganiad chi. O dan y Llywodraeth Cymru flaenorol, fe wnaethpwyd ymchwil manwl gyda phartneriaid i wella'r ddealltwriaeth o'r newidiadau mewn enwau lleoedd, ac fe gyhoeddwyd set o flaenoriaethau craidd i'w hamddiffyn. Ydy'r Llywodraeth yma yn cytuno i ymrwymo i'r blaenoriaethau hynny?
Mae'r Gymraeg yn berchen i ni i gyd, ac yn sicr, o'n plaid ni, byddwn ni'n eich gwthio chi ond hefyd yn eich cefnogi chi i fynd ymhellach. Diolch yn fawr.
Siarad â'r undebau: byddwn ni wastad yn barod ac yn frwd i siarad a chael wrthyn nhw eu barn a'u harbenigedd ar siẁd mae gweithredu yn unol â beth sy'n amlwg yn ddyhead gan y Siambr hon.
O ran cynllunio addysg ac ysgolion dros gyfnod a heriau demograffig, mae lot i'w drafod yn hynny o beth. Yn amlwg, ŷn ni'n edrych ar hyn o bryd ar adolygu cynlluniau Cymraeg mewn addysg a fydd yn edrych ar y twf yn y niferoedd. Ond mi fydd yna sgyrsiau ynglŷn ag i ba gyfeiriad mae niferoedd disgyblion yn mynd hefyd. Bydd hwnna yn ganolog i hynny.
Dwi'n gobeithio fy mod i wedi sôn am y rhan fwyaf o bethau a gododd e, ond dwi'n hapus iawn i gael sgwrs bellach os ydw i wedi methu rhywbeth. Diolch yn fawr.
Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at seilwaith, a dwi'n falch i glywed bod y Gweinidog yn gweithio gyda chwmnïoedd technoleg mawr i gryfhau cefnogaeth i'r iaith i ddefnyddwyr. Rŷn ni'n byw mewn byd digidol ac mae'n bwysig bod Cymru ar y blaen i unrhyw ddatblygiad technolegol. Clywais i yr atebion yn gynharach, felly a all y Gweinidog roi mwy o ddiweddariad i ni ar y gwaith mae hi'n ei wneud ynglŷn ag AI, a siẁd mae'n sicrhau bod y dechnoleg yn mynd i fod yn briodol i'r iaith Gymraeg?
Wrth gwrs, mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at waith Comisiynydd y Gymraeg sydd wedi nodi ei blaenoriaethau, ac un ohonynt yw creu gweithleoedd sy'n cefnogi'r Gymraeg. Dwi'n credu y dylai fod strategaeth glir ar gyfer y Gymraeg yn y gweithle, er mwyn i ni allu asesu cynnydd yn y maes hwn a hybu gwelliannau. Roedd maniffesto fy mhlaid i wedi ymrwymo i ddatblygu rhwydwaith o hyrwyddwyr busnes y Gymraeg, felly efallai fydd y Gweinidog yn ystyried y syniad o strategaeth benodol ar gyfer y Gymraeg yn y gweithle, ac efallai hyd yn oed mabwysiadu ein syniad o hyrwyddwyr busnes.
Yn olaf, Ddirprwy Lywydd, dwi'n falch iawn bydd yr Eisteddfod Genedlaethol yn cael ei chynnal yn fy etholaeth i, ac felly hoffwn fanteisio ar y cyfle i annog yr holl Aelodau i ddod draw i ymweld yn yr haf. Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at yr iaith yn y strategaeth ddiwylliannol, ac felly efallai y gall y Gweinidog ddweud wrthym ni ynglŷn â'r strategaeth a'r rôl y gall digwyddiadau fel yr Eisteddfod eu chwarae i gynyddu'r defnydd o'r Gymraeg yn ein cymunedau ni.
Ddirprwy Lywydd, fel sydd wedi cael ei ddweud eisoes, mae'r iaith Gymraeg yn perthyn i bob un ohonom ni. Hoffwn ei gweld yn ffynnu ac yn tyfu, a dwi'n edrych ymlaen at gydweithio'n adeiladol gyda'r Gweinidog Cabinet ar yr agenda hwn. Diolch.
Weinidog, nid yw'r cyhoedd yng Nghymru eisiau datganoli rheilffyrdd. Maen nhw eisiau i drenau redeg ar amser. Maen nhw eisiau rhwydwaith ffyrdd sy'n ei gwneud hi'n hawdd ac yn gyflym i fynd o A i B. Ond i Blaid Cymru, mae'r prosiectau hyn yn cael eu hanwybyddu dro ar ôl tro, oherwydd iddyn nhw, pŵer cyfansoddiadol sy'n cael blaenoriaeth. Mwy o bŵer, mwy o bŵer, mwy o bŵer. Mae pobl Cymru yn dod yn ail bob tro. Felly, a ydych chi'n cytuno â mi, Weinidog, y dylai cwblhau'r prosiectau hyn fod yn flaenoriaeth glir dros fwy o ddatganoli rheilffyrdd, a dylai Plaid Cymru gyfaddef y cwbl i bobl Cymru, neu a ydych chi nawr yn sownd yn yr hyn a elwir yn swigen Bae Caerdydd?
O ran cyllid HS2, mae Plaid Cymru wedi galw am gyllid canlyniadol dro ar ôl tro, ond nid yw dibynnu ar hyn yn strategaeth gredadwy. Nawr, rydyn ni yn Reform yn credu bod Cymru yn haeddu cyllid tecach, wrth gwrs, ond nid ydym yn ymddiried yn y Llywodraeth hon i gyflawni hyn, a dyna pam y byddwn yn gwrthwynebu unrhyw alwad am fwy o ddatganoli rheilffyrdd.
Nawr, gadewch i ni atgoffa ein hunain: yn y gyllideb atodol gyntaf erioed, rhoddwyd £340 miliwn i Gymru ar gyfer plant ag ADY, ond nid oes un geiniog wedi cyrraedd ysgolion. Hollol gywilyddus. Nawr, Weinidog, roedd y cyllid hwnnw wedi'i fwriadu ar gyfer rhai o'r plant mwyaf agored i niwed yng Nghymru, ond yn hytrach mae wedi cael ei ddargyfeirio tuag at gyflawni addewidion etholiadol heb eu costio. Mae Reform yn gwybod hynny, mae'r Senedd hon yn gwybod hynny ac mae pobl Cymru yn gwybod hynny. Weinidog, mae 40,000 o blant ag ADY ledled Cymru yn gweiddi am gymorth. Eu harian nhw yw hwn. Nid yw yno i gyflawni addewidion heb eu costio. Felly, os na ellir ymddiried yn y Llywodraeth hon i ddarparu cyllid sy'n benodol ar gyfer plant yn yr achos hwn, os yw'r Llywodraeth hon yn blaenoriaethu newid cyfansoddiadol ac addewidion heb eu costio dros ein plant mwyaf agored i niwed, sut gallwn ymddiried ynoch i gymryd cyfrifoldeb am rwydwaith rheilffyrdd datganoledig—system a fyddai'n gofyn am gynllunio cyfalaf hirdymor, penderfyniadau cymhorthdal a biliynau mewn gwariant cyhoeddus? Felly, gofynnaf i chi: o ystyried y pwysau sydd eisoes ar gyllideb Cymru, pa fesurau diogelu fydd ar waith i sicrhau bod unrhyw gyllid ychwanegol a dderbynnir yn cael ei ddiogelu rhag cyrchoedd polisi heb eu costio gan Blaid Cymru ac i lenwi bylchau ariannu anochel? Diolch.
Mae datganoli yn ymwneud â phŵer yn agosach at adref. Dylai datganoli gwneud penderfyniadau am reilffyrdd a thrafnidiaeth fod yn ymwneud â rhoi penderfyniadau yn ôl yn nwylo pobl, mwy o effeithlonrwydd a mwy o ymateb i flaenoriaethau lleol. Felly, a allwch chi, Weinidog, nodi heddiw pa bwerau gwneud penderfyniadau penodol yr ydych yn bwriadu eu datganoli o Lywodraeth Cymru i ranbarthau Cymru, ac erbyn pryd?
Pan ddaw i flaenoriaethau eraill, rwy'n credu ein bod yn y lle iawn. Rwy'n credu ein bod yn y man lle mae'r cyd-bwyllgorau corfforedig yn gwneud y penderfyniadau hynny trwy'r cronfeydd trafnidiaeth rhanbarthol. Ond rwy'n credu yr hyn y mae'n rhaid i ni wneud mwy o waith arno yw gwneud yn siŵr bod y dinesydd yn deall sut y gall ddylanwadu ar y broses honno. Felly, heddiw, rwy'n credu bod etholwyr yn gwybod sut i gysylltu â mi ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg. Byddent wedi cael gwybod sut i gysylltu â mi fel cynghorydd lleol. Nid wyf yn siŵr bod dinasyddion yn gwybod sut i ymgysylltu â'r cyd-bwyllgorau corfforedig yn yr un modd. Felly, rwy'n credu, pan ddaw i ddatganoli, mae angen i chi wneud yn siŵr bod y cyswllt hwnnw yna i wneud yn siŵr bod hynny'n gweithio hefyd. Ond, yn gyffredinol, diolch am eich cwestiynau. Rwy'n credu eu bod i gyd yn adeiladol, ac rwy'n gwerthfawrogi'r lefel honno o her a chraffu. Diolch.
Nawr, nid diffyg pwerau yw'r gwir broblem ond diffyg cyllid teg. Mae Cymru yn rhy aml wedi bod ar ei cholled o ran buddsoddiad rheilffyrdd a dylai dderbyn ei chyfran deg o wariant rheilffyrdd, gan gynnwys cyllid canlyniadol llawn o brosiectau yn Lloegr. Yr hyn sydd ei angen ar Gymru yw mwy o arian ar gyfer rheilffyrdd, nid mwy o bwerau dros reilffyrdd. Weinidog, mae llawer o'ch datganiad yn dibynnu ar y ddadl y bydd pwerau pellach yn datgloi canlyniadau gwell, ond bydd teithwyr yn iawn i farnu ar yr hyn y maent yn ei brofi ar lawr gwlad. Fe wnaethoch gyfeirio at weledigaeth reilffordd gwerth £14 biliwn Trafnidiaeth Cymru a chyflymu cyflawni rhaglen gorsafoedd Burns. Allwch chi egluro'n union pa brosiectau sy'n cael eu hariannu a pha amserlenni sydd wedi'u cytuno?
Weinidog, rydych hefyd yn enwi trawsnewid llinellau craidd y Cymoedd fel tystiolaeth ar gyfer datganoli pellach, ond, cyn ceisio pwerau ychwanegol, oni ddylai Llywodraeth Cymru ddangos yn gyntaf bod prosiectau sydd eisoes o dan ei rheolaeth yn cael eu cyflawni ar amser, o fewn y gyllideb ac yn creu gwelliannau mesuradwy i deithwyr ledled Cymru? Nid faint o bwerau y gall gwleidyddion eu cronni yw'r prawf, ond a yw teithwyr yn gweld canlyniadau gwell. Weinidog, ai diffyg pwerau yw'r her wirioneddol sy'n wynebu rheilffyrdd Cymru, neu ai'r her yw ddiffyg buddsoddiad a chyflawni? Oni fyddai'n well canolbwyntio ar sicrhau cyllid tecach a dangos y gall cyfrifoldebau datganoledig presennol ddarparu gwell gwasanaethau i deithwyr, cyn galwadau am fwy o ddatganoli?
Fe wnaethon ni fwynhau ein taith gerdded i'r ysgol, rwy'n meddwl, ym Magwyr y diwrnod o'r blaen, ac roedd yn dda gweld pa mor ymroddedig oedd y tîm yno i'w prosiect. Yr hyn rwy'n myfyrio arno yn dilyn hynny yw pa mor hir y mae wedi cymryd iddyn nhw gyrraedd pwynt lle mae cynnydd yn digwydd, hyd yn oed wrth ddatblygu eu canolfan gymunedol. Ac rwy'n credu mai un o'r pethau rydw i'n awyddus i'w wneud yw gwneud yn siŵr ein bod ni'n gallu cytuno ar lawer o bethau. Po fwyaf y gallwn gytuno arno, y mwyaf o ymrwymiad y gall pobl ei feithrin, a gall yr arian ddechrau llifo fel ein bod ni'n gwybod, hyd yn oed mewn pedair blynedd, os bydd cyfansoddiad y Siambr wedi newid mewn unrhyw ffordd, rydyn ni i gyd yn gwybod ein bod wedi ymrwymo i wneud y pethau hynny. Ac mae pethau fel gorsafoedd Burns yn cyd-fynd â'r proffil hwnnw. Felly, rwy'n croesawu'r gefnogaeth eang, rwy'n credu, gennych yn hyn o beth, ac rwy'n credu y byddwn yn parhau i weithio gyda'n gilydd.
'Mae yna hollt, hollt ym mhopeth oll / I ddenu'r golau yn ddi-goll'.
Rwyf am ddisgleirio'r goleuni hwnnw ac i gofio bob amser ein dyled i'r holl eneidiau eraill hynny sy'n fyw ar yr un foment, yn yr un lle. Pobl mewn argyfwng, pobl sydd wedi eu hanghofio i bob pwrpas. Pobl sy'n cael trafferth cael apwyntiadau, cleifion nad yw eu hanghenion wedi'u diwallu. Teuluoedd sy'n aros yn rhy hir am ddiagnosis. Menywod nad ydynt yn cael eu credu. Rwyf am ddod â gobaith, dod â newid, ac, yn bennaf oll, i fod yn llais i'r rhai nad ydynt wedi cael eu clywed. Rwy'n addo fy mod i'n gwrando.
Soniodd y Dirprwy Weinidog hefyd am atal hunanladdiad, gyda ffocws penodol ar hunanladdiad ymhlith dynion. Rwy'n croesawu hynny'n gryf, oherwydd rydyn ni i gyd yn gwybod mai un o'r grwpiau mwyaf sy'n dioddef o hunanladdiad yw dynion ifanc gwyn, a dynion ifanc yn gyffredinol. Nhw yw'r bobl sy'n dioddef fwyaf ac mae angen eu cefnogi. Ond byddwn i'n annog y Llywodraeth hon i fynd ymhellach. Yr hyn sydd ei angen ar Gymru yw cynllun iechyd pwrpasol i ddynion. Mae gan Loegr strategaeth iechyd dynion gyhoeddedig erbyn hyn, mae gan Iwerddon gynllun gweithredu iechyd dynion cenedlaethol, a dydw i ddim yn credu y gall Cymru fod ar ei hôl hi.
Ni ellir cyfyngu hyn ychwaith i atal hunanladdiad yn unig. Mae hynny'n bwysig, ond fe ddylai cynllun iechyd dynion priodol gynnwys pethau fel iechyd dynion, hunanladdiad, canser, clefyd cardiofasgwlaidd, problemau ysgyfaint, iechyd yn y gweithle, ynysu gwledig, tadau sy'n ei chael hi'n anodd gyda babanod newydd-anedig. Dydy llawer o ddynion ddim yn dod ymlaen oherwydd eu bod yn ei chael hi'n anodd delio â'r materion hyn a dydyn ni ddim yn eu trafod yn agored yn y Siambr hon. Rwy'n credu mai'r hyn yr hoffwn ei weld gan y Llywodraeth hon yw strategaeth iechyd dynion briodol. Byddwn i wrth fy modd yn cael gwybod heddiw a allwch chi ymrwymo i ddatblygu'r strategaeth iechyd dynion honno i Gymru. Ac os na wnewch chi ymrwymo heddiw, a wnewch chi o leiaf ymrwymo i'w hystyried a gosod amserlen ar gyfer sut y gall y Llywodraeth hon fynd i'r afael ag iechyd dynion mewn ffordd strwythuredig a mesuradwy?
O ran iechyd menywod, rwy'n croesawu ffocws y Dirprwy Weinidog ar boen, endometriosis, gofal mamolaeth a'r angen i sicrhau bod pobl yn gwrando ar fenywod. Wrth gwrs, mae angen i bobl wrando ar bawb ar draws ein cymdeithas; mae hynny'n bwysig. Ond byddwn i'n gofyn sut y bydd y cynllun iechyd menywod ar ei newydd wedd yn cael ei gyflwyno'n gyson ledled Cymru. A fydd y canolfannau iechyd menywod yn cael eu treialu neu eu cyflwyno yn genedlaethol, neu ai cael eu hystyried yn unig maen nhw, a pha gyllid fydd y tu ôl i'r darn hwn o waith? Oherwydd os ydym yn mynd i'w cyflawni, mae angen i'r cyllid ddilyn. A sut y byddwch hefyd yn sicrhau nad yw menywod yng nghefn gwlad Cymru yn dioddef o ganlyniad i hyn ac yn sicrhau bod ganddyn nhw fynediad i ganolfannau mawr a chanolfannau menywod?
Ac yn olaf, Lywydd, rwy'n credu y bydd pawb yn croesawu tôn y datganiad—byddwn i'n disgwyl dim llai gan y Dirprwy Weinidog—ond nid a yw'r dyheadau'n dda fydd y prawf i chi; y prawf fydd a yw pobl ledled Cymru yn teimlo'r gwahaniaeth. A fydd gofalwyr yn cael eu seibiant? A fydd gweithwyr gofal yn aros yn y proffesiwn yn hirach? A fydd pobl â salwch meddwl mewn argyfwng yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt? Ac a fydd dynion a bechgyn yng Nghymru, o'r diwedd, yn gweld cynllun pwrpasol i fynd i'r afael â'u hanghenion iechyd nhw hefyd?
Ac fe orffenna i yn y fan yma, Lywydd. Rwy'n gobeithio y bydd y Dirprwy Weinidog yn gweithio'n adeiladol gyda'r holl Aelodau ar draws y Siambr hon, ac rwy'n edrych ymlaen at weld yr ymrwymiadau cyllido a'r amserlenni clir hynny gan y Llywodraeth i gyflawni'r uchelgais rydych chi wedi'i nodi heddiw. Diolch.
O ran niwrowahaniaeth a'r syniad o Fil awtistiaeth, rwy'n hapus i gael sgyrsiau pellach am hynny. Rwy'n gwybod bod yna lawer iawn o waith gwerthfawr iawn y gwnaeth Paul ac eraill ar hynny.
O ran mynediad ar yr un diwrnod, wel, byddai'r ffocws ar bryder mwyaf y person ar y foment honno a blaenoriaethu cryfder ac adferiad. Yn amlwg, byddai'n rhaid i hyn weithio mewn ffordd holistaidd. O ran sut mae hynny'n mynd i weithio, rwy'n credu bod 21 o safleoedd arddangos sydd eisoes yn profi ledled Cymru. Yn y tymor hwy, byddem yn disgwyl gweld newid, wrth gwrs, mewn cyllid o ofal arbenigol i gleifion mewnol i gymorth cymunedol. Ac mae hynny'n dod â mi at y pwynt a wnaethoch chi am wneud yn siŵr na fydd pobl o ardaloedd gwledig dan anfantais. Rydyn ni eisiau canolbwyntio mwy ar atal cymunedol, lle mai dyna sydd fwyaf priodol, wrth gwrs. Bydd angen gofal i gleifion mewnol o hyd hefyd.
O ran y cynllun iechyd menywod, fe sonioch chi am y model canolfannau. Rwy'n credu bod angen i ni edrych ar hyn. Mae yna rai enghreifftiau lle mae'n mynd yn dda, enghreifftiau eraill lle mai dim ond gwefannau sydd gennym. Nid yw hynny'n gweithio'n dda bob amser o bosib, ond rydyn ni'n mynd i werthuso hynny. O ran sut y bydd llawer o hyn yn cael ei ariannu, dylai byrddau iechyd fod yn ariannu llawer o hyn eisoes, wrth gwrs, oherwydd ni ddylai iechyd menywod fod yn rhywbeth ychwanegol dewisol. Menywod yw hanner y boblogaeth. Mae hyn yn rhywbeth a ddylai fod mewn cyllid craidd beth bynnag, ond rydym yn amlwg eisiau gwneud yn siŵr bod hyn yn cael ei wneud mewn ffordd sy'n mynd i fod yn gynaliadwy.
Ac o ran eich pwynt am strategaeth iechyd dynion—nawr, rwy'n croesawu eich bod chi wedi codi'r mater hwn. Rwy'n cydnabod yr angerdd rydych chi ac Aelodau eraill, wrth gwrs, wedi'i roi i'r syniad hwn. Rwy'n barod i ymgysylltu â chi ac Aelodau eraill ar hyn fel cysyniad, oherwydd, wrth gwrs, rydych chi'n iawn bod rhai materion iechyd naill ai'n amlwg mewn dynion yn unig, neu'n cael effaith anghymesur ar ddynion. Ac mae yna lawer o waith, gan gynnwys yr hyn rydw i wedi'i ddweud am hunanladdiad ymhlith dynion. Bydd y cynllun canser sydd ar ddod yn edrych ar wella cyfraddau diagnosis mewn meysydd fel canser y prostad. P'un a oes angen i ni ddod â hynny at ei gilydd mewn un cynllun iechyd dynion, rwy'n agored i'r syniad, a gadewch i ni gael sgyrsiau pellach. Ond, diolch. Maddeuwch i mi, os ydw i wedi colli unrhyw gwestiynau, rhowch wybod i mi.
Ac rwy'n falch o'r ffordd y brwydrodd Llywodraeth Lafur Cymru i wobrwyo ein gweithlu gofal cymdeithasol yn briodol, gan gynnwys trwy gytundebau cyflog teg wedi'u gorfodi'n gyfreithiol. Ac, wrth gwrs, fyddai ein system gofal cymdeithasol ledled Cymru ddim yn gweithio heb gyfraniad enfawr gofalwyr di-dâl—pobl sy'n gofalu am eu hanwyliaid, yn aml yn yr amgylchiadau mwyaf anodd, i'w helpu i fyw cystal â phosibl.
Yn gynharach eleni, ymgynghorodd Llywodraeth Lafur Cymru ar strategaeth newydd ar gyfer gofalwyr di-dâl, ac mae angen i ni weld cynnydd ar hyn. Weinidog, fe ddywedoch chi heddiw bod y Llywodraeth yn buddsoddi yn y cynllun seibiannau byr, ond mae angen mwy o fanylion arnom ar hynny. Felly, a wnewch chi ymrwymo i ddarparu'r cyllid sydd ei angen i ddarparu 16,000 o seibiannau byr i ofalwyr di-dâl bob blwyddyn am weddill tymor y Senedd?
Ac yn olaf, rydw i'n mynd i droi at iechyd meddwl. Unwaith eto, mae hwn yn faes lle roeddwn i'n siomedig gweld nad oedd camau gweithredu pwrpasol gan y Llywodraeth Plaid Cymru hon ar gyfer ei 100 diwrnod cyntaf. Rydych wedi cyfeirio heddiw at newid sylfaenol yn y ffordd y caiff gwasanaethau eu darparu, ond nid yw'n glir beth mae hynny'n ei olygu mewn gwirionedd i bobl sydd angen cymorth. Felly, a all y Gweinidog nodi heddiw i ni pa newidiadau fydd pobl yn eu gweld mewn gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru yn ystod tymor y Senedd hon, a faint mwy o bobl fydd yn elwa?
Ac, yna, yn olaf, fe wnaethoch chi ofyn am iechyd meddwl a'r hyn y bydd y newidiadau hyn yn ei olygu i gleifion ac i deuluoedd. Byddai'n golygu y gall pobl gael mynediad at amrywiaeth o wasanaethau heb orfod cael atgyfeiriad a byddai'r cymorth hwnnw yn seiliedig ar angen, heb orfod aros am amser hir i gael yr atgyfeiriad hwnnw ac i gael eu gweld. Byddai'r pwyslais ar bryder mwyaf y person ar y foment honno. Rwy'n llawn cyffro, mewn gwirionedd, am sut y gallai hynny drawsnewid yn llwyr—. Ni fyddai'r wlad gyntaf yn y byd i wneud hyn hefyd. Byddaf yn adrodd mwy o fanylion ar hyn yn gynnar iawn yn yr hydref, ond rwy'n llawn cyffro am sut y gallai hynny newid pethau er gwell i fywydau llawer iawn o bobl. Diolch.
Rwy'n falch, Lywydd, bod y Dirprwy Weinidog wedi rhestru ei nodau ar gyfer gofal cymdeithasol. Yn rhy aml—ac rwy'n gwybod ein bod ni wedi clywed hyn gan lawer o Aelodau—mae gofal cymdeithasol, er gwaethaf ei arwyddocâd o fewn y system iechyd, wedi cael ei ddarostwng i fod yn wasanaeth sinderela. Fel y Dirprwy Weinidog, rwy'n awyddus i sicrhau bod gofal cymdeithasol yn cael mwy o amlygrwydd. Fodd bynnag, rwy'n wirioneddol bryderus bod diffyg meddwl cydgysylltiedig o fewn y system iechyd a gofal o hyd, yn benodol o ran oedi cyn rhyddhau a rhannu cofnodion cleifion.
Ym mis Ebrill, amcangyfrifodd Cartrefi Cymunedol Cymru fod oedi cyn rhyddhau oherwydd problemau tai wedi cynyddu o 63 diwrnod ar gyfartaledd yn 2023 i 76 diwrnod yn 2025, a bod mwy na 1,400 o bobl mewn gwelyau ysbyty fis Rhagfyr diwethaf er eu bod yn ddigon da i adael. Fis diwethaf, cyfrifwyd bron i 150 o achosion o oedi o ganlyniad i aros am asesiadau gofal cymdeithasol, a chyfanswm o 4,165 o ddiwrnodau o oedi. Roedd 300 diwrnod arall oherwydd trefniadau lleoli cartrefi gofal a bron i 21,000 diwrnod o oedi. Mae Byddin yr Iachawdwriaeth yn amcangyfrif bod cleifion wedi cael eu rhyddhau ar 318 o achlysuron y llynedd heb breswylfa sefydlog o ysbytai Cymru.
Mae pryderon dwfn hefyd am y diffyg rhannu gwybodaeth rhwng ysbytai a gofal cymdeithasol, o ystyried eu bod yn rhedeg ar lu o wahanol systemau TG, gan arwain at gleifion sy'n agored i niwed ac sydd â chyflyrau cymhleth yn cael eu rhyddhau heb yr wybodaeth berthnasol i helpu i ofalu amdanyn nhw ar ôl iddynt adael yr ysbyty. Fel y pwysleisiodd y pwyllgor llywodraeth leol y llynedd, mae gweithlu gofal Cymru yn brin iawn o staff. Rydyn ni i gyd yn ymwybodol iawn o hyn, Ddirprwy Weinidog. Mae hyn, yn anffodus, yn anghynaliadwy yn y dyfodol, ac yn ddiofal. Rwy'n nodi bod eich maniffesto wedi sôn am fwy o gynllunio ar y cyd rhwng iechyd a gofal cymdeithasol, felly sut ydych chi'n cyflawni hyn o ran oedi cyn rhyddhau cleifion a thai? Sut y bydd eich Llywodraeth yn monitro'r rhaglen gofal cysylltiedig newydd ar gyfer cofnodion iechyd a gofal integredig? A pha ymdrechion ydych chi'n eu gwneud i fynd i'r afael â'r prinder sylweddol yn y gweithlu gofal cymdeithasol?
Fe ges i'r pleser hefyd o gwrdd â'r Ymddiriedolaeth Gofalwyr a Gofalwyr Cymru yn ddiweddar, ac er fy mod i'n falch o glywed y bydd mwy o arian yn cael ei roi i'r gronfa cymorth i ofalwyr a chynlluniau seibiannau byr, mae pryderon parhaus o hyd am gyllid tymor byr a bod gofalwyr di-dâl yn dal i aros am newid, i ddarganfod beth sydd gan eich Llywodraeth ar y gweill ar eu cyfer. Felly, Ddirprwy Weinidog, mae gennym ddau ymchwiliad pwyllgor am ofalwyr di-dâl yn 2019 a 2026, a roddodd yr un argymhellion. Felly, sut ydych chi'n cyflawni'r newidiadau hynny ar gyflymder i ddiwygio'r cymorth i ofalwyr di-dâl yma yng Nghymru?
Yn olaf, Lywydd, hoffwn ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ddiweddaru'r Siambr ar ei nodau ar gyfer iechyd meddwl. Er y byddem, mewn byd delfrydol, yn gweld cydraddoldeb o ran y driniaeth ar gyfer iechyd meddwl a chorfforol, dydyn ni'n dal ddim mewn sefyllfa lle mae iechyd meddwl yn cael ei drin â'r un brys. Yn ôl y Sefydliad Iechyd Meddwl, roedd gan oddeutu 720,000 o oedolion yng Nghymru iechyd meddwl gwael, a Chymru yn adrodd lefelau uwch o iechyd meddwl gwael na gweddill y DU mewn 13 o'r 15 mlynedd diwethaf. Er fy mod i'n nodi bod llawer o'r pwyslais wedi'i roi ar atal, mae'r Sefydliad Iechyd Meddwl wedi mynegi pryder hefyd am y diffyg gwybodaeth am faint sy'n cael ei wario ar atal gan Lywodraeth Cymru, ble mae buddsoddiad yn cael ei gyfeirio, a pha effaith y mae'n ei chael yn y tymor hir. Mae'r sefydliad yn dweud, ac rwy'n dyfynnu, 'Er mwyn sicrhau bod ymdrechion polisi yn y dyfodol yn effeithiol, rhaid i Gymru wella'r broses o gasglu a chyhoeddi data ar atal ar lefel bwrdd iechyd ac yn genedlaethol'. Diwedd y dyfyniad. Felly, rwy'n gofyn, Ddirprwy Weinidog, a fyddwch chi'n agored ac yn dryloyw ar ddata iechyd meddwl a'ch polisïau ar atal yn y dyfodol. Diolch yn fawr iawn.
O ran iechyd meddwl, fe ofynnoch chi, ar y diwedd, am wella data a gwella atal—yn sicr.
Mae angen diwygio'r Trysorlys mewn modd sydd wedi'i wreiddio mewn asesiad clir o'r angen sy'n adlewyrchu realiti demograffig ac economaidd Cymru, nid poblogaeth yn unig. Mae angen mwy o gyllid ar Gymru fesul person na rhaglenni cyfatebol yn Lloegr dim ond i ddarparu'r un safon o wasanaeth, ond, yn amlwg, mae amrywiaeth o faterion yn rhan o hynny. Mae gennym ni boblogaeth sy'n heneiddio, cyfraddau uwch o salwch hirdymor a phoblogaeth fwy gwasgaredig, sy'n golygu costau uwch ar gyfer darparu gwasanaethau cyhoeddus. Mae gennym ni lawer mwy o ffyrdd i'w cynnal nag sydd ganddyn nhw yn Lloegr—rwy'n credu ei fod ddwywaith yn fwy na Lloegr o ran y boblogaeth. Mae natur wledig a bychander y boblogaeth yn costio arian. Mae angen adlewyrchu hynny.
Nawr, mae pob Llywodraeth ledled y Deyrnas Unedig yn rhannu diddordeb mewn trefniadau cyllido sy'n deg, sy'n gyson ac y gellir ymddiried ynddyn nhw. Ni ddylai un wlad fod dan anfantais gan y system bresennol, a dylai pob Llywodraeth gael yr un cyfle i gyflawni i'w phobl. Ac felly, mae'n iawn archwilio dewisiadau amgen i'r system Barnett bresennol. Rydym ni hefyd eisiau parhau i weithio gyda'r Llywodraethau datganoledig eraill a'r Trysorlys i wella tryloywder a thegwch y system bresennol, a sicrhau bod mwy o graffu arni. Dylai fod goruchwyliaeth annibynnol o weithrediad fformiwla Barnett. Ni all hi fod yn iawn fod y Trysorlys yn gwneud y rheolau, yn penderfynu a ydyn nhw wedi cael eu torri ac yn penderfynu ar unrhyw gamau adferol. Greddf y Trysorlys fydd gwrthsefyll unrhyw drosglwyddo pwerau cyllidol, ac nid wyf yn tanbrisio'r her o fargeinio am y gwelliannau hyn, ond mae'n rhaid i ni roi'r gorau i weld hyn a derbyn hyn fel gêm swm-sero.
Mae cyfle i wella'r ffordd mae ein fframwaith yn gweithredu, gan ychwanegu tryloywder hanfodol at faterion cyllidol a dileu cyfyngiadau sy'n ein hatal rhag cymryd camau a fydd o fantais i wasanaethau cyhoeddus Cymru. Rhaid i Gymru dderbyn ei chyfran deg o fuddsoddiad cyhoeddus, ac mae hynny hefyd yn cynnwys cyllid Llywodraeth y Deyrnas Unedig ar gyfer swyddogaethau yng Nghymru a gedwir yn ôl. Mae dadansoddiad gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru yn dangos bod gwariant cymharol fesul person mewn meysydd nad ydyn nhw wedi'u datganoli yng Nghymru yn 91 y cant o lefel Lloegr. Gwarafunwyd biliynau o bunnoedd i Gymru a allai fod wedi trawsnewid seilwaith a chynhyrchiant economaidd. Fe glywsom ni'r neges honno'n glir yn gynharach y prynhawn yma pan wnaeth y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth ei ddatganiad ar fuddsoddi mewn rheilffyrdd. O ran HS2, oherwydd nad yw rheilffyrdd wedi'u datganoli, pan fydd gwariant ar HS2 yn Lloegr yn cynyddu, gwelir yr anghyfiawnder i Gymru yn gliriach fyth. Mae'n rhaid mynd i'r afael â hynny. Yn y cyfamser, mae'r elw o'n hadnoddau naturiol o fewn Ystad y Goron yng Nghymru yn mynd i San Steffan. Dim ond y mis diwethaf, fe glywsom ni fod yr elw yna wedi cynyddu o £8.7 miliwn yn 2021 i £210 miliwn yn 2025-26. Fel y gwelwn ni, does dim modd gwahanu cyllid teg a datganoli pellach, a dyna pam rydym ni'n gofyn am ddatganoli'r rheilffyrdd ac Ystad y Goron.
A dyna pam mae Llafur Cymru—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gen i, Rhun. Wel, ewch ymlaen, rydych chi wedi cael 10 munud, ond—[Chwerthin.]
Yn hytrach, fe ddylen nhw droi eu sylw at y swm enfawr o wastraff yn y sector cyhoeddus yng Nghymru, y costau rheoli chwyddedig, y caffael gwael, y dyblygu, y cymorthdaliadau sy'n gwneud gwahaniaeth mewn gwirionedd, y 255 o gwangos a byrddau cynghori—y rhan fwyaf ohonyn nhw'n cael ychydig o effaith wirioneddol ar fywydau beunyddiol pobl. Nid yw sefyll dros Gymru yn ymwneud â mynd i gardota yn Llundain, gofyn am fwy o arian pan ydym ni eisoes yn derbyn mwy na Lloegr. Nid yw sefyll dros Gymru yn ymwneud â'r Prif Weinidog yn ail-adrodd y llinell enwog honno gan Oliver Twist, 'Plîs, syr, a gaf i ychydig mwy?'
Mae sefyll dros Gymru yn ymwneud â chyflwyno achosion busnes cadarn dros fuddsoddi yng Nghymru: buddsoddiad a fydd yn dod â swyddi a chyfoeth i Gymru ac a fyddai o fudd i'r Deyrnas Unedig hefyd. Gadewch i ni gredu achos busnes ar gyfer ffordd liniaru'r M4 ac uwchraddio'r A55. Gadewch i ni gyflwyno achos busnes dros gyflwyno adweithyddion modiwlaidd bach ledled Cymru. Gall Llywodraeth Cymru helpu i gyflymu'r seilwaith sydd ei angen ar gyfer hynny, gan greu swyddi â chyflog da, gan wella ein diogelwch ynni a gostwng prisiau ynni yn y tymor hir. Gadewch i ni drosoli cyllid gan y sector preifat a Llywodraeth y Deyrnas Unedig gyda chynllun go iawn i brysuro adeiladu tai yng Nghymru. Mae'r £20 miliwn y mae Plaid Cymru wedi'i addo ar gyfer cartrefi cymdeithasol yn ddiferyn yn y môr. Dylai eich uchelgais ar gyfer 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd erbyn 2030 gostio biliynau o bunnoedd, a does gennych chi mo'r arian hwnnw a does gan gymdeithasau tai cymdeithasol mohono chwaith. Mae angen i'r Llywodraeth helpu i drosoli'r cyllid preifat sydd mor angenrheidiol, ac nid yw hyn yn golygu bod Llywodraeth Cymru yn benthyca arian ei hun. Mae cymaint o rymoedd ar wahân i fenthyca y gall y Llywodraeth a chynghorau lleol eu defnyddio i drosoli'r cyllid hwnnw.
Peidiwch â chamgymryd, mae Reform o blaid dadlau'r achos dros fuddsoddiad cyfalaf uwchlaw a thu hwnt i'n grant bloc. Ond mae angen i ni wneud rhywfaint o'r gwaith caled ein hunain, ac mae angen i ni fod yn llawer mwy uchelgeisiol. Felly, mae'n bryd rhoi diwedd ar y beio, yr esgusodion, yr ystrydebu, y cardota. Gadewch i ni sefyll dros Gymru drwy weithredu a bod yn fwy uchelgeisiol fyth. Diolch.
Felly, rydym ni mewn sefyllfa lle rydym ni i gyd yn cytuno yn y Siambr hon bod angen i ni weld newid yn y ffordd y mae Cymru'n cael ei hariannu, ond mae'n rhaid i ni wneud hynny mewn ffordd nad yw'n anfanteisiol i Gymru. Ac wrth beidio â chael y sgyrsiau hyn cyn y ddadl heddiw, ni fydd gennych chi wedyn y llais unedig hwnnw i San Steffan sydd ei angen arnoch chi er mwyn bwrw ymlaen â'r agenda hon. Ac fel y dywedwyd hefyd, fe wyddom ni mai un o'r problemau mawr yw bod rhai rhannau o'r Deyrnas Unedig yn gwneud yn llawer gwell o dan drefniadau fformiwla Barnett nag y mae Cymru. Mae gan eich cyfeillion yn yr Alban fargen dda iawn o ganlyniad i fformiwla Barnett, sy'n cynyddu'r buddsoddiad maen nhw'n ei dderbyn o ran grant bloc yr Alban.
Felly, rwy'n fwy na pharod i weithio gyda'r holl bleidiau yn y Siambr hon i geisio cael y fargen orau bosibl i Gymru, ond gadewch i ni wneud hynny mewn ffordd sy'n dod â phobl at ei gilydd ac nad yw'n rhannu'n ddiangen, ac rwy'n ofni mai dyna beth mae eich plaid yn ceisio ei wneud: creu'r ffrae artiffisial, arwyddocaol hon gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig er mwyn chwarae gwleidyddiaeth eich plaid. Ac nid ydym ni'n barod i wneud hynny. Felly, rwy'n annog pawb i gefnogi ein gwelliant ar y papur gorchymyn heddiw.
Yna mae gennych chi Ystad y Goron. Anghofia i fyth sefyll ar y traeth yn y Rhyl, yn edrych allan tuag at fferm wynt Gwynt y Môr. Y tu ôl i mi roedd un o'r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru, ond o'm blaen roedd cyfoeth enfawr yn cael ei gynhyrchu o adnoddau naturiol Cymru. Rwy'n cofio meddwl pa mor gyfarwydd oedd y stori honno. Mae'r cyfoeth yn cael ei greu yma, ond unwaith eto, mae'r gwobrau'n mynd i rywle arall, fel arfer i'r rhai sydd eisoes yn gyfoethog—yn yr achos hwn, i Drysorlys y Deyrnas Unedig a'r teulu brenhinol. Wrth i'r genhedlaeth nesaf o ffermydd gwynt ar y môr ddatblygu o amgylch ein harfordir, dylai Cymru gael yr un cyfle â'r Alban i lunio ac elwa o'r asedau hynny.
Rhaid rhoi'r gorau i drin Cymru fel cenedl israddol, boed hynny drwy gyllid teg neu rymoedd cyfartal. Nid materion ar wahân yw'r rhain, maen nhw i gyd yn deillio o ddiffyg tegwch. Maen nhw'n deillio o benderfyniadau am Gymru yn cael eu gwneud mewn mannau eraill gan bobl y mae eu blaenoriaethau yn gwrthdaro â buddiannau Cymru. Mae'n rhaid cydnabod y ffaith honno ac mae'n rhaid i hynny newid. Nid oherwydd bod Cymru yn gofyn am ffafrau neu gardod, nid oherwydd bod Cymru eisiau triniaeth arbennig, ond oherwydd bod ein cenedl yn haeddu parch. Rydym ni'n haeddu'r cyfle haeddiannol i adeiladu ein ffyniant ein hunain ac rydym ni'n haeddu'r offer i lunio ein dyfodol. Nid yw cyllid teg yn ymwneud â chyfrifyddu; mae'n ymwneud â chyfleoedd, mae'n ymwneud â ffyniant, mae'n ymwneud ag adeiladu Cymru lle mae'r cyfoeth rydym ni'n ei greu o'r diwedd yn aros yma er budd ein cymunedau. Os ydych chi'n cyfrannu, rydych chi'n haeddu cyfran deg yn ôl. Nid syniad radical yw hwnnw, dim ond chwarae teg. Yn y dyfodol, ni fydd Cymru yn bodloni ar ddim llai.
Yr ail opsiwn yw bod Cymru yn talu ei chyfran o gostau San Steffan ac yn cadw gweddill y trethi a godir yng Nghymru. Dyma sut mae annibyniaeth yn edrych. Gallai hyn gael effaith drychinebus ar wariant cyhoeddus yng Nghymru. Yr unig ffordd y gallai Plaid Cymru fod yn agos at lwyddo gyda hyn yw peidio ag ariannu pensiwn y wladwriaeth a budd-daliadau canolog eraill, a pheidio ag ariannu cyfran Cymru o'r ddyled genedlaethol.
Y trydydd opsiwn yw bod Cymru yn cael ei chyfran o'r boblogaeth o'r gwariant datganoledig. Dyma'r dewis symlaf a'r ail ddewis fwyaf trychinebus. Byddai cyllid gwaelodol Barnett o 115 y cant yn cael ei leihau i 100 y cant o wariant Lloegr. Byddai hyn yn arwain at gael gwared ar gyllid gwaelodol Barnett sy'n diogelu gwariant yng Nghymru ac sy'n gweld Cymru'n gwneud yn well na Lloegr.
Y pedwerydd opsiwn yw creu fformiwla sy'n ystyried teneurwydd poblogaeth, proffil oedran ac amddifadedd. Ni fyddai unrhyw fformiwla newydd heb ei beirniadaeth. Ystyriwch y fformiwla llywodraeth leol yng Nghymru a'r dadleuon a'r datganiadau camarweiniol sydd gennym ni amdani. Ni fyddai unrhyw un sydd wedi dilyn trafodaethau ar fformiwla llywodraeth leol yn sylweddoli mai'r ddau awdurdod sy'n derbyn y cymorth lleiaf gan y Llywodraeth y pen yw Sir Fynwy a Bro Morgannwg. Mae'r system o ddyrannu grantiau wedi'i chynllunio i fod yn wrthrychol ac i ddyrannu angen ac adnoddau mewn modd cyfartal. Mae'r egwyddorion canlynol yn sail i gyfrifo asesiadau gwariant safonol. Mae maint cymharol y gwasanaethau a ddarperir gan lywodraeth leol yn cael eu pennu gan batrymau gwariant gwirioneddol. Mae dosbarthiad o fewn gwasanaethau yn gyffredinol yn cael ei bennu gan ddangosyddion gwrthrychol o angen cymharol awdurdod i wario. At ddibenion cyfrifo asesiadau gwariant safonol unigol, mae'r dyraniad i gyllid refeniw llywodraeth leol wedi'i rannu'n 55 o feysydd gwasanaeth tybiannol. Mae dull dosbarthu ar wahân yn bodoli ar gyfer pob un o'r elfennau hyn er mwyn dosbarthu'r cyfanswm ar draws yr awdurdodau. Gellid cymharu'r fformiwla hon ag un Lloegr a'i defnyddio i gyfrifo anghenion llywodraeth leol cymharol rhwng Cymru a Lloegr.
Mae iechyd yn rhan bwysig o Lywodraeth Cymru. Ar hyn o bryd mae'n cyfrif am fwy na 50 y cant o wariant Llywodraeth Cymru. O ran iechyd, mae fformiwla syml yn seiliedig ar oedran i gyfrifo angen cymharol. Yna mae'r fformiwla fwy cymhleth a chywir, gan gynnwys achosion cymharol yr holl gyflyrau a chlefydau, gyda phwysau cost ynghlwm. Byddai hyn yn creu fformiwla hir a manwl, ond mae'n gymharol hawdd ei gyflawni. Mae'r data yn bodoli a gellir gwneud y cyfrifiadau. Mae'r data ar dlodi cymharol, cyfraddau salwch hirdymor a theneurwydd poblogaeth yn hysbys. Gellid cyfrifo gweddill anghenion gwariant Cymru yn yr un modd.
Bu Gerry Holtham yn gadeirydd comisiwn annibynnol ar gyllid ac arian i Gymru a adroddodd yn 2010, a elwir hefyd yn Gomisiwn Holtham. Roedd yn cynnig cyllid gwaelodol i fformiwla Barnett a chynhyrchu fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion. Dylai cyllid teg i Gymru fod yn seiliedig ar angen cymharol. Byddai diwygio i fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion yn cymryd amser. Mae angen dechrau gwaith ar hynny nawr. Gallai Llywodraeth Cymru ddechrau arni nawr. Rwy'n cefnogi cyflwyno fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion, ond rwy'n credu mai'r hyn sydd angen i ni ei wneud yw dechrau gweithio arni. Y peryg yw, fel y nodwyd gan bobl eraill yma, os ydym ni'n newid i fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion, fe allem ni gael llawer llai.
Rydw i'n mynd i orffen gydag Ystad y Goron. Os oes gennym ni'r holl arian o Ystad y Goron, mae'n dod oddi ar y grant bloc. Mae pob treth arall sydd wedi ei ddatganoli yn dod oddi ar y grant bloc. Pam fyddai Ystad y Goron yn cael ei thrin yn wahanol?
Mae biwrocratiaeth, dyblygu a blaenoriaethau nad ydynt yn rhai craidd yn dreth ar ein hadnoddau. Rhaid i ni flaenoriaethu effeithlonrwydd, cynhyrchiant a'r gwaith o ddiwygio ein gwasanaethau, nid rhoddion neu lobïo cyfansoddiadol. Trwy botsio'n ddiddiwedd â fformiwla Barnett, mae risg y byddwn yn creu ffrithiant cyfansoddiadol a rhaniad gyda gweddill y DU. Efallai y bydd hynny'n gweddu i o leiaf un o'r pleidiau yn y Siambr hon, ond rydyn ni'n credu bod Cymru'n cael ei gwasanaethu orau fel rhan o Deyrnas Unedig gref. Mae'n rhaid i ni weithio i ddod o hyd i ffyrdd mwy effeithlon o ddarparu ein gwasanaethau cyhoeddus.
Gyd-Aelodau, rwy'n eich annog i gefnogi gwelliant Reform, ystyried rhybuddion y Sefydliad Astudiaethau Cyllid a mynnu bod Llywodraeth Cymru yn canolbwyntio ar yr hyn y gall ei reoli a gwthio Llywodraeth y DU i ganolbwyntio ei blaenoriaethau gartref. Ni fydd cyflwyno cynigion sy'n seiliedig ar gwynion yn gwella ein rhestrau aros nac yn tyfu ein heconomi—dim ond gwariant cyfrifol a Reform fydd yn gwneud hynny. Mae Cymru'n haeddu gwell na gofyn am roddion yn barhaus. Mae Cymru'n haeddu canlyniadau. Diolch yn fawr.
Lywydd, mae angen system ariannu fodern arnom sy'n deg, sy'n dryloyw ac sy'n adlewyrchu ein hanghenion. Mae angen triniaeth deg ar fuddsoddiadau mawr. Mae angen mwy o hyblygrwydd, gan gynnwys benthyca cyfalaf a mwy o ddatganoli o ran trethi. Mae angen yr adnoddau arnom i adeiladu ein dyfodol. Mae angen Llywodraeth arnom sy'n barod i sefyll dros Gymru bob amser—ac mae gennym ni hynny yn y Llywodraeth Blaid Cymru hon—ac sydd eisiau gweithio gyda phleidiau eraill ar faterion sy'n ymwneud â chyllid teg. Ac mae angen i'r Senedd fod â llais clir a chyson wrth sefyll i fyny dros Gymru a cheisio'r hyn sy'n iawn iddi. Felly, dyna pam rwy'n gofyn eto: cefnogwch y cynnig hwn—gadewch i ni siarad â'r llais unedig hwnnw.