Children, Young People, and Education Committee

Moving on to item 2, I propose in accordance with Standing Order 17.42(ix) that the committee resolves to meet in private for items 3 and 9 of the meeting. Are Members content? We will now proceed in private for item 3.

We move on now to agenda item 4. This is the second evidence session on the Welsh Language and Education (Wales) Bill. Please can you introduce yourself, Commissioner, and also outline briefly what, if any, involvement you have had in the development of the Bill?

Bore da. Efa Gruffudd Jones, Comisiynydd y Gymraeg. O ran ymwneud â datblygu’r Bil, dwi a fy swyddogion wedi ymateb i’r Papur Gwyn ac wedi cynnal rhai trafodaethau gyda swyddogion Llywodraeth Cymru yn ystod y broses o ddatblygu’r gwaith polisi.

Thank you. I’ll now ask Members to ask questions, and I’ll begin. Could you outline your initial thoughts on the Bill and the extent to which it will support the work and progress required to achieve the 'Cymraeg 2050' target of 1 million Welsh speakers?

Diolch yn fawr. Y peth cyntaf hoffwn i ddweud yw fy mod i’n croesawu’n fawr y ffaith fod Llywodraeth Cymru am ddeddfu yn y maes yma. Dwi’n meddwl ei fod e’n ddatblygiad cyffrous ac yn un hollbwysig. Rydyn ni’n gwybod yn dda am dargedau a strategaeth 'Cymraeg 2050', ond os ydyn ni’n edrych ar sut mae addysg cyfrwng Cymraeg, er enghraifft, wedi datblygu dros y ddegawd ddiwethaf, rydyn ni angen gwneud rhywbeth yn wahanol o hyn ymlaen os ydyn ni wir am gyflawni’r uchelgais hwnnw. Felly, dwi’n meddwl ei fod e’n gyffrous iawn. Dwi’n meddwl bod pethau arbennig o ddiddorol yn y Ddeddf—defnyddio cod ar gyfer disgrifio gallu ieithyddol, ac yn y blaen, gan ddilyn arfer dda o wledydd eraill. Felly, yn gyffredinol, dwi’n croesawu’n fawr y datblygiad yma, ond mae gyda fi, wrth gwrs, fel y byddech chi’n disgwyl, efallai, rhai sylwadau dwi’n edrych ymlaen at rannu gyda chi heddiw.

Thank you. The Bill makes the target of 1 million Welsh speakers a statutory target. What is the value of placing the target on the statute book, and how will it affect your work and role?

Dwi’n croesawu’r ffaith bod y Ddeddf yma yn mynd i roi gofynion ychwanegol i’r hyn sydd yn Neddf 2006. Dwi’n meddwl ei fod e’n bwysig yn symbolaidd y bydd y targedau yn cael eu rhoi ar flaen Deddf mewn deddfwriaeth. Fodd bynnag, rydyn ni’n gwybod bod angen gwneud mwy na gosod mewn Deddf er mwyn cyflawni. Serch hynny, dwi’n meddwl ei fod e’n bwysig iawn, yn enwedig o ystyried rhychwant amser, na fydd ein dyheadau ni ar hyn o bryd ddim yn gallu cael eu lleihau a’u glastwreiddio wrth i amser fynd yn ei flaen. Felly, dwi’n croesawu’n fawr y ffaith bod y targed yn bwriadu cael ei osod ar flaen o Bil.

O ran fy ngwaith i a fy rôl i, y prif waith dwi’n gyfrifol amdano fe yw cynyddu’r cyfleoedd i bobl ddefnyddio’r Gymraeg. Dwi’n gweithio gyda chyrff cyhoeddus ac yn gosod safonau’r Gymraeg arnyn nhw fel eu bod nhw’n cynyddu’r cyfleoedd sydd i bobl ddefnyddio’r Gymraeg. Felly, mae’n bwysig iawn i fi fod yna sylw i ddefnyddio’r Gymraeg yn y Ddeddf hefyd. Mae yna gysylltiad hefyd rhwng fy ngwaith i a’r Ddeddf yn yr ystyr os na chawn ni fwy o bobl yn dod drwy'r system addysg yn siarad Cymraeg, ni fydd yna neb i ddefnyddio'r gwasanaethau maes o law.

Mae yna feysydd gwaith sydd o fewn cwmpas fy nylanwad i, ac mae gyda fi ddiddordeb penodol ynddyn nhw, sy'n cyd-fynd â'r hyn sydd yn cael ei gynnig yn y ddeddfwriaeth, er enghraifft datblygu'r Gymraeg yn y gweithle, a'r ffaith ein bod ni'n gobeithio y bydd pobl ifanc nawr ac yn y dyfodol yn gallu defnyddio'u Cymraeg nhw yn eu bywyd gwaith nhw ar ôl iddyn nhw orffen eu cyfnod yn yr ysgol. Felly, yn gyffredinol, dwi'n meddwl bod y Ddeddf yn berthnasol i fy ngwaith i, ac fe ddylai canlyniadau'r Ddeddf hwyluso fy ngwaith i o sicrhau mwy o gyfleoedd i bobl ddefnyddio'r Gymraeg yn eu bywydau bob dydd.

Thank you. There is a duty in the Bill for the Welsh Ministers to publish an analysis of the situation of the Welsh language in Wales once every five years. Does this not replicate the statutory duty placed on you to publish five-year reports on the position of the Welsh language, risking duplication?

Roedd diddordeb mawr gyda fi i weld bod hyn wedi'i awgrymu yn y Ddeddf. Yn fy marn i, mae'r ddau adroddiad yn bethau gwahanol iawn. Mae'r gofyniad yn y Ddeddf ar Weinidogion i adrodd ar ddefnydd ac ar y maes addysg, lle mae'n glir iawn imi fod fy adroddiad i'n un annibynnol sydd yn edrych ar ystod o feysydd polisi. Gallaf i sôn am iechyd a gofal, darlledu, busnesau, elusennau, yn ogystal ag addysg, lle dwi'n gweld bod yr adroddiad yma'n mynd i ganolbwyntio'n naturiol fwyfwy ar addysg, a dylanwad hwnnw. Yn fy marn i, maen nhw'n bethau gwahanol. Dwi'n credu ei bod hi'n bwysig imi gynnal trafodaethau gyda Llywodraeth Cymru i sicrhau bod dim dyblygu, ond dwi ddim yn eu gweld nhw'n gwrthdaro â'i gilydd mewn unrhyw ffordd. Y mwyaf o wybodaeth sydd gyda ni am sefyllfa'r Gymraeg, y gorau yw hynny. A hefyd, yn fy marn i, mae gan Lywodraeth Cymru fwy o gapasiti o ran cynnal gwaith ymchwil, ac arbenigedd, na sydd gyda fi, felly dwi ddim yn gweld problem gyda chael dau fath o adroddiad.

Thank you. Should the provisions in section 3 of the Bill regarding data collection on the number of Welsh speakers be expanded to include calculating use of Welsh, and does the commissioner have views on the process for collecting such data?

Dwi'n croesawu'r ffaith bod adran 1 y Ddeddf yn nodi targedau statudol am ddefnyddio'r Gymraeg. Mae mesur defnydd iaith yn rhywbeth mwy anodd na chyfrifo nifer, ond dwi'n croesawu unrhyw ymdrech i drio gwneud hynny. Mae'n haws casglu niferoedd, onid yw hi? Mae gyda ni ganlyniadau'r cyfrifiad; mae gyda ni arolygon eraill. O ran defnydd iaith, mae gyda ni arolwg defnydd iaith ar hyn o bryd, sydd wedi bod yn cael ei gynnal bob ryw pum i chwe blynedd, ond byddwn i'n croesawu ymrwymiad cadarnach i gynnal hwnnw'n fwy rheolaidd, neu fod cytundeb hirdymor iddo fe gael ei gyflwyno'n fwy systematig, a byddwn i'n croesawu bod yn rhan o'r gwaith hwnnw.

Dwi'n ymwybodol bod Llywodraeth Cymru yn cynnal arolwg o'r enw Prosiect BRO ar hyn o bryd. Dwi'n meddwl y bydd y math yna o waith dadansoddi o ran defnydd yn bwysig i ni i gyd sy'n gweithio yn y maes iaith. Felly, dwi'n croesawu'r symudiad i geisio cyfrifo defnydd iaith. Mae yna ddau darged, fel rŷn ni'n gwybod yn dda, yn y strategaeth, beth bynnag—un o ran niferoedd, ac un o ran defnyddio. Ac rŷn ni eisiau dysgu a siarad Cymraeg er mwyn ei defnyddio hi, onid ydyn ni?

Thank you. Could you expand on the proposals in the Bill to review the Welsh language standards? How this might impact your work?

Dyma rywbeth dwi'n ei groesawu unwaith eto sy'n cael ei gynnig. Fel eglurais i ar y dechrau, dwi eisiau pobl i ddefnyddio'r Gymraeg. Dwi hefyd yn croesawu'n fawr y ffaith ein bod ni'n trio sicrhau bod deddfwriaeth a mesurau sy'n ymwneud â'r Gymraeg yn siarad â'i gilydd. Felly, dwi'n meddwl ei fod e'n synhwyrol iawn bod yna gynigion yn y Ddeddf i ailedrych ar rai o'r safonau y byddaf i wedyn yn gallu eu rheoleiddio.

O ran y gwaith sy'n cael ei gynnig, mae yn cyd-fynd yn llwyr â'r blaenoriaethau dwi wedi eu gosod yn y bron i ddwy flynedd diwethaf, sef gweithio ar safonau sydd yn ymwneud â'r gweithlu a gweithleoedd, a sut gall pobl siarad mwy o Gymraeg mewn gweithleoedd. Fe fydd ystyried cod iaith a disgrifiadau iaith yn gallu gwneud y safonau yna yn fwy effeithiol

O ran safonau hybu'r Gymraeg, unwaith eto, mae hyn yn faes o flaenoriaeth i fi. Mae yna safon ar hyn o bryd o ran hybu'r Gymraeg, ond byddwn i'n croesawu gweld hynny yn cael ei chryfhau. Felly, o'm rhan i, mae'r bwriad i ddatblygu'r safonau yna yn cyd-fynd â'r blaenoriaethau sydd gyda fi yn barod, a dwi'n edrych ymlaen at gyfrannu at y gwaith hwnnw.

Thank you. Cefin.

Diolch. Os caf i ddod mewn ar gefn y cwestiwn olaf ar safonau iaith—a diolch yn fawr i chi am y dystiolaeth rŷch chi wedi'i chyflwyno; mae'n hynod o ddefnyddiol i ni fel pwyllgor—ydych chi yn gweld ffordd y gall dylanwad y safonau iaith, sydd â grym deddfwriaethol, wrth gwrs, ymestyn i ysgolion unigol? Sut mae modd i chi fel comisiynydd ddylanwadu ar ddatblygu sgiliau iaith y gweithlu, a hefyd hyrwyddo—rŷch chi'n sôn am hybu a hyrwyddo—y defnydd o'r Gymraeg y tu allan i'r dosbarth hefyd?

Roedd nifer o gwestiynau yn fanna. Gwnaf drio delio â nhw yn eu tro. O ran ysgolion unigol, dwi ddim yn meddwl y byddai fe'n ymarferol i ni osod safonau'r Gymraeg ar bob corff llywodraethu, er enghraifft, er y byddai fe'n dechnegol bosibl. Felly, dwi'n gweld beth sy'n cael ei awgrymu yn y Bil o ran cynlluniau cyflawni yn fwy effeithiol neu yn fwy ymarferol na chyflwyno safonau'r Gymraeg arnyn nhw. Fodd bynnag, mae yna gyrff sy'n ymwneud â datblygu'r gweithlu a chofrestru a'r gweithle y gall safonau ddylanwadu arnyn nhw.

Yn gyffredinol, dwi'n gweld yn fy ngwaith bod safonau'r Gymraeg yn arwain at fwy o gyfleoedd i bobl ddefnyddio'r Gymraeg. Yn sicr, o ran plant a phobl ifanc y tu allan i'r dosbarth, dyw e ddim yn syml. Os ŷn ni'n meddwl am weithgareddau ieuenctid mewn cynghorau sir, er enghraifft, dyw'r safonau ddim yn golygu bod angen i'w darpariaeth nhw fod yn ddarpariaeth Gymraeg. Fodd bynnag, dwi'n gweld cyfle inni gryfhau'r safonau hybu fel bod mwy o wasanaethau i blant a phobl ifanc ar gael yn Gymraeg, sydd, yn ôl llythyren y safon ar hyn o bryd, ddim yn bosib i ni orfodi.

Eleni, rŷn ni'n bwriadu rhoi sylw penodol i'r safon hybu sydd ar awdurdodau lleol a pharciau cenedlaethol. Ond dyw'r safon ar hyn o bryd, yn fy marn i, ddim yn rhoi digon o bwerau i fi i wthio mor bell ag y gallwn i, er fy mod i'n awyddus iawn i gydweithio â'r cyrff yma i roi hyfforddiant iddyn nhw a'u hannog nhw i feddwl yn holistig am y Gymraeg, ac i beidio cadw at y safon yn unig. Ond mae'n rhaid i fi, ar hyn o bryd, wneud hynny drwy argyhoeddi a pherswâd yn hytrach na grym y gyfraith, sydd wrth gwrs yn dechneg effeithiol, yn gallu bod, hefyd, ond mae'n ffordd dwi am i'n sefydliad symud tuag ati hi, sef annog a chynorthwyo, ond os yw'r safon mor gryf ag y gallai fod, mae hynny yn fy nghynorthwyo i. Felly, dwi wastad yn chwilio am ffyrdd i ddefnyddio'r safonau a'r pwerau sydd gyda fi i gynnig a datblygu mwy o gyfleoedd i bobl allu defnyddio'r Gymraeg yn hwylus.

Thank you. We now move on to questions from Cefin.

Nesaf, mae gyda fi floc o gwestiynau o gwmpas y CEFR, y fframwaith Ewropeaidd. Rŷch chi wedi nodi yn eich tystiolaeth sylwadau ynglŷn â hynny. Ydych chi'n meddwl bod y CEFR yn gyffredinol yn gweddu ar gyfer sefyllfa Cymru? Achos mae e wedi ei waelodi yn nhrefn addysg Ewrop ers blynyddoedd lawer, ond mae'n rhywbeth newydd i ni.

Gan ddatgan diddordeb oherwydd fy rôl flaenorol, lle roeddwn i'n gweithio i'r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, dwi yn gyfarwydd â'r CEFR oherwydd bod y cwricwlwm a'r deunyddiau dysgu i gyd ym maes Cymraeg i oedolion wedi eu seilio ar y CEFR ers blynyddoedd. Felly, dwi'n deall y cysyniad a dwi yn meddwl y byddai modd ei gymhwyso fe i'r sector addysg. Dwi'n gwybod, eto trwy fy ngwaith blaenorol, fod modd creu deunyddiau ac adnoddau hyfryd i gyd-fynd ac i hwyluso a chefnogi'r broses ddysgu, ac mae hynny ar hyn o bryd yng Nghymru yn wir yn y sector oedolion, ond nid yn y sector ysgolion. Felly, y man cychwyn yw sefydlu'r cod o ddisgrifio, a dwi'n meddwl bod seilio hwnnw ar y CEFR yn syniad da. Mae e'n ddull sydd wedi ei dderbyn.

Mae yna waith i'w wneud i sicrhau ei fod e'n gymwys i Gymru o ran—. Hynny yw, allwch chi ddim jest ei ddefnyddio fe yn union fel mae e. Dwi'n siŵr bod yna waith yn mynd i ddigwydd i'w gymhwyso fe ar gyfer plant a phobl ifanc, ond, yn fy marn i, dwi'n croesawu'n fawr y symudiad i ddefnyddio'r CEFR fel sail i ddisgrifio gallu a mesur datblygiad ieithyddol plant a phobl ifanc.

Digwydd bod, yn y sesiwn wythnos diwethaf mi wnaeth yr Ysgrifennydd Cabinet sy'n gyfrifol am y Gymraeg ddweud bron â bod fod pawb yn gallu siarad rhywfaint o Gymraeg yng Nghymru, oni bai eu bod nhw newydd gyrraedd yma. Felly, ydych chi'n meddwl bod y CEFR yn gallu adlewyrchu'r ystod eang yna o bobl sydd ag ychydig bach, bach o Gymraeg i'r rhai sydd yn gwbl rugl ac yn hyddysg?

Er fy mod i wedi dweud bod gyda fi brofiad blaenorol, dwi ychwaith ddim yn arbenigwr yn y maes. Beth fuaswn i'n dweud yw, os dwi'n cofio'n iawn, yn Saesneg, er enghraifft, ar gyfer plant ifanc mae yna Cambridge English a rhai lefelau sydd o dan yr A1 ar gyfer plant ifanc. Dwi'n meddwl ar gyfer y lefelau top bod ni'n iawn, ond efallai fod angen edrych ar y lefelau is na A1 i blant ifanc. Dwi, wrth gwrs, yn cytuno bod pawb yng Nghymru yn gallu siarad Cymraeg, neu wedi o leiaf gweld Cymraeg o gwmpas, ond nid beth rŷn ni'n moyn ar ddiwedd y broses hon yw miliwn o bobl yn gallu dweud 'Bore da' na miliwn o bobl ar A1.

Felly, mae yna ryw rinwedd efallai mewn dweud y gall pobl fod o dan A1—mae hwnna'n un categori o bobl—ond wedyn bod pobl mewn categorïau uwch. Felly, dwi ddim yn siŵr os yw A1 yn cyfro'r bobl yna sy'n gallu dweud 'Bore da' yn unig, ond efallai, yn syml iawn, byddai modd dweud nad ydyn nhw ar lefel A1, fel datrysiad syml. Ond mae hwn, dwi'n credu, angen ei weithio allan gydag arbenigwyr o ran y cod ei hun ac ystyried anghenion plant ifanc, efallai, yn arbennig.

A'r cwestiwn olaf yw: a ydych chi'n gweld rôl i chi fel comisiynydd o ran hwyluso ymwybyddiaeth o'r CEFR pe bai hyn yn dod yn rhan o'n system addysg ni?

Reit. Felly, i glymu nôl i fy sylwadau blaenorol i ynglŷn â datblygu safonau newydd yn ymwneud â'r gweithlu, dyna'r union le y byddwn i'n disgwyl i ddisgrifyddion y CEFR gael eu hymgorffori yn y safonau hynny, er mwyn ei gwneud hi'n gliriach i weithwyr ac i weithleoedd beth yw'r anghenion a'r lefelau sydd eu hangen ar gyfer swydd. Felly, yn fy marn i, mae'n bwysig bod y safonau yn cael eu hadolygu er mwyn cau'r cylch. Gyda lwc, bydd pobl yn gorffen y system addysg yn gwybod ar ba lefel y maen nhw ar y CEFR. Ac felly, pan fyddan nhw'n gweld swydd sydd yn dweud eich bod chi angen B2 er mwyn gallu ateb y ffôn, ond rŷch chi angen C2 er mwyn gallu ysgrifennu dogfennau, bydd pobl â gwell dealltwriaeth o ble maen nhw.

Yr unig beth arall fuaswn i'n dweud o fy mhrofiad blaenorol hefyd yw bod y lefel rŷch chi'n ei chyrraedd ar y CEFR ddim o angenrheidrwydd yn golygu pa mor hyderus rydych chi'n defnyddio'r Gymraeg sydd gyda chi. Felly, mae angen ychydig bach o ofal weithiau, ond o'm rhan i, byddai cau'r cylch CEFR gyda'r safonau yn rhywbeth fyddai'n gwneud synnwyr llwyr.

Ac, wrth gwrs, mae'r CEFR yn mesur sawl ystod o sgiliau hefyd, nid yn unig y gallu i siarad—

No, the four skills.

—but also writing, listening, reading, and so forth. So, people could be at different levels on each of those different skills is the point.

Mewn theori, rwy'n meddwl, ond yn gyffredinol rŷch chi'n chwilio am un lefel y mae pobl yn ei chyrraedd.

Diolch yn fawr. Diolch.

Thank you. We now go online to Tom Giffard, please.

Diolch, Gadeirydd. Bore da, Efa.

Bore da.

Rydych chi'n nodi yn eich tystiolaeth ysgrifenedig fod gennych chi rai pryderon o ran lefel y manylion yn y Bil ynglŷn â'r categorïau iaith fydd yn cael eu cymhwyso i ysgolion. A allwch chi ymhelaethu ar hyn ac egluro a ydych chi'n ei weld fel cam ymlaen neu yn ôl o'r trefniadau presennol a nodir mewn canllawiau anstatudol?

Diolch yn fawr am y cwestiwn. Yn sicr, dwi'n gweld hwn fel cam sylweddol ymlaen. Dwi'n croesawu'r eglurder sy'n gallu cael ei roi i rieni, a disgyblion, sydd ddim bob amser yn glir ar hyn o bryd. A dwi'n cefnogi'n llwyr y syniad o osod categorïau er mwyn i ysgolion eu cyrraedd nhw, yn hytrach na'n bod ni'n trio categoreiddio ar sail ystod enfawr o amrediad fel sydd ar hyn o bryd. Yr amrediad eang yna sydd yn lleihau eglurder i rieni a disgyblion ar hyn o bryd.

Fodd bynnag, dwi'n mynegi rhywfaint o bryder—a dwi'n deall pam nad yw'r manylion yn y Ddeddf ac mai mewn is-ddeddfwriaeth y byddwn ni'n gweld y manylion—ond rhywbeth i fod yn ofalus ohono fe, o bosibl, yw'r amrediad eang a allai fod yn y categori prif iaith Cymraeg, er enghraifft. Ar hyn o bryd, mae yna ysgolion sy'n 100 y cant Cymraeg, 90 y cant Cymraeg, ond, o fewn y categori top, gallwch chi fod yn ysgol â 60 y cant o'r ddarpariaeth yn Gymraeg i 70 y cant o'r disgyblion, er enghraifft. Mae yna amrediad eang iawn o ran beth allai fod yn y categori prif iaith Cymraeg. Dwi'n meddwl bod y comisiwn cymunedau wedi cyfeirio at gategori posibl o 80 y cant fel lleiafswm ar gyfer ysgol cyfrwng Cymraeg, fel y byddem ni'n ei ddeall e. Felly, o bosibl y byddai'r Ddeddf yn gallu cael ei chryfhau o bennu isafswm ar gyfer y categori hwnnw. Ond dwi yn deall pam, yn ymarferol, ei bod hi'n well cael y math yma o wybodaeth mewn is-ddeddfwriaeth, ond jest i ni ochel rhag ein bod ni'n gwneud y categori mor eang fel ein bod ni'n ychwanegu unwaith eto at y cymhlethdod rŷn ni'n trio ei osgoi drwy greu'r categorïau clir yma. Felly, rhywbeth i chi i'w ystyried, efallai, wrth i chi feddwl ymhellach.

Sorry, Tom, could I bring Lee in quickly here, please?

[Inaudible.]

Mae'n flin gyda fi, dwi ddim—

Sorry, did you understand that?

Na.

No. Sorry, Lee, you're breaking up dreadfully.

Sorry. I was just saying I'll probably wait until Tom has finished his questions.

Okay. Thanks, Lee. Tom.

Diolch. Rydych chi wedi sôn dipyn bach am hyn yn barod, ond dwi'n mynd i ofyn y cwestiwn ta beth. Mae'r Bil yn pennu isafswm darpariaeth addysg Gymraeg, 10 y cant, y mae’n rhaid ei ddarparu mewn ysgolion prif iaith Saesneg, rhannol Gymraeg, ond does dim isafswm o'r fath ar gyfer ysgolion dwy iaith neu ysgolion Cymraeg yn bennaf. Ydych chi’n pryderu o gwbl fod y Bil yn canolbwyntio’n ormodol ar ysgolion cyfrwng Saesneg ar ben isaf y sbectrwm a dim digon ar sicrhau bod disgyblion yn datblygu eu sgiliau Cymraeg yn llawn mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg?

Diolch. Dwi'n meddwl fy mod i wedi ateb rhan o'r cwestiwn yn fy ateb blaenorol. Fodd bynnag, un pwynt yr hoffwn i dynnu'ch sylw chi ato fe yw mai ysgolion cyfrwng Cymraeg fydd yn cynhyrchu'r siaradwyr mwyaf hyderus i'r dyfodol. A thra fy mod i'n digwydd credu ei bod hi, a dweud y gwir, yn fater o gyfiawnder cymdeithasol bod pob plentyn yng Nghymru yn dysgu'r Gymraeg, fodd bynnag, ysgolion cyfrwng Cymraeg fydd yn cynhyrchu'r siaradwyr mwyaf hyderus. Ac mae tystiolaeth yn dangos mai siaradwyr hyderus sydd fwyaf tebygol o ddefnyddio'r Gymraeg yn eu bywydau bob dydd ac o drosglwyddo'r iaith i'w plant nhw, sydd wrth gwrs yn rhywbeth hynod o bwysig. Felly, tra'n croesawu yr hyn sy'n cael ei awgrymu o ran ysgolion cyfrwng Saesneg, dwi ddim eisiau i hynny fod ar draul datblygiad addysg cyfrwng Cymraeg—ac efallai down ni ymlaen, yn nes ymlaen, i siarad am y gweithlu—ond mae angen datblygu addysg cyfrwng Cymraeg fel blaenoriaeth, yn ogystal â rhoi'r cyfle i bawb ym mhob ysgol i ddysgu'r Gymraeg yn well nag y maen nhw'n ei wneud ar hyn o bryd.

Thank you. How effectively do you anticipate schools' Welsh language education delivery plans working in practice? And do you have any views on the provision for primarily English, partly Welsh schools, to be able to apply for temporary exemptions from the requirement to provide 10 per cent of Welsh language education?

Well, this is another proposal that I warmly welcome. The legislation does provide a framework for planning, which has a high-level framework, it has the WESPs that then feed down into the local delivery plans, and therefore individual schools. So, I welcome the concept very much. That is a gap in the system at the moment, in terms of the responsibility on individual schools, so I certainly warmly welcome using this as a means to move schools along the linguistic continuum.

I understand why processes are being proposed for those temporary exceptions, and, if I've understood it correctly, the temporary exemptions could mean that there would be a delay of 10 years for some schools. Whilst we can perhaps understand the reasons for that, that does feel like a very long time, and even in a case of an exemption, we need to prepare now or we will just reach a point in seven years' time, and we will be saying, 'We've forgotten to think about that.' So, even in a position of an exemption, the planning should start now. But I welcome the concept and the method set out.

Thank you. And my final question: does the Bill, in your view, do enough in terms of ensuring the necessary education workforce is in place to deliver the increased amount of Welsh language education provision envisaged? If not, how could the Bill be strengthened?

Thank you very much for the question. That was one area that I did want to draw to your attention today. The difficulties in developing the workforce will come as no surprise to you as a committee. We are aware that the delivery of this whole Act will depend on having a qualified workforce. There is mention in the legislation about workforce development, but my view is that that could be further strengthened, perhaps by asking the framework to refer specifically to the development of a workforce plan. The athrofa provides a means to support teachers and to create resources, but I do think that it's the Welsh Government that has some of the high-level levers in terms of initial teacher training, and ensuring that everyone who qualifies as a teacher in Wales does receive support to develop their own language skills, for example.

There has been some work done in this regard in recent years. We do have a workforce development plan, but if you look at the figures, then there is still work to be done in this regard, certainly if we want to see this legislation succeeding as we would hope. So, anything that could be done to strengthen that requirement to plan and develop the workforce, I would welcome that.

If I could just come in on the last point: do you see value in placing specific targets for developing the workforce, so that that is an aim for the Government?

Well, setting targets can certainly focus the mind. There are around 1,000 people training to be teachers at the moment, if memory serves me correctly, and I don't know what the figures are in terms of how many are Welsh speakers or intend to learn the language, but if we are talking about developing schools and moving schools along the continuum, then it makes sense that we should be able to work out how many teachers we need that can speak Welsh. I have seen some figures in terms of the numbers of teachers due to retire over the next 10 years, and the body responsible for registering teachers does record teachers' language skills. So, there's a great deal of data being collected and, yes, why not set a specific target so that we know what we're seeking to deliver?

Ie. Diolch.

Thank you. We'll go over to Lee now, please. Lee.

Thank very much. I just want to touch on that entire—[Inaudible.]—points on language categorisation, because, as you said there, you think it's a matter of social justice that it's important that all children get the chance to learn Welsh. 'But', you said, and a quite significant 'but'—and it's strong in your evidence paper as well—you think the emphasis should be on immersion provision and on Welsh-medium provision. Given that the majority of pupils in Wales are not going to be in Welsh-medium categories for some time to come, and given that the majority of staff that we have are the staff that are going to be in the system for some time, it seems to me we have a pretty stubborn problem on our hands here if we are sincere about your first comment, about ensuring social justice. Do you think the Bill says enough? And do you think you and your office are doing enough to focus on the majority of students and the quality of Welsh teaching that they're having, rather than simply saying, 'We need to focus on the more proficient end'?

Lee, a bod yn onest, dwi ddim yn dy glywed di’n hollol glir, ond dwi'n credu fy mod i wedi deall yr hyn roeddet ti'n ei ofyn. Os dwi ddim yn ateb y cwestiwn, wnei di ddod yn ôl ataf i? Y pwyntiau rwyt ti’n gofyn yw’r rheswm dros y Ddeddf yma, dwi'n credu, sef ein bod ni am gynyddu a gwella dysgu’r Gymraeg i ddisgyblion mewn categorïau prif iaith Saesneg. Mae yna lawer o'r ffocws, o ran yr athrofa, ar ddatblygu’r deunyddiau a'r adnoddau er mwyn gwella dysgu’r Gymraeg mewn ysgolion prif iaith Saesneg, felly dwi'n meddwl bod hynny'n rhywbeth pwysig sydd angen ei wneud.

Ie, mae'n anodd, onid yw e? Mewn byd delfrydol, byddai gyda ni ddigon o athrawon yfory i wneud y gwaith yma. Ond dyna pam mae camau wedi eu gosod yn y Ddeddf, fel y mae hi, o ran yr eithriadau gan ein bod ni yn deall, a dyna pam dwi o'r farn bod angen y cynllun datblygu’r gweithlu i gyd-fynd â'r Ddeddf, fel ein bod ni'n gwella capasiti, yn cefnogi ysgolion i symud ar hyd y continwwm, ond ar yr un pryd ddim yn cadw’n llygaid oddi ar ddatblygu y nifer o ysgolion cyfrwng Cymraeg sydd ar gael. Dyw addysg cyfrwng Cymraeg ddim y dewis hawsaf mewn llawer iawn o ardaloedd yng Nghymru ar hyn o bryd, a dwi'n meddwl y byddai llawer iawn mwy o rieni yn dewis addysg cyfrwng Cymraeg i'w plant nhw pe byddai hi'r ysgol agosaf atyn nhw, er enghraifft. Felly, dwi o'r farn bod angen cadw ffocws ar ddatblygu addysg cyfrwng Cymraeg, ond, wrth gwrs dwi am weld pawb yng Nghymru yn cael y cyfle i ddysgu a bod y ffordd rŷn ni'n dysgu plant mewn ysgolion cyfrwng iaith Saesneg yn gwella. Mae angen, er mwyn gwneud hynny, adnoddau gwell, cefnogaeth well i athrawon, a mwy o athrawon sydd wedi eu hyfforddi i ddysgu’r Gymraeg a thrwy gyfrwng y Gymraeg.

Fe wnest ti ofyn cwestiwn am fy ngwaith i a'r sefydliad. Fel gwnes i egluro ar y dechrau, mae fy rôl i yn ymwneud mwy â chynnig cyfleoedd i bobl ddefnyddio’u Cymraeg nhw yn y gweithle a sicrhau bod pobl, wrth fynd o amgylch eu bywydau bob dydd ac wrth ymwneud â’r sector gyhoeddus yng Nghymru, yn gallu defnyddio eu Cymraeg nhw yn fwy hwylus.

Dwi ddim yn siŵr os oedd hynna'n ateb y cwestiwn.

Yes, in part, thank you. My sound's better now; apologies for that. My concern, really, is the transition from the system where the bulk of children currently are in English-medium schools to having far stronger Welsh-medium provision. I agree with that, and I agree with your point on the need for a workforce strategy. But the reality is that, for quite some time, we’re going to have the larger section of the school population poorly served by Welsh language provision. The focus in your evidence is on the importance of targets, and I understand targets drive change, but we also know the reality of the workforce as it stands, and we also know that the reality of the attempts to change that over recent years, which have not been very successful, is that we have a pretty stubborn problem in terms of the ability of the system to deliver to those targets. And I worry about the unintended consequences of setting targets when we don’t have the ability to deliver on them. And your evidence is silent on that.

Diolch am y pwyntiau rwyt ti’n eu gwneud. Yn fy marn i, ac yn deillio o fy mhrofiad i gyda dysgu’r Gymraeg i oedolion, byddai modd, yn eithaf cyflym, datblygu adnoddau gwell i ysgolion a gwell cefnogaeth i ysgolion i ddysgu’r Gymraeg fel pwnc. Dyw e ddim yn gwneud dim synnwyr i fi—a dwi’n datgan diddordeb oherwydd fy ngwaith blaenorol—fod buddsoddiad helaeth wedi bod mewn datblygu adnoddau i oedolion, ond nad oes dim byd cyfatebol wedi digwydd ar y raddfa honno ar gyfer disgyblion ysgol. Felly, mae yna quick wins yn bosib yn y broses yma.

Fel dywedais i ar y dechrau, y deddfu yw’r darn hawdd o’r gwaith yma, ond dwi’n meddwl bod gosod targed, gosod cyfeiriad, mynd â phobl ar siwrne, a bod yn glir am y continwwm ieithyddol, a’r ffaith ein bod ni am i ysgolion gael yr uchelgais, a bod y pethau yma, gydag amser, yn gallu gwella—. Ond mae yna rai pethau, dwi’n credu, y byddai modd eu gwneud yn gyflym iawn i wella’r profiad o ddysgu Cymraeg mewn ysgolion cyfrwng prif iaith Saesneg.

Diolch.

Thank you. Thank you, Lee. We'll now go on to Gareth Davies, please.

Thank you very much, Chair. Good morning, everybody, and good morning, Efa. I just want to focus on Part 4 of the Bill, if I may. The Welsh Government wants to establish a clear line of accountability at a national, local and school level for the planning of Welsh language education. To what extent do you believe that the Bill does this?

Ie, dwi’n croesawu hynny'n fawr. Dwi’n meddwl bod y syniad o lunio fframwaith cenedlaethol, sy’n eistedd o dan y strategaeth genedlaethol, yn syniad da. Dyma fydd yn gosod y targedau o ran addysg, ac yn gosod y cyd-destun ar gyfer y CSCAau lleol a chynlluniau ysgolion. Felly, i fi, mae’n gwneud synnwyr bod yna lif yn mynd o un i’r llall, a bod yna linell atebolrwydd rhwng un peth a’r llall. Ac, yn fy marn i, mae hyn yn llawer cryfach na’r hyn sydd wedi bod yn y gorffennol. Felly, dwi’n croesawu hynny.

Thanks for that answer. In his evidence to the CYPE committee last week, the Minister, Mark Drakeford, mentioned that there would be some flexibility, potentially, within that, particularly in regard to schools that may have more challenges in the delivery of Welsh language, particularly more areas in the east of Wales. Would that be something that you would share as commissioner—Mark Drakeford’s view on that—obviously bearing in mind the geographical differences, and the demographics as well, in the delivery of that at a school level?

Ie, dwi’n deall y pryderon yna, a dyna pam dwi’n credu bod y system o esemptiadau wedi’u gosod yn y Bil. Fel y soniais i mewn ateb i gwestiwn blaenorol, mae hwnna’n gallu para am 10 mlynedd, sydd, i fi, yn teimlo ychydig yn hir, ond dwi’n deall, oherwydd y rhesymau rŷch chi newydd esbonio, taw dyna pam mae'r hyblygrwydd yna yn y Ddeddf.

Dwi’n croesawu'r ffaith y bydd hi’n haws i ysgolion symud ar hyd y continwwm oherwydd y darpariaethau sydd yn y Ddeddf, a dwi’n teimlo bod yr hyblygrwydd sydd yn y Ddeddf o ran esemptiadau ar hyn o bryd yn addas, am yr union resymau rŷch chi wedi’u nodi.

Yes. Thank you very much. To what extent is the Bill clear enough about what it means by

'increasing the provision of Welsh language education in schools'?

For example, does it adequately distinguish between the two distinct aims of the Bill in increasing the number of pupils attending primarily Welsh language schools and increasing the amount of the Welsh language in dual language schools? So, it's a bit of an extension to the question, but, in terms of that wording of the Bill, is that something that's covered, and to what extent? And is that satisfactory?

Ie, diolch am y cwestiwn. Dwi yn meddwl bod hwn yn rhywbeth ichi ei ystyried fel pwyllgor ac yn un elfen y buaswn i, fy hunan, yn meddwl sydd angen ei chryfhau. Dwi ddim yn cwestiynu'r bwriad polisi sydd yn y Bil, ac mae'r memorandwm esboniadol yn gwneud yn glir beth yw'r bwriad. Ond weithiau, yn y Ddeddf, mae yna sôn am ddarpariaeth addysg cyfrwng Cymraeg, a dwi'n credu y byddai modd i hyn gael ei egluro yn gadarnach. Dwi wedi cyfeirio yn fy ymateb ysgrifenedig at rai o'r enghreifftiau lle dwi'n pryderu am y rhain. Hynny yw, mae yna sôn am gynyddu darpariaeth addysg Gymraeg heb ei bod hi'n hollol glir ai addysg cyfrwng Cymraeg neu ddysgu'r Gymraeg mewn ysgol prif iaith Saesneg yw hynny. Fel dywedais i, dwi'n meddwl bod y bwriad polisi'n glir. Mae e wedi ei osod allan, ond dwi'n meddwl ei bod yn fater o eirio mewn rhai llefydd er mwyn gwneud hynny'n gliriach, achos dwi ddim am weld lleihad na glastwreiddio'r cysyniad o addysg cyfrwng Cymraeg, a bod hynny'n glir.

One second, Gareth. Is it—

Comparing again that national, local and school level, do you agree with the shift in the purpose and approach of local authorities in WESPs, whereby the Welsh Government sets the targets and local authorities plan and implement them? Do you have any views on the retention of the name of the WESPs, rather than the Welsh education implementation plans, WEIPs, as was proposed in the White Paper?

Dwi'n hapus, yn yr achos yma, gyda beth sy'n cael ei gynnig yn y Ddeddf. Dwi ddim yn meddwl bod y newid geiriad yn arwyddocaol. Mae awdurdodau lleol erbyn hyn wedi croesawu ac yn gweithredu CSCAau, ac mae'r drefn, o beth dwi'n gallu gweld, yn dechrau gweithio'n dda. Ond dwi'n meddwl bod gwendid wedi bod yn y targedau cenedlaethol sy'n cael eu gosod. Felly, mae'r gyfundrefn hon yn caniatáu gwneud hynny. Felly, dwi'n meddwl bod yr hyn sy'n cael ei gynnig yn ddatblygiad cadarnhaol ac yn rhoi mwy o gysylltiad rhwng y CSCAau a'r weledigaeth a'r uchelgais genedlaethol.

Gareth—

Yes, and just finally—and this is my final question on this part, because we've discussed WESPs already—obviously, the wider aim is to achieve 1 million Welsh speakers by 2050 under the Cymraeg scheme. Obviously, in that time—and all Members and parties are signed up to that, and that's something that—. I just want to seek a view from you on how achievable you believe that is, given that we've had, unfortunately, a drop in Welsh speakers since that pledge was signed and directed towards—. So, do you think that it is achievable, and do you think that this is a key part of achieving that, given the issues I've already mentioned in my earlier questioning about some of those geographical differences across Wales and some of the barriers to delivering that?

Ie, dwi yn meddwl ei bod hi'n bosibl, dim ond os ydyn ni'n gwneud pethau fel deddfu yn y maes yma a sicrhau bod plant yn gadael y system addysg yng Nghymru yn gallu siarad Cymraeg. Nid dim ond deddfu fel hyn sydd ei angen; mae Llywodraeth Cymru newydd dderbyn adroddiad gan Gomisiwn Cymunedau Cymraeg ac wedi derbyn nifer o argymhellion am sut gallwn ni gryfhau'r Gymraeg yn gymunedol. Mae yna bethau o ran fy ngwaith i y gallwn ni eu datblygu o'u cwmpas nhw. Felly, gyda'i gilydd, mae'r pethau yma'n rhoi cyfle da inni gyrraedd y targed hwnnw.

Felly, yn sicr, dwi'n optimistig ein bod ni, gyda'n gilydd—er ein bod ni'n byw mewn gwlad drws nesaf i un o ddiwylliannau mwyaf dylanwadol y byd—yn gwneud ein gorau fel iaith i sicrhau bod cenedlaethau'r dyfodol yn gallu mwynhau defnyddio ei chyfoeth hi a sicrhau bod pobl i'r dyfodol yn cael y rhodd o siarad Cymraeg a siarad mwy nag un iaith.

Diolch yn fawr iawn.

Thank you. Can I bring Cefin in quickly here?

Thank you very much. Very briefly, if I could return to your response on what you see as being problematic, namely that differential between Welsh language education and education through the medium of Welsh, what do you think could be the unintended consequences of that on the parental perception perhaps?

That's exactly what I think one of the unintended consequences is, if you are a parent who wants to make a choice for your child. That is, let us be clear: if you send your child to Welsh-medium education, that pupil will be bilingual. There is no guarantee that you will emerge from bilingual education, as it currently exists, as a speaker of Welsh and English with the same level of fluency and confidence. So, it's Welsh-medium education that creates bilingual speakers. And so—. Also, it relates to the fact that it would be very easy for us to say, 'Well, every school provides Welsh-medium education at some level', but, of course, that won't be the upshot of the legislation, and that's not what we want to see either. Certainly, I want to see Welsh-medium schools developing and nurtured further and also of course to see improved provision in primarily English language and bilingual schools.

Diolch.

Okay, thank you. We'll go back online now to Lee, please.

Thank you. I just want to touch on the National Institute for Learning Welsh. You say, understandably, in your evidence that you're concerned about the budget and you'd like the explanatory memorandum to say more about that, although I'd have thought the explanatory memorandum would generally not cover that in detail; that's a matter for budgets. But I wonder if you would expand on that.

But also, you say something—[Inaudible.]—you say that the duties and functions placed on the new institute would compensate for the serious loss of students studying in universities outside of Wales. Can you say a little bit more about your concern there, please?

Ie, dwi ddim yn siŵr am ail ran y cwestiwn, a ydw i wedi sôn am hynny. Fodd bynnag, o ran sefydlu'r athrofa, y pwynt roeddwn i am ei wneud mewn gwirionedd oedd, os ŷn ni'n disgwyl i'r athrofa wneud y pethau gwych y gall yr athrofa ei wneud, mae angen iddo gael cyllideb ddigonol. Mae'r memorandwm yn sôn rhywfaint am y ffaith does dim modd ar hyn o bryd i'r gyllideb fod yn eglur oherwydd newidiadau i'r haen ganol, er enghraifft, felly, dwi'n deall y rhesymau am hynny, ond y pwynt roeddwn i am ei wneud oedd, os ydym ni am i'r athrofa wneud y gwaith dwi'n credu y gall ei wneud, mae angen sicrhau ei bod hi'n cael cyllideb ddigonol, gan sylweddoli'r sefyllfa gyllidol rŷn i gyd ynddo fe. Serch hynny, os ydym ni am i bethau da ddigwydd, mae angen inni sylweddoli bod angen buddsoddi ynddi hi.

Dwi ddim yn siŵr—. Dwi ddim yn meddwl fy mod i wedi cyfeirio'n benodol at fyfyrwyr yn gadael Cymru, ond—

Forgive me, that's my mistake. I've mixed your evidence up with—[Inaudible.]

It's okay. No problem, but, clearly, I don't want to see students leaving Wales either.

Okay. Diolch.

Thank you. Thank you, commissioner, for your time this morning. We really appreciate you joining us and your contribution. You'll be sent a transcript for checking in due course. Diolch.

Thank you and best of luck with your work.

We will now take a short break until 10:45.

Welcome back. We now move on to agenda item 5. This is the third evidence session on the Bill. Our witnesses are joining us virtually. You are very welcome. Please can the witnesses introduce themselves and also outline briefly what, if any, involvement they've had in the development of the Bill?

Mi wnaf i gychwyn, iawn? Felly, yr Athro Enlli Thomas, Prifysgol Bangor. Dwi yn aelod o gyngor partneriaeth y Gymraeg, felly mae yna lot o drafodaethau wedi bod ynghylch y Bil yn y cyfarfodydd hynny, ond, heblaw am hynny, dim unrhyw ymwneud penodol efo'r Bil.

Bore da. Gwenno Ffrancon ydw i. Dwi'n gyfarwyddwr Academi Hywel Teifi ym Mhrifysgol Abertawe, a hefyd yn ddirprwy is-ganghellor cynorthwyol ar gyfer y Gymraeg, treftadaeth a diwylliant, ac, o ran ymwneud â'r Bil, roeddwn i'n rhan o'r tîm oedd yn ymateb i'r Papur Gwyn wrth baratoi ar gyfer y cyfnod hwn ar ran Prifysgol Abertawe.

Thank you. I'll now ask Members to ask questions, and I'll begin. Could you outline your initial thoughts on the Bill and the extent to which it will support the work and progress required to achieve the 'Cymraeg 2050' target of a million Welsh speakers, please? I don't know which one wants to go first.

Af i gyntaf os wyt ti eisiau, Gwenno.

Okay.

Thank you. Generally speaking, I think this is far-reaching and groundbreaking for the Welsh language in certain areas, in ensuring that there are favourable conditions, such as those mentioned in 'Cymraeg 2050', that will help to achieve the main aims and ambitions of that strategy. But, personally, I think providing those conditions on a statutory level in one of the most important areas for the success of the Welsh language, namely the education system, provides us with the best opportunity of delivering themes one and two in 'Cymraeg 2050', reaching a million speakers and increasing language use. If we get this right, then we have a golden opportunity here, I think, to ensure that the Welsh language prospers and is sustainable over coming years.

Fe ddof innau i mewn i ategu’n union beth mae Enlli wedi ei gyfleu y bore yma. Yn sicr, mae’r Bil yn un i’w chroesawu; mae’n cynnig addewid o gydweithio traws-sectorol o fewn addysg a byddai hynny’n fuddiol tu hwnt o ran hyrwyddo’r Gymraeg. Mae mannau lle dwi’n teimlo bod yna le i gryfhau’r hyn sydd wedi ei amlinellu, ac rwy’n siŵr y gallwn ni ddod at hynny maes o law, ond yn gyffredinol mae croeso cynnes yn cael ei gynnig i’r Bil ar y pwynt yma.

Thank you. The Bill makes the target of a million Welsh speakers a statutory target. What is the value of placing the target on the statute book?

Fe ddof innau i mewn y tro cyntaf fan hyn nawr. Roeddwn i’n gwrando ar y cyfarfod yr wythnos diwethaf a Gweinidog y Gymraeg, Mark Drakeford, yn nodi’n glir ei farn e fod gosod targed ar y llyfr statud yn gwarchod y targed hwnnw ac yn ei atgyfnerthu fe o fewn cylch gwaith a gofalaeth Gweinidogion Llywodraeth Cymru, ac efallai awdurdodau lleol, ac yn rhoi statws pellach i’r Gymraeg. Dwi’n teimlo bod hwnna yn gywir, ac mae gosod hyn ar y llyfr statud yn mynd i alluogi hynny. Mae fe’n mynd i fod yn fodd o sicrhau bod rhanddeiliaid ym mhob rhan o’r system addysg orfodol yn ymrwymo i gyflawni, ac yn sicr fe fydd e’n fodd o grisialu’r meddwl tuag at gyflawni’r nod. Mae fe’n rhoi sicrwydd i’r amcan ac mae’n allweddol bod y fframwaith ar gyfer cyflawni hynny, felly, yn addas at bwrpas. Dyna le byddwn i, efallai, wedyn yn cynnig rhai awgrymiadau ar gyfer cryfhau hynny. Wn i ddim os ŷch chi eisiau i fi amlinellu’r rheini ar y pwynt hwn, neu ddod nôl ar hynny.

Yes, please, if you would.

Dwi jest yn teimlo efallai fod yna le i gryfhau rhai o’r drivers ar gyfer cyflawni’r amcanion i gyd. Efallai dydyn nhw ddim i gyd wedi eu hadnabod yn effeithiol. Mae angen cadarnhau’r targedau penodol o fewn y statud o fewn y sector a thynhau’r amserlenni, dwi’n teimlo, er mwyn sicrhau na fydd llithro wrth geisio cyrraedd y nod, sef beth fydd yn darged statudol o filiwn o siaradwyr erbyn 2050. Diolch.

Thank you. Should the provisions in section 3 of the Bill regarding data collection on the number of Welsh speakers be expanded to include calculating use of Welsh and will this provide sufficient data to analyse progress?

Ddof i i mewn yn gyntaf yn fanna, te, ie, Gwenno? Wrth gwrs, mae sut rydym ni’n mesur a chofnodi siaradwyr yn y bôn yn dibynnu ar bwrpas y data yna. At bwrpas gwleidyddol, efallai dydy cofnodi defnydd ddim yn mynd i ddangos cymaint o gynnydd a chofnodi nifer, ond os mai beth rydym ni eisiau ei wybod ydy os oes yna gynnydd cynaliadwy sydd yn gynnydd ystyrlon yna mae’n allweddol ein bod ni’n mesur defnydd. Felly, dyna sydd yn rhoi gwybodaeth i ni. Y defnydd sydd yn rhoi gwybodaeth inni am fywiogrwydd, os ydych chi eisiau, yr iaith, ac mae gallu mesur a chofnodi bywiogrwydd iaith yn ein helpu ni wedyn i symud y naratif i ffwrdd o’r Gymraeg fel iaith y lleiafrif, iaith dan fygythiad ac yn y blaen. Buasai hynny wedyn yn rhoi statws llawer iawn cryfach i’r iaith, felly. Yn bersonol, mi fuaswn i’n dweud ein bod ni angen sicrhau bod y mesuryddion yna yn cynnwys beth rydym ni’n ei anelu tuag ato fo yng ngham 1 a cham 2 o strategaeth 2050.

Os caf i ddod i mewn a chytuno gyda hynny, rwy’n credu oes, mae angen cofnodi’r niferoedd, ond, o ran y defnydd, dyna le rŷn ni’n sicrhau [cywiriad: le rŷn ni angen sicrhau] bod yr iaith yn un fyw ac rwy’n teimlo efallai fod yna le o fewn y Bil i edrych ar gydweithio neu adnabod sut y gallwn ni fod yn cwmpasu hyn o fewn y—[Anghlywadwy.]—[cywiriad: o fewn y Bil a sicrhau cydweithio gyda’r sefydliadau] sy'n cylchdroi o gwmpas y sector addysg. Felly, ie, addysg sy'n greiddiol i'r Bil hwn, ond mae yna gynifer o sefydliadau sy'n cefnogi'r broses o gaffael iaith nad ydyn nhw, efallai, yn sefydliadau uniongyrchol mewn cyd-destun addysgiadol, ond maen nhw yno i gefnogi datblygiad addysg a throsi'r sgiliau sy'n cael eu datblygu i mewn i rywbeth cymunedol. Rwy'n meddwl yn benodol am y canolfannau Cymraeg, mentrau iaith, Urdd Gobaith Cymru a gwasanaethau ieuenctid a dysgu gydol oes yn yr awdurdodau lleol. Mae yna le, efallai, i edrych ar hynny o fewn y Bil.

Thank you. We'll now move to questions from Cefin Campbell, please.

Bore da ichi. Cefin Campbell sydd yma, Aelod o'r Senedd. Diolch yn fawr iawn ichi am y dystiolaeth rŷch chi wedi'i chyflwyno; mae hynny'n ddefnyddiol iawn. Dwi eisiau gofyn cwestiwn cyffredinol i chi, i ddechrau, ar y CEFR, wedyn cwestiynau mwy manwl arno fe. Mae'n amlwg bod y fframwaith yma'n gyfarwydd iawn yng ngwledydd Ewrop. Heblaw am Gymraeg i oedolion, mae e'n gysyniad dieithr iawn. Rŷn ni'n argymell cyflwyno hyn fel fframwaith i'n cyfundrefn addysg ni yng Nghymru. Ydych chi'n croesawu hynny'n gyffredinol? Dyna'r cwestiwn cyntaf dwi eisiau gofyn i chi.

Dof i i mewn yn fanna, os wyt ti eisiau, Gwenno. Yn sicr, dwi'n meddwl un o'r heriau sydd wedi wynebu’r Gymraeg a sut oeddem ni'n mesur llwyddiant y Gymraeg yn y gorffennol oedd y ffaith nad oedd gennym ni'r CEFR. Felly, mae hynny wedi golygu bod ein mesuryddion ni yn disgyn—[Anglywadwy.]—o fyfyrwyr sydd yn astudio TGAU Cymraeg iaith gyntaf, a faint sydd yn astudio'n ail iaith. Ond, wrth gwrs, mae yna gymaint fwy i iaith na hynny, mae yna gymaint fwy i lwyddiant, rhuglder a hyder unigolion i ymwneud efo'r iaith. Wrth gwrs, mae'r CEFR yn cynnig y codau yna a'r labeli o ran sut mae rhywun yn gallu disgrifio'i hun fel siaradwr, ond mae yna hyblygrwydd ychwanegol hefyd i rywbeth fel y CEFR, achos ei fod o'n gontinwwm i gychwyn efo hi, ac mae yna naratif o gwmpas sut rydyn ni'n gallu sicrhau bod ein siaradwyr ni ar gontinwwm. A beth sy'n grêt efo continwwm ydy bod rhywun wastad yn gallu symud yn ei flaen, ac felly mae hynny'n help mawr efo'r syniad yma ein bod ni'n mynd i drio cefnogi dysgwyr i fod yn ymwneud â dysgu'r Gymraeg ar hyd oes. Felly, dwi'n meddwl ei fod o'n bwydo i mewn i'r cysyniad yna'n gyffredinol llawer iawn gwell na beth rydyn ni wedi bod yn ei ddefnyddio yn y gorffennol.

Mi fyddwn innau'n cytuno gyda hynny, achos nid yn unig mae e'n ein galluogi ni i adnabod lefel cyrhaeddiad o fewn cyd-destun addysg, mae e hefyd yn trosi i mewn i'r byd gweithle, lle mae yna ddealltwriaeth well, wedyn, o'r hyn y gall cyflogwr ei ddisgwyl o ran lefel sgiliau. Ac fel cyflogwr, ym Mhrifysgol Abertawe, rŷn ni yn y broses o gyflwyno'r union fframwaith yma i'n polisïau cyflogaeth ni. Felly fe fyddem ni, fel sefydliad, yn croesawu hynny.

Diolch yn fawr iawn. Yn benodol, yn eich profiad chi o astudio dwyieithrwydd ar lefel Ewropeaidd a'ch dealltwriaeth chi o'r fframwaith CEFR, ydy hi'n realistig disgwyl i blentyn sydd mewn ysgol Saesneg yn bennaf gyrraedd lefel B2 mewn Cymraeg llafar erbyn iddyn nhw gyrraedd oed gadael ysgol?

Dof i i mewn yn fanna. Gaf i ddarllen dyfyniad gwnes i ddod ar ei draws o'n gynharach yr wythnos yma? Mae'n ddyfyniad ar y cyfryngau cymdeithasol gan Li Wei, sydd yn arbenigwr ym maes amlieithrwydd. Beth mae o'n ei ddweud ydy hyn:

'The assumption that the end state of second language learning is monolingualism in the target language is wrong and unachievable. The objective of second language learning is to become bi- or multi-lingual.'

Felly, dwi'n meddwl ei fod yn bwysig ofnadwy, os ydyn ni'n cymeradwyo defnydd o'r CEFR, bod pawb yn ymwybodol o beth mae bod ar wahanol haenau o'r daith ieithyddol yn ei olygu, ac i ba raddau mae gosod disgwyliadau pellgyrhaeddol—. Dwi'n meddwl bod rhoi disgwyliad eithaf pellgyrhaeddol yn beth da i'w wneud, achos mae'n bosib cyrraedd hynny. Os ydyn ni'n gosod y targed yn rhy isel, yna dydyn ni ddim yn symud yn ein blaenau o gwbl. Dwi’n meddwl ei fod yn allweddol bod pobl yn deall yn union beth ydy dysgu iaith a beth mae rhywun yn gallu ei ddisgwyl oddi wrth unigolyn.

Fel roeddwn i’n ei ddweud, beth sy’n dda am y CEFR ydy ei fod o’n amlhaenog, felly mae yna lefelau o'r CEFR lle mae rhywun yn gallu cael gwahanol ddisgrifiadau ynghylch eu hyder nhw’n siarad, eu gallu nhw’n ysgrifenedig, eu dealltwriaeth nhw o’r iaith, ac ati. Felly, dwi’n meddwl bod modd bod ychydig bach yn fwy hyblyg na jest disgwyl bod rhywun yn gorfod cyrraedd rhyw darged penodol a bod rhywun heb lwyddo os nad ydyn nhw’n cyrraedd y darged honno. Felly, dwi’n meddwl bod y naratif o gwmpas hyn jest angen ei ddatblygu dipyn bach ymhellach.

Sori, doeddwn i ddim yn siŵr os oedd Gwenno eisiau dod i mewn ar y pwynt yna.

Nac ydw.

Dim problem o gwbl. Dr Enlli yn benodol, yn eich tystiolaeth chi, rydych chi’n nodi amheuon am blant yn cyrraedd lefel C1 neu C2 mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg. Allech chi ymhelaethu ychydig bach ar ba sail rydych chi’n dweud hynny?

Dwi’n meddwl bod y sylw yna yn mynd â ni at bwynt arall sy’n allweddol yng nghyd-destun y Bil yn ei gyfanrwydd, sef y gefnogaeth sydd yna ar gyfer y sector cyfrwng Cymraeg. Mae yna bryder gen i bod yna ryw feddylfryd y 1970au bron iawn bod ysgolion cyfrwng Cymraeg yn ysgolion trochi naturiol a bod jest gollwng plentyn o gartref di-Gymraeg yn y gyfundrefn yna yn golygu bod y plentyn jest yn naturiol yn troi’n siaradwr rhugl a hyderus. Wrth gwrs, dyna’r sector sydd â’r llwyddiant gorau a’r gallu i drosi siaradwyr i fod yn siaradwyr hyderus a rhugl, wrth reswm, oherwydd yr ymwneud efo’r Gymraeg, ond ydyn ni’n deall yn union faint o ymwneud efo’r Gymraeg sydd yn digwydd bellach ar lawr y dosbarth gan ystyried yr amrywiaeth o ddisgyblion o wahanol gefndiroedd ieithyddol sydd o fewn yr un dosbarth ac i gyd yn cael eu haddysgu drwy iaith leiafrifol?

Felly, dwi’n meddwl bod yn rhaid i ni fod yn realistig ynghylch beth ydy’r sicrwydd bod rhai o’r plant sydd o gartrefi di-Gymraeg—sydd ddim yn siarad llawer o Gymraeg tu allan i’r dosbarth, weithiau ddim yn defnyddio llawer o Gymraeg o fewn y dosbarth chwaith—i ba raddau mae gosod y targed yna o C1 ac C2 ar gyfer rhai o’r disgyblion yna yn mynd i gael knock-on effects ar y gallu iddyn nhw fod yn gwbl rhugl ac yn siaradwyr B arbennig o dda. Dwi’n meddwl bod hwnnw, ar gyfer rhai disgyblion, yn mynd i fod yn llwyddiant iddyn nhw. Felly, mae jest eisiau ailystyried yn union beth yw’r disgwyliadau, gan ystyried beth ydy’r profiadau mae rhai disgyblion yn eu cael mewn rhai ysgolion mewn rhai ardaloedd penodol yng Nghymru.

Iawn, diolch yn fawr.

Thank you. I think Lee wanted to come in here.

Thank you. Just briefly on a related point. Professor Thomas, in your written evidence, you mention that there is no guidance regarding ALN children in the immersion units. I wonder if you'd just elaborate a little bit about your point.

Dwi'n meddwl nid yn unig yn y Bil yma, ond mewn nifer o ddogfennau eraill, pan fo’r cyfeiriad yn cael ei wneud at blant efo anghenion dysgu ychwanegol, yn aml iawn mae’r cyfeiriad yn fyr ofnadwy, a dwi’n meddwl ei fod yn anodd penderfynu beth yn union ydy’r gefnogaeth sydd yn angenrheidiol yn y cyd-destun yna. Yn y cyd-destun Cymreig, dwi’n meddwl ei bod hi’n eithaf teg dweud bod yna bryder ymysg rhieni am blant sydd efo anghenion dysgu ychwanegol, ac mae’r ddadl yma wedi codi yn Iwerddon efo’r busnes o fedru eithrio allan o ddysgu’r Wyddeleg o fewn y sector yn fanna.

Ond y gwir plaen ydy bod yna dystiolaeth yn dangos bod sicrhau bod y plentyn yn datblygu'n ddwyieithog, ac yn cael profiadau dwyieithog, yn allweddol, ond mae angen mynd fesul plentyn, ac edrych yn fanwl ar anghenion y plentyn. Ond does yna ddim llawer o arweiniad i athrawon. Ac wrth gwrs, pan ydyn ni'n sôn am anghenion dysgu ychwanegol, rydyn ni'n sôn am amrywiaeth eang iawn o blant sydd jest efallai ddim yn arbennig o dda efo'r iaith yn ysgrifenedig, ac yn y blaen, ac eto mae yna rai eraill wedyn sydd efo anghenion sydd ddim byd i wneud efo iaith. Felly, mae yna amrywiaeth eang yn fanna, ond dwi ddim yn meddwl bod yna—. Wel, does dim cyfeiriad yn y Bil, beth bynnag.

I take from that that you think there should be additional guidance. Do you think that should be statutory guidance within the Bill, or can that sit outside of the Bill?

Buaswn i'n licio gweld rhyw fath o gyfeiriad ato fo yn y Bil. O ran y canllawiau, dwi'n siŵr bod yna le i'r rheini gael eu datblygu'n well mewn guidance eraill sydd yn edrych yn benodol ar anghenion dysgu ychwanegol.

Ocê. Diolch.

Thank you. I'll now bring in Tom Giffard, please.

Diolch yn fawr. Bore da. Beth yw eich barn chi ar y categorïau iaith a fydd yn cael eu cymhwyso i ysgolion o dan y Bil? A ydych chi o'r farn bod hwn yn gam ymlaen o'r trefniadau presennol a nodir mewn canllawiau anstatudol?

Fe wnaf i ymateb yn fyr drwy ddweud ei fod yn gam ymlaen o'r categorïau sydd gyda ni ar hyn o bryd, ac fe ddylai fe arwain at gynnydd—cynnydd o ran yr ysgolion o fewn y categorïau hynny, a chynnydd i symud ymlaen drwy'r categorïau iaith, a dyna beth sy'n allweddol i'w sicrhau yn y cyd-destun yma. Mae'n rhaid rhoi'r ysgolion yna ar gontinwwm iaith, fel roedd Enlli yn sôn, a mapio'n glir y camau i alluogi'r cynnydd yna yn erbyn y targedau statudol. Efallai y byddwn i'n dadlau na ddylem ddibynnu ar Weinidogion yn amrywio neu'n gallu bod yn gyfnewidiol yn eu pwyslais ar y targedau hynny, a bod y targedau hynny'n cael eu gosod yn y Bil yn glir, ac yn amlinellu'r gefnogaeth wedyn fydd ar gael i wireddu hynny.

Dwi'n cytuno efo beth mae Gwenno'n ei ddweud. Mae symlrwydd y system sydd yn cael ei gynnig dwi'n meddwl i'w gymeradwyo. Achos dwi'n ymwybodol bod yna athrawon yn y sector addysg ar hyn o bryd sydd ddim yn berffaith siŵr os mai ysgol cyfrwng Cymraeg, ysgol ddwyieithog neu ysgol cyfrwng Saesneg ydy'r ysgol maen nhw'n gweithio ynddi hi.

Diolch. Mae'r Bil yn pennu isafswm darpariaeth addysg Gymraeg y mae'n rhaid ei darparu mewn ysgolion prif iaith Saesneg, rhannol Gymraeg, ond dim isafswm o'r fath ar gyfer ysgolion dwy iaith neu ysgolion Cymraeg yn bennaf. A ydych chi'n pryderu o gwbl bod y Bil yn canolbwyntio'n ormodol ar ysgolion cyfrwng Saesneg ar ben isaf y sbectrwm, a dim digon ar sicrhau bod disgyblion yn datblygu eu sgiliau Cymraeg yn llawn mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg?

Fe wnaf i ddod i mewn yn fanna, os wyt ti eisiau, Gwenno. Oherwydd bod y ffocws ar gynyddu niferoedd, wrth gwrs mae'r ffocws ar y sector cyfrwng Saesneg a'r isafswm sydd wedi cael ei osod yn fanna. Fel roeddwn i'n ei ddweud yn flaenorol, dwi'n meddwl bod yna gamddealltwriaeth o beth yn union sydd yn mynd ymlaen mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg er mwyn gallu adnabod yn union beth fyddai isafswm a fuasai'n caniatáu i'r disgyblion fod yn rhugl ddwyieithog yn y ddwy iaith. Felly, oes, buaswn i'n dweud bod yna dipyn bach mwy o bwyslais ar yr ysgolion prif iaith Saesneg.

Tom, is it okay if Cefin comes in here, please? Thank you.

Diolch yn fawr iawn. Jest ar gefn y cwestiwn gan Tom, rŷch chi, Dr Enlli, yn eich tystiolaeth, wedi nodi—a dwi'n mynd i ddyfynnu fan hyn—fod y gofyniad lleiaf o 10 y cant ar gyfer ysgolion prif iaith Saesneg, rhannol Gymraeg yn amwys, a bod angen gwaith meddwl pellach ar hynny. A fyddech chi jest yn gallu esbonio beth yn union rŷch chi'n ei feddwl ynghylch y ffaith bod y 10 y cant yn amwys?

Ydy. Hynny ydy, ai 10 y cant o'r diwrnod, ai 10 y cant o'r wythnos, ai 10 y can't o'r bynciau—beth yn union ydy'r syniad fanna? Achos fy nealltwriaeth i ydy mai'r bwriad ydy cynyddu ymwneud y disgyblion efo'r Gymraeg, ond mae yna, wrth gwrs, bob math o ffyrdd o wneud hynny sydd efallai yn mynd i fod yn fwy buddiol i ddisgyblion, os ydy'r ymwneud hynny'n digwydd, efallai, yn y peuoedd mwy cymdeithasol sydd yn digwydd yn yr ysgolion.

Hefyd, mae'r 10 y cant yna'n gorfod cael mewnbwn o ryw fath gan yr athrawon, ac os nad ydy'r gweithlu addysg yn rhugl yn y Gymraeg mewn rhai o'r ysgolion hynny, yna mae yna ffyrdd gwahanol eto y dylid mynd i'r afael â'r 10 y cant yna. Rydyn ni'n byw mewn byd digidol, felly mae yna bob math o ffyrdd o wneud hynny. Ond buaswn i'n meddwl, pe buaswn i'n gweithio mewn ysgol prif iaith Saesneg, fuaswn i ddim yn siwr iawn beth sy'n cyfri, a dwi'n meddwl bod yna ffordd o wneud y tick-box a gallu dweud ar bapur fod 10 y cant yn cael ei gynnig, ond a yw'r 10 y cant yna yn fuddiol ar gyfer y bwriad sydd tu ôl iddo fo, dwi ddim yn siŵr.

Os caf i neidio i mewn ar y pwynt yna ac ychwanegu at yr hyn mae Enlli wedi'i ddweud, a fyddai hwnna'n iawn, Gadeirydd?

Yes, yes.

Diolch. Dwi'n cytuno bod yna amwysedd o gwmpas y categorïau yn gyffredinol, dwi'n teimlo, ac o ran y pwynt yna ynglŷn â throthwy 10 y cant o fewn ysgolion prif iaith Saesneg, yr hyn fyddem ni'n dymuno ei weld, ar ôl eglurder pellach ynglŷn â beth mae hwnna'n meddwl, yw bod yna fesur o fewn y Bil i adnabod dros gyfnod o amser symud yr ysgolion yna'n uwch na 10 y cant. Fyddem ni ddim dymuno gweld bod ysgolion yn aros ar y trothwy yna, gan feddwl eu bod nhw wedi cyrraedd y nod. Y gobaith yw cynyddu'r hyn y bydden nhw'n ei darparu fel ysgolion prif iaith Saesneg.

Os caf i wedyn jest nodi'r safbwynt ar gategorïau prif iaith Cymraeg, a'ch cwestiwn chi ynglŷn â sut mae'r pwyslais, o bosib, ar yr ysgolion sydd ddim yn Gymraeg neu brif iaith Cymraeg, byddwn i, efallai, yn dymuno gweld y disgwyliadau ar ysgolion y categori prif iaith Cymraeg yn cael eu diffinio'n gliriach o fewn y Bil hefyd, nodi yn glir mai addysgu cyfrwng Cymraeg yn unig fyddai yn yr ysgol yna, heblaw am ddysgu'r Saesneg fel pwnc, a darparu eglurder a gwarchod cyfle i ddisgyblion cyfrwng Cymraeg ddatblygu sgiliau yn llawn trwy gyfrwng y Gymraeg, felly. Dyna yw'r her benodol, dwi'n teimlo, ar hyn o bryd o safbwynt y sector cyfrwng Cymraeg, ac fel roedd Enlli wedi cyfeirio'n gynharach, mae hynna'n darparu heriau i'n disgyblion ni os nad ydyn nhw'n cael yr amgylchedd llwyr Gymraeg o fewn eu haddysg.

Un elfen sy'n dylanwadu arnom ni fel prifysgolion yw, ar hyn o bryd, does yna ddim eglurder o gwmpas y galw ar ysgolion i ddysgu pynciau STEM, er enghraifft, trwy gyfrwng y Gymraeg. Y disgwyliad yn gyhoeddus, o bosibl, yw bod y pynciau hynny'n cael eu haddysgu trwy'r Gymraeg o fewn ysgolion prif iaith Cymraeg. Dyw hwnna ddim ar draws y bwrdd, ar draws Cymru i gyd. Felly, mae hynny'n peri her sylweddol i addysg uwch sy'n trio hyfforddi meddygon y dyfodol, ein gwyddonwyr, ac athrawon y dyfodol a sicrhau eu bod nhw'n gallu symud yn eu blaenau i gyflwyno'r pynciau pwysig yma o fewn eu hysgolion eu hunain.

Thank you. Tom.

Diolch. I'm just going to change the order of my questions, I think, just to stay on this 10 per cent. I'm just wondering what your views are on these primarily English schools' ability to apply for these temporary exemptions to that 10 per cent Welsh language education, really. Have you got any firm views on how that would work, how that might not work, and so on?

Well, I don't think I fully understood from the Bill what exactly is at the heart of that proposal, but certainly I wouldn't support that concept unless there were very, very specific reasons for its use. As I say, I'm aware of the lengthy debate that there's been in terms of the Irish language and the ability to opt out, particularly in the context of children with ALN. But, again, I don't accept that argument in certain spheres either.

So, I don't think that any school should be exempt from the minimum, and I can't quite imagine, from what's in the Bill, what would actually lead to a school asking for that, unless the workforce wasn't in place to provide that 10 per cent. But, as I say, you don't have to have individuals who are fluent in order to introduce the Welsh language to pupils and to engage those pupils with the Welsh language, which is the purpose of increasing those hours in the first instance.

Ac fe fyddwn innau yn cefnogi'r safbwynt yna, ac yn nodi, pe byddai'r eithriadau yn aros o fewn y Bil, y byddai angen sicrhau cyfnodau amser byr iawn ar gyfer unrhyw eithriadau fel bod yr amserlen ar gyfer yr ysgol benodol yna ddim yn llithro, i sicrhau eu bod nhw'n cyrraedd amcan y statud wedyn.

Tom, could Cefin come back in here?

Yes.

Thank you.

Diolch. Jest i fynd nôl at y pwyntiau olaf yna, gan ystyried bod y Gymraeg yn bwnc gorfodol yn ein hysgolion ni'n barod, a byddai rhai yn dadlau ein bod ni eisoes yn darparu rhyw 10 y cant o ran addysgu'r Gymraeg, ydy'r 10 y cant yma yn ddigonol yn eich barn chi? Ac yn arbennig, Dr Enlli, roeddech chi'n sôn am y ffaith ei fod e'n amwys. A fyddech chi eisiau rhoi arweiniad i'r pwyllgor ynglŷn â beth fyddech chi'n hoffi gweld y 10 y cant yna yn ei olygu?

Ie, o'i gyflwyno fel yna, mae hwnnw'n bwynt allweddol, onid ydy, sydd jest yn ategu beth roeddwn i'n ei ddweud yn flaenorol, achos y syniad ydy bod y Bil yn sicrhau bod yna rywbeth newydd yn digwydd, rhywbeth sydd ddim wedi bod yn digwydd o'r blaen, achos os ydym ni'n cario ymlaen fel rydym ni ac yn defnyddio'r 10 y cant yna ar gyfer beth sy'n digwydd yn barod, sef dysgu Cymraeg fel pwnc, yna dydyn ni ddim yn mynd i gynyddu siaradwyr o gwbl, achos rydym ni'n gwybod dydy'r sefyllfa fel ag y mae hi ddim yn gweithio. Felly, mae hwn yn gyfle euraidd i gynnig rhywbeth newydd, onid ydy? Felly, dwi'n meddwl bod yna ddarn o waith y gellid ei wneud er mwyn adnabod beth fyddai'r cyfleoedd yna'n gallu bod.

Mae'n siŵr bod yna enghreifftiau allan yn y gwledydd Ewropeaidd ynghylch y math o bethau sydd yn digwydd yn fanna, ac rydym ni wedi, er enghraifft, cael y cysyniad o Gymraeg bob dydd yn adroddiad Sioned Davies flynyddoedd yn ôl. Ond gan fod hwnnw ddim yn statudol ac nad oes arweiniad wedi bod, mae hwnnw i'w weld wedi diflannu. Ac ymgais oedd hwnnw i sicrhau bod pob un pwnc yn gwneud rhywfaint o ddefnydd o'r Gymraeg, hyd yn oed os oedd yr athro neu'r athrawes yn agor y wers yn y Gymraeg a wedyn bod y pwnc yn gael ei ddysgu yn Saesneg. Mae yna ryw strategaethau felly y gellid eu mabwysiadu o dan yr athrofa, er enghraifft, a bod yn rhywbeth fyddai'n gallu helpu yn y cyd-destun yma.

Thank you. Tom.

Thank you. Just one last one on this 10 per cent exemption, obviously, you mentioned the lack of—sorry, I'm paraphrasing what you said—the lack of clarity around where this might need to be used. So, would you support the Bill listing specific circumstances, if you like, where that 10 per cent exemption would need to be used, and what would they be? You mentioned a lack of workforce and then went on to say, 'Well, actually, workforce isn't that integral because it can still be delivered even if you haven't got necessarily fluent Welsh workforces to be able to deliver it'. So, I'm just wondering what the kinds of exemptions you foresaw potentially being needed would be.

Yr ateb gennyf i ydy 'dim'. Doeddwn i ddim yn gallu meddwl beth fyddan nhw, heblaw am sefyllfa fel y gweithlu ddim yn bod ar gael, ond, fel dwi'n dweud, mae yna ffyrdd o amgylch hynny. Ac efallai dyna eto rywbeth y byddai'r athrofa yn gallu bod yn gefnogol ohono yn cynnig arweiniad i ysgolion ar sut i wneud hyn tra bod y gweithlu ddim yna.

Thank you. In your evidence, you mentioned that there are potential unintended consequences in relation to placing the same language attainments of B1 or B2 for both dual and primarily English schools, partly Welsh schools. Can you just elaborate on that?

Dwi'n gobeithio fy mod i wedi dehongli'r wybodaeth sydd yn y Bil yn gywir yn hynny o beth, ond roeddwn i'n gorfod darllen y darn yna drosodd a throsodd er mwyn trio cael fy mhen rownd beth ydoedd yn union, a gweld os oeddwn i'n iawn bod yr un cyrhaeddiad yn cael ei listio ar gyfer gwahanol fathau o ysgol. Jest bod yn wyliadwrus, dwi'n meddwl, jest o wybod sut mae rhai rhieni yn gwneud penderfyniadau dros ysgolion, ac ati, a'r ystyriaeth sydd gan rieni. Wrth gwrs, mae yna rieni sy'n gefnogol iawn o'r Gymraeg ond eisiau sicrhau bod eu plant nhw'n cael digon o fewnbwn yn Saesneg. Ac felly, os ydyn ni'n dweud, wrth yrru plentyn i ysgol prif iaith Saesneg neu i ysgol dwy iaith, bod eu cyrhaeddiadau nhw yn y Gymraeg yn mynd i fod yr un fath dim ots pa un maen nhw'n mynd iddi, mae gen i bryder bod yna lot o rieni'n mynd i optio i yrru eu plant nhw i ysgolion prif iaith Saesneg yn hytrach nag ysgolion dwy iaith. Ac os nad oes gennym ni ysgolion dwy iaith, dydyn ni ddim yn gallu symud llawer o ysgolion ymlaen i fod yn ysgolion prif iaith Cymraeg yn y dyfodol. Ac efallai, fel dwi'n dweud, fy mod i wedi cam-ddehongli'r darn yna—mi roeddwn i wedi gorfod ei ddarllen fwy nag unwaith.

Diddorol. Diolch. Ac un cwestiwn i gloi: a yw'r Bil, yn eich barn chi, yn gwneud digon o ran sicrhau bod y gweithlu addysg angenrheidiol yn ei le i gyflawni'r cynnydd yn y ddarpariaeth addysg Gymraeg a ragwelir? Os nad ydyw, sut gellid cryfhau'r Bil?

Gallaf fi ddod i mewn ar y pwynt hwn, efallai, a nodi bod yna le i gryfhau, dwi'n credu, yr hyn sy'n cael ei amlinellu. Mae yna ddiffyg eglurder, efallai, ynglŷn â ble mae'r hyfforddiant ar gyfer y sgiliau hynny'n gorwedd a'r cyfrifoldeb ar gyfer hynny. Mae yna gymaint o sefydliadau sy'n awyddus i gyfrannu ac i gynorthwyo â'r nod benodol yna—y ganolfan dysgu Cymraeg, y coleg Cymraeg, Cyngor y Gweithlu Addysg, yr awdurdodau lleol, a ninnau yn y prifysgolion. Mae yna ymyraethau gwahanol yn amlwg yn gallu cael eu cynnig yn ystod gyrfa athro i ddysgu neu loywi'r iaith, er enghraifft—[Anghlywadwy.]—neu ddilyn [cywiriad: er enghraifft, tra'n dilyn] cwrs addysg uwch ar gyfer hyfforddi i fod yn athro, ac eto wedyn yn y gweithle. Felly, byddai hi'n fanteisiol, efallai, i adnabod ble mae'r cyfrifoldebau a'r cyllid penodol ar gyfer hynny yn y Bil.

Fe fyddwn i hefyd yn teimlo bod yna le i gynnwys mwy o randdeiliaid yn yr elfen yma. Mae'r prifysgolion yn eithaf anweladwy o fewn y Bil. Does yna ddim sôn am ymgynghori'n uniongyrchol â phrifysgolion, ac yn benodol ysgolion addysg prifysgolion, lle mae'r gwaith hyfforddi athrawon yn digwydd. Felly, fe fyddwn i'n awgrymu bod hwnna'n un peth i'w ystyried. Ac yn ein hymateb ni fel prifysgol i'r Papur Gwyn yn wreiddiol, fe wnaethom ni gynnig bod lle i ystyried adeiladu cyfnod penodol o gyflwyno'r iaith neu loywi'r iaith o fewn y cwrs hyfforddiant i athrawon—bod hynny'n digwydd cyn eu bod nhw allan yn y gweithle, lle mae pwyslais a phwysau arnyn nhw i gyflawni pethau eraill wrth eu gwaith dydd i ddydd—a bod yna gyfle i ni edrych ymhellach ar yr hyfforddiant y gallen ni fod yn ei gynnig yn ieithyddol yn ystod eu proses o hyfforddi i fod yn athrawon.

Okay. Thank you, Tom.

Diolch yn fawr.

Thank you. We'll now move on to questions from Gareth Davies, please.

Thank you very much. Good morning, everybody. I want to focus on Part 4 of the Bill this morning, if I may, in my set of questions. The Welsh Government wants to achieve a clear line of accountability at a national, local and school level for the planning of Welsh language education. To what extent do you believe the Bill does this?

Wyt ti eisiau mynd yn gyntaf, Gwenno?

Iawn. Roedd hwn yn faes sydd y tu hwnt i fy maes arbenigedd i, mewn ffordd, ond roeddwn i'n gallu gweld bod yna fwriad i glymu'r elfen ysgol a llywodraethwyr—dwi'n teimlo bod cynnwys y llywodraethwyr yn allweddol—awdurdodau lleol, a wedyn Llywodraeth Cymru. Ar fater pwy ddylai fod yn rhan wedyn o'r ymgynghori ar y fframwaith cenedlaethol, roeddwn i'n teimlo, fel roeddwn i'n dweud, fod yna randdeiliaid ar goll yn benodol o hynny—prifysgolion. Rŷn ni ar hyn o bryd, er enghraifft, yn rhan o'r pwyllgorau CSCA sy'n digwydd o fewn yr awdurdodau lleol—yn sicr, dyna beth yw rôl Prifysgol Abertawe—fel ein bod ni'n gallu edrych ar draws y continwwm addysg. Rŷn ni hefyd yn teimlo ein bod ni'n gallu cyfrannu at elfennau eraill o'r hyn sy'n digwydd o fewn y sector addysg—er enghraifft, dysgu gydol oes. Ac ar hyn o bryd, dyw'r ymgynghoriaeth yna ddim yn cynnwys prifysgolion, nac ychwaith y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Felly, roeddwn i'n gweld hwnna, efallai, yn rhywbeth ddylai fod yn cael ei gynnwys o fewn y broses yma, ond, fel arall, mae'r llinell atebolrwydd yn rhesymol, jest efallai pwy yw'r rhanddeiliaid sy'n ymgynghori sydd angen sylw pellach.

Ie, fel Gwenno, dwi ddim yn teimlo bod fy arbenigedd i yn y darn yma o'r gwaith, felly, a dwi ddim yn gyfarwydd iawn efo'r system bresennol, ond mae beth sydd yn y Bil yn edrych yn synhwyrol i mi, fel dywedodd Gwenno.

Yes, I think that's a fair point, and I'm sure we can certainly note that as a committee and make representations to that, because—. Anyway, in my view, if we are to get to 'Cymraeg 2050' and having 1 million Welsh speakers, then surely the scope of the Bill should be all-encompassing and include as many bodies as possible—it seems a no-brainer, in that sense. [Inaudible.]—WESPs as well, the Welsh in education strategic plans, whereby the Welsh Government set the targets on local authorities to plan and implement. Do you have any views on the retention of the name of the WESPs, rather than the WEIP, Welsh in education implementation plan, as proposed initially in the White Paper?

If I can come in first, particularly on the name. I would suggest that 'WESP' has taken root now, since being introduced some years ago. There is an understanding of what it is and perhaps it encompasses the objectives of the Bill more effectively, namely Welsh within the education curriculum, but also Welsh as a medium for education. So, the title, for me, as it currently exists, works.

In terms of those plans and target setting, yes, it's reasonable, but I would say that perhaps the best way of achieving targets is to collaborate to identify those targets in the first instance, so I would say that there is perhaps scope to have dialogue between local authorities and Government, because the local authorities do have an understanding of the challenges that they face locally, their local ambitions, and then the role of Government would be to challenge that specifically.

Enlli, any additional comments?

Na, dwi'n cytuno, a dwi'n meddwl bod cael y Llywodraeth yn gosod targedau yn allweddol, achos mae hynny yn caniatáu i'r Llywodraeth wedyn gael trosolwg o'r sefyllfa ar hyd a lled y wlad hefyd, ac i fonitro'r cynnydd. Felly, na, dwi'n cytuno efo beth oedd Gwenno yn ei ddweud.

Thanks very much. And just finally: do you believe the Welsh Government has struck the right balance between the need for WESPs to be short enough to ensure sufficient accountability and giving local authorities flexibility to plan over a long enough period? The reference I make to that is the timespan for WESPs, from three years to 10 years, in order to facilitate longer term planning, but the Bill reduces that back to five years. Do you see that as an issue at all, and what would be your remarks on that matter?

Eto, dwi ddim yn teimlo bod fy arbenigedd i yn y fan yma, ond mae pum mlynedd yn amser hir, onid ydy, ac yn gallu bod yn brofiad cyfan disgybl yn y sector uwchradd, er enghraifft, felly os dydy rhywbeth ddim yn gweithio am bum mlynedd, rydym ni wedi colli nifer o siaradwyr. Felly, dwi'n meddwl bod sicrhau bod y cynlluniau yma'n cael eu herio yn lled reolaidd yn gwneud synnwyr i fi.

I would agree with that, yes. We need a way of identifying underattainment in terms of the target quickly enough to ensure that time doesn't pass without progress being made. But also, of course, you need to balance having enough time to implement and to see the impact of changes or interventions that are introduced. So, perhaps we need to look further at that timetable to ensure that it is appropriate, balancing those two elements.

Diolch yn fawr iawn.

Thank you. Thank you, Gareth. We'll now move on to questions from Lee Waters, please.

Yes. Just one brief question for Professor Thomas. You say in your, or you suggest in your, evidence that you envisage a potential wider role for the institute, beyond simply teaching the learning of Welsh, and I just wonder if you could elaborate a little more on what you mean by that.

Dwi'n meddwl, yn enwedig gan fod y fframwaith yn sôn am fframwaith cenedlaethol ar addysg Gymraeg a dysgu Cymraeg, dwi'n teimlo bod yr athrofa yn canolbwyntio llawer iawn mwy ar ddysgu Cymraeg, nid ar yr elfen addysg Gymraeg. A dwi'n meddwl bod hwn yn rhywbeth sydd angen ei ddatblygu ymhellach. Dwi yn ymwybodol, wrth gwrs, fod yna newidiadau mawr ar y gweill o ran professional learning ar gyfer athrawon ar draws Cymru a bod yna gamau yn cael eu rhoi mewn lle er mwyn cael hwnnw’n rhywbeth cenedlaethol, ac mi fydd, wrth gwrs, hyfforddiant i athrawon sydd yn dysgu yn y sector cyfrwng Cymraeg ac ati, ac yn dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg—mi fydd hynny yn rhan o'r arlwy yna, dwi'n cymryd. Ond dwi ddim yn gwybod faint o sylw fydd yn cael ei roi i hwnnw yn yr achos yna, ac felly mae gennym ni athrofa sydd yn cyfrannu at y fframwaith cenedlaethol yma, ond sydd ddim i'w weld, i fi, yn mynd ar ôl yr elfen yna o addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg yn hollol wahanol i ddysgu Cymraeg. Mae dysgu Cymraeg, mewn ffordd, yn dysgu pwnc, onid yw? Mae o’n rhoi—[Anghlywadwy.]

Mi fedrwn ni roi y sgiliau Cymraeg gwych yma i nifer o athrawon, ond ydy'r athrawon hynny wedyn yn gwybod sut mae defnyddio'r Gymraeg i addysgu plant? Ac, wrth gwrs, yn y cyd-destun Cymraeg, fel roeddwn i'n dweud yn gynharach, pan fo rhywun yn addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, mae o’n sefyllfa hollol wahanol i addysgu drwy gyfrwng y Saesneg. Waeth faint o blant sydd o’ch blaen chi sydd yn siarad yr ieithoedd hynny fel mamiaith, mae yna llawer iawn fwy o heriau yn y cyd-destun o addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. A dwi wedi dweud yn gyhoeddus mewn cyflwyniad flynyddoedd yn ôl, yn bersonol, dwi yn teimlo bod athrawon sy'n addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg yn athrawon arbenigol, ac mae o’n gofyn am arbenigeddau does ddim angen eu cael os ydy rhywun yn dysgu drwy gyfrwng y Saesneg, a dwi ddim yn siŵr iawn lle mae'r hyfforddiant yna’n mynd i ddisgyn rŵan. Achos efallai bydd yna rywun yn cymryd yn ganiataol bod yr athrofa, efallai, yn paratoi'r hyfforddiant yna, ond wedyn efallai bydd yr athrofa yn cymryd yn ganiataol bod yr professional learning, sori, y dysgu proffesiynol yma, fod o'n mynd i ddigwydd yn y fan yna. Felly, jest ofn dwi fod yr hyfforddiant yna’n mynd i ddisgyn rhwng dwy stôl.

Gaf i ddod i mewn?

[Inaudible.]—given the concerns that you and others have expressed about the finite budgets available, is there a danger of mission creep with what you suggest, and that this gradually starts to get beyond what is resourced or envisaged for?

Efallai wir, ond, fel dwi'n dweud, dydw i ddim yn gwybod lle mae'r trafodaethau ynghylch lle mae'r gefnogaeth ar gyfer athrawon yn y sector cyfrwng Cymraeg. Efallai fod y trafodaethau yna yn digwydd efo beth sy'n digwydd efo’r datblygu proffesiynol ar draws Cymru, ond dydw i ddim yn gwybod. Fel dwi'n dweud, dwi jest eisiau codi’r ffaith fod o’n gallu mynd ar goll, efallai.

Okay. Gwenno Ffrancon.

Diolch. I ddilyn ar y pwynt yna, ie, dyma lle dwi'n credu mae prif amwysedd y Bil. Dŷn ni ddim yn glir lle mae'r agweddau ar hyfforddiant y gweithlu yn digwydd. Dŷn ni hefyd ddim yn glir pam mae yna fwlch penodol o fewn y Bil o ran addysg uwch ac addysg bellach. Mae yna drafodaethau ynglŷn ag addysg statudol, orfodol ac wedyn addysg dysgu gydol oes, ond mae'r canol yna yn amwys tu hwnt, ac yn fanna mae yna allwedd ar gyfer cyflawni rhai o'r sgiliau angenrheidiol yna sydd eu hangen arnon ni o fewn y sector benodol. Felly, fe fyddwn i'n argymell bod angen ymgynghoriadau gyda'r prifysgolion ac ysgolion addysg y prifysgolion hynny, a hefyd gyda'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol ar y pwynt yna, lle mae'r arbenigedd a'r arweinyddiaeth wedi dod, hyd yn hyn, ar gyfer hyfforddiant ar—[Anghlywadwy.]—Gymraeg [cywiriad: hyfforddiant i athrawon cyfrwng Cymraeg].

I guess the question is, though: does that need statutory provision? Does that need to be explicitly in the Bill, or can that be developed in a framework outside of the Bill or indeed does there need to be framework powers in Bill that can allow that to evolve at a later date? Do you have a view on how that's done? Is that a first-order issue?

Rwy'n credu bod angen yr eglurder fel bod y cyfrifoldebau'n glir a'r disgwyliadau ar gyfer y sectorau gwahanol yma, ond, o bosib, efallai wedyn fod glo mân yn cael ei drafod ymhellach trwy ffyrdd gwahanol sy’n go ddyrys i fi achos dwi ddim yn troi yn y meysydd penodol yna.

Okay. Diolch.

Okay. Thank you, and thank you, both, for attending today. We really appreciate your time. You'll be sent a transcript for checking in due course. Thank you again.

Diolch yn fawr.

Thank you. We'll now take a short five-minute break.

Welcome back. We move on now to agenda item 6. This is the fourth evidence session on the Bill. Please can the witnesses introduce themselves and also outline, briefly, what, if any, involvement they have had in the development of the Bill? We’ll start with Angharad, please.

Angharad Morgan, rheolwr polisi Mudiad Meithrin, ac wedi bod yn gyfrifol am ddrafftio ymatebion y mudiad ar y Papur Gwyn gwreiddiol, a hefyd i'r ymgynghoriad yma.

Thank you.

Helo, sut ydych chi? Dr Gwenllian Lansdown Davies dwi. Dwi’n brif weithredwr Mudiad Meithrin, ac, fel Angharad, wedi cynorthwyo yn y gwaith o ymateb i’r ymgynghoriad i’r Papur Gwyn gwreiddiol, ac ymateb i’r ymgynghoriad ar y Bil fel mae o wedi’i ddrafftio.

Helo, Gwennan Schiavone, prif weithredwr CYDAG, sef Cymdeithas Ysgolion dros Addysg Gymraeg. Dwi ddim wedi bod yn ymwneud yn uniongyrchol o gwbl efo’r Bil o ran unrhyw agwedd o ran hynny, ond fi fydd yn cydlynu’r ymateb ysgrifenedig y byddwn ni’n ei ddarparu o fewn y bythefnos, rŵan, fel rhan o’r cyfnod ymgynghori, ar sail ymgynghori gyda holl aelodau CYDAG, sef ysgolion Cymraeg a dwyieithog.

Diolch. Members have a series of questions to ask, and I'll begin. Could you outline your initial thoughts on the Bill, and the extent to which it will support the work and progress required to achieve the 'Cymraeg 2050' target of a million Welsh speakers?

Dwi’n meddwl mai 'croeso gofalus' ydy sut y buasem ni fel mudiad yn diffinio ein hymateb ni i’r Bil mewn dau air. Dŷn ni yn angerddol o blaid y targed o gael miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn y flwyddyn 2050, a dyblu'r defnydd o’r Gymraeg, ac yn awyddus i bwysleisio pwysigrwydd gwaith blynyddoedd cynnar, gofal plant a chwarae o ran cyfrannu at y nod hwnnw, oherwydd dŷn ni’n gwybod bod cyfraddau dilyniant o’r sector blynyddoedd cynnar i’r sector addysg statudol yn arbennig o bwysig a dylanwadol. Mae cyfraddau dilyniant oddeutu 88 y cant i 89 y cant yn bresennol—hynny yw, y canran o blant sydd yn gadael y cylchoedd meithrin i fynd ymlaen i dderbyn eu haddysg yn Gymraeg. Ac mae oddeutu 80 y cant o blant sydd yn dod i gylchoedd meithrin o gartrefi ble Saesneg, neu iaith arall oni bai am y Gymraeg, ydy iaith yr aelwyd. Felly, mae’n rhaid cydnabod pwysigrwydd y blynyddoedd cynnar i’r Bil hwn, er ein bod ni’n gwerthfawrogi nad y sector nas gynhelir neu’r sector blynyddoedd cynnar ydy prif ddiddordeb y Bil. A dŷn ni’n falch o weld mwy o gydnabyddiaeth i’r sector gofal plant, ac i weithio gyda rhieni yn y drafft o’r Bil, o’i gymharu efo’r Papur Gwyn gwreiddiol.

Felly, dŷn ni’n credu bod yna lawer iawn o waith i’w wneud, fod yn rhaid cydnabod pa mor heriol ydy’r gwaith cynllunio, gweithredu, cynllunio strategol, pan fo’n dod i dwf addysg Gymraeg, a pha mor fregus ydy agweddau ar fywyd cylchoedd meithrin, methrinfeydd dydd, yn yr union yr un modd ag y mae pethau’n fregus iawn i playgroups ac i grwpiau chwarae cyfrwng Saesneg hefyd.

Felly, ein prif ddiddordeb ni ydy cydnabod eich bod chi'n methu ysgaru, mewn ffordd, y sector blynyddoedd cynnar oddi ar yr hyn sydd yn digwydd o fewn y sector addysg statudol. Ac felly, gyda hynny mewn golwg, mae’r hyn sydd wedi’i gynnwys o fewn y Bil o bwysigrwydd ac o arwyddocâd mawr i ni fel mudiad. A dŷn ni’n credu bod yr hyn sydd yn cael ei ddisgrifio gyda’r potensial i fod yn drawsnewidiol o ran y nod fod pob dysgwr yn gadael addysg orfodol yn 16 mlwydd oed wedi cyrraedd lefel o sgil ieithyddol ar B1 neu B2.

Ie, wel, yn sicr, dwi’n meddwl ein bod ni’n croesawu’r Bil a’r cryfder mae rhoi sail statudol yn ei roi i dargedau ac i fwriad, ac, yn amlwg, mae yna gryfderau mawr yn y Bil o ran gwneud hynny. Dwi’n meddwl mai’r peth pwysig o’n safbwynt ni ydy’r gweithredu sydd yn dod yn sgil y Ddeddf yn dod i rym, felly, a sicrhau bod y manylion yn gywir yn y Ddeddf wrth ei chyhoeddi er mwyn galluogi'r gweithredu yna i ddigwydd, er mwyn gyrru'r newid yna a bod popeth yn ddigon cryf o'i mewn i alluogi hynny.

Ar ddiwedd y dydd, dwi'n meddwl ein bod ni i gyd yn gallu dweud mai addysg sydd yn mynd i greu siaradwyr. Dyna lle mae'r naid fawr yn mynd i allu digwydd mewn siaradwyr Cymraeg yn y dyfodol, ac felly mae hwn yn faes cwbl hanfodol i fod yn cael y buddsoddiad, egni, ymdrech, amser, adnoddau y tu ôl iddo, ac yn amlwg mae cael Deddf y tu ôl i hyn yn mynd i alluogi hynny i ddigwydd. Mae'r ffaith ei bod yn rhoi'r llinellau atebolrwydd yna yn amlwg yn allweddol, yn rhoi cadernid pellach, ac felly yn amlwg byddem ni'n ei chroesawu, ond yn amlwg mae yna elfennau o'i mewn hi y byddem ni'n awyddus i'w trafod ymhellach.

Okay. Thank you. I know you've just touched on this, but if you could elaborate a little bit further, please: to what extent does the Bill take adequate account of the role of the early years sector in supporting and growing the Welsh language through education?

Wel, yn sicr mae'r drafft sydd gennym ni rŵan yn welliant ar y geiriad gwreiddiol oedd yn y Papur Gwyn, oherwydd mae yna gydnabyddiaeth o bwysigrwydd y blynyddoedd cynnar a hefyd o weithio efo rhieni. Mae'r gwaith yna o hybu a hyrwyddo yn bwysig, ond dwi'n meddwl y byddem ni, fel mudiad, hefyd yn dadlau, ble mae gan rieni ddewis rhwng addysg cyfrwng Cymraeg ac addysg Saesneg, weithiau mi fydd rhieni yn gwneud y dewis o blaid addysg Gymraeg, weithiau mi fydd hi'n haws iddyn nhw ddewis addysg Saesneg oherwydd hwylustod, oherwydd trefniadaeth trafnidiaeth, ac yn y blaen, ac felly mae'n rhaid i unrhyw gynllunio strategol ac ymarferol a gweithredol gymryd i ystyriaeth pethau sydd y tu hwnt i ystyriaethau o safbwynt cynllunio iaith—pethau cwbl ymarferol yn ymwneud â hwylustod. Mae hynny hefyd yn wir o fewn y blynyddoedd cynnar.

Rydyn ni'n deall mai ein natur ni fel sector yw ein bod ni yn nas gynhelir, felly gall y Bil yma ddim cynnwys lleoliadau meithrin oddi mewn i'r sector anstatudol. Ond, mae cydgynllunio sydd yn digwydd efo ysgolion a'r ffaith bod nifer fawr o gylchoedd meithrin ar safleoedd ysgolion, yn cael eu lletya gan ysgolion cynradd ac uwchradd, yn bwysig i'w gydnabod a'i ystyried wrth gynllunio. A'r hyn y buaswn i'n ei ddweud hefyd ydy, pan fydd yna gynlluniau i agor ysgolion Cymraeg newydd a chylch meithrin yn cael ei gynnwys ar y safle—ac mae hynny'n bwysig—mae'n rhaid ein cynnwys ni yn y drafodaeth yna, oherwydd mae yna ofynion gan Arolygiaeth Gofal Cymru, AGC, sydd yn benodol iawn er mwyn bod y cylchoedd meithrin yn gallu bodloni gofynion y safonau gofynnol cenedlaethol gofal plant, ac weithiau dydy hynny ddim yn cael ei gymryd i ystyriaeth. Felly, rydyn ni'n siarad am bethau prosäig iawn yn ymwneud â nifer y sinciau, nifer y toiledau, arwynebedd llawr, mynediad at yr awyr agored—nid o reidrwydd ystyriaethau mae penseiri a chynllunwyr yn meddwl amdanyn nhw wrth gynllunio gofod ysgol. Felly, mae yna agweddau fel yna, ymarferol, rydyn ni'n eu gweld sydd weithiau yn heriol yn ein gwaith ni, oherwydd rydyn ni'n cyrraedd safle ysgol a chylch meithrin newydd a dydy'r math yna o ystyriaethau heb gael eu cymryd i ystyriaeth. Wyt ti eisiau ymhelaethu, Angharad?

Dwi'n cytuno â hynny. Dwi'n credu mai un o'r pethau eraill sydd angen eu hystyried yw bod y gwaith o ran hyrwyddo addysg Gymraeg yn digwydd o'r crud, a bod rhieni yn dechrau ar y penderfyniadau addysg yna ymhell cyn cyrraedd y ffurflen dewis ysgol gan yr awdurdodau lleol. Felly, mae angen sicrhau bod unrhyw waith o ran hyrwyddo a datblygu'r sector addysg Gymraeg yn digwydd ar y cyd gyda'r holl asiantaethau a gwasanaethau, fel y cylchoedd Ti a Fi, grwpiau Cymraeg i Blant, a'r cylchoedd meithrin, sydd â'r cyswllt cynharaf posibl yna ym mywyd teuluoedd. Mae hynny hefyd yn golygu bod angen cyd-weithio ar draws adrannau Llywodraeth Cymru, achos mae [cywiriad: nid yw] nifer o'r gweithwyr proffesiynol sy'n dod i gyswllt â rhieni yn ystod blynyddoedd cynnar plentyn yn dod o dan yr awdurdod addysg, maen nhw'n dod o'r ymwelwyr iechyd, y byd iechyd, maen nhw'n dod o fyd chwarae plant, maen nhw'n dod o grwpiau drwy wasanaethau gwybodaeth i deuluoedd. O ran yr elfen o hyrwyddo a thyfu addysg Gymraeg trwy'r gwaith hyrwyddo sy'n cael ei wneud, mae'n rhaid sicrhau cysondeb yn y gwaith hyrwyddo a'r negeseuon o ran addysg Gymraeg sy'n mynd allan ar draws yr holl sectorau yna hefyd.

Thank you. My next question is to Gwennan, please. To what extent does the Bill reflect the role of Welsh-medium schools and recognise how they provide immersive Welsh language education?

Dwi'n meddwl ei fod yn deg i ddweud bod yna ddim digon o gydnabyddiaeth o ysgolion cyfrwng Cymraeg a’u cyfraniad o fewn y Bil fel y mae, ac mae yna deimlad efallai fod hynny’n cael ei gymryd yn ganiataol, ac efallai ar hynny, mae angen pwysleisio nad ydy’r sector cyfrwng Cymraeg heb ei heriau ychwaith ac mae angen y gefnogaeth honno.

O safbwynt cyfraniad y sector ysgolion cyfrwng Cymraeg, eto, i fynd yn ôl at y pwynt roeddwn i’n ei wneud yn gynt, dyna lle mae’r siaradwyr, y defnyddwyr, y rheini ar y lefel uchaf o hyfedredd yn mynd i gael eu creu—nhw sydd yn mynd i fod yn sail i ddefnyddio’r iaith wrth barhau mewn addysg, yn y gweithle, wrth fagu teulu, a throsglwyddo’r iaith ac yn y blaen. Felly, yn amlwg, mae pwysigrwydd y sector yna, hyd yn oed os ydy o’n cael ei gymryd yn ganiataol, mi ddylai fod yn gryfach, dwi’n teimlo, o ran sut y mae'r Bil yn ei gydnabod. Heb hynny, mae yna risg iddo, dwi’n meddwl, oherwydd, efallai, y pethau y byddwn ni’n dod atyn nhw yn nes ymlaen o ran y categorïau ac yn y blaen.

Yr addysg drochi yna, rydyn ni’n gwybod—mae tystiolaeth yn dangos—mai trochi iaith sydd yn sicrhau rhuglder. Yn amlwg y nod, rydyn ni i gyd yn gobeithio, yw y bydd pob ysgol yn y man yn galluogi plentyn i ddatblygu’n gwbl rugl trwy gael y profiad yna o drochi. Yn y lle cyntaf, fodd bynnag, yr ysgolion cyfrwng Cymraeg sy’n gallu darparu hynny, a’n gwaith ni, y tu hwnt i ddiogelu a chryfhau’r sector yna, yn amlwg, ydy sicrhau bod ysgolion eraill wedyn yn gallu symud ar hyd y continwwm tuag at yr uchelgais honno.

Diolch. The Bill makes the target of a million Welsh speakers a statutory target. What is the value of placing the target on the statute book, and how will it affect your work and role?

Beth ydy gwerth unrhyw statud? Beth ydy gwerth yn unrhyw ddeddfwriaeth? Cwestiwn rhethregol, wrth gwrs. Mae yna werth symbolaidd, buaswn i'n dadlau, i’r ffaith bod y targed yna wedi’i gynnwys ar sail statudol, ond mae rhywun o hyd yn deall bod yna gyfyngiadau i ddylanwad unrhyw ddarn o ddeddfwriaeth a bod yna ystyriaethau eraill o safbwynt polisi, o safbwynt cynllunio, o safbwynt ariannu a buddsoddi, yn enwedig yn y maes hwn.

Ond rydym ni fel mudiad wedi gweld yn sicr mwy o fomentwm ers mabwysiadu slogan Cymraeg 2050, a hynny fel targed. Mae o wedi gwneud ein gwaith ni'n fwy rhwydd. Mae’r CSCA hefyd wedi cael eu haddasu yn sgil adolygiad y diweddar Aled Roberts, fel bod deilliant 1 yn cynnwys y blynyddoedd cynnar. Ac felly, ein gobaith ni ydy y bydd cael yr amcan yna ar sail statudol yn cryfhau ein gwaith ni eto ac yn ei gwneud hi'n haws i fod o gwmpas y bwrdd fel partner yn cyd-drafod ac yn cydgynllunio gydag awdurdodau lleol a'r cyrff rheoleiddio perthnasol eraill.

Dwi'n credu hefyd bod y cynllun Sefydlu a Symud gan y Mudiad, sydd yn cydweithio gyda'r targedau sydd yn y cynlluniau strategol ar hyn o bryd, o ran edrych ar ardaloedd lle mae yna fylchau o ran darpariaeth gofal blynyddoedd cynnar cyfrwng Cymraeg, er mwyn inni allu targedu'r ardaloedd hynny sydd â’r mwyaf o angen a’r mwyaf o angen o dwf ar lawr gwlad, er mwyn gallu blaenoriaethu’r ardaloedd hynny, sydd efo'r bylchau yna yn lleol i rieni—. Dwi'n credu bod hwnna'n gynllun sydd yn dangos bod y cydweithio yna a’r trafodaethau yna yn digwydd ar draws y lefelau, rhyngom ni, yr awdurdodau lleol a Llywodraeth Cymru yn ganolog, ac wedyn bod gwerth hynny’n anferth o ran tyfu’r farchnad ar lawr gwlad.

Dwi'n meddwl beth fyddwn i'n ei ddweud o ran hynna ydy pwysigrwydd y sail statudol yna i unrhyw darged. Mae hi'n rhoi statws cryfach iddo; mae hi'n lleihau’r dadlau yn ei gylch o; byddai rhywun yn gobeithio ei fod o'n cynyddu’r cyfrifoldeb tuag at gyflawni, a bod hynny wedyn yn tynnu oddi ar—. Rydyn ni i gyd yn gobeithio am ewyllys da, rydyn ni i gyd yn gobeithio am gefnogaeth ac anogaeth ac yn y blaen, ond mae yna elfen arall, wrth gwrs, lle mae angen y cadernid yna sy'n dod o fod â tharged a nod sydd yn statudol. Ac yn amlwg, byddai rhywun yn gobeithio wedyn fod y cyfrifoldeb yna'n ymestyn reit ar draws y Llywodraeth ac nid yn syrthio ar un adran, o dan un Gweinidog yn unig. Wedyn, dyna mae rhywun yn ei obeithio, sef bod y sail yna jest yn codi un cam ymhellach o ran nod ac amcan ac uchelgais wedyn.

Diolch. We'll now move on to questions from Cefin Campbell, please.

Diolch yn fawr iawn, a diolch i chi am y dystiolaeth, a'r dystiolaeth a ddaw, dwi'n siŵr, yn y man.

Dwi jest, yn y set yma o gwestiynau, yn mynd i ganolbwyntio ar y fframwaith CEFR. Mae e’n gysyniad newydd i ni yng Nghymru, wrth gwrs, y tu fas i Gymraeg i oedolion. Jest yn gyffredinol, beth yw eich barn am gyflwyno fframwaith fel hwn, a beth ŷch chi'n gweld yw’r manteision, ac oes yna anfanteision, oes yna heriau? Jest sylwadau cyffredinol i ddechrau.

Rydyn ni’n gefnogol o’r fframwaith. Rydyn ni’n gefnogol o'r egwyddor bod yna fframwaith safonol sydd yn cael ei gydnabod yn fyd-eang ac yn rhyngwladol yn cael ei ddefnyddio, a does dim rheswm pam na ellid defnyddio'r fframwaith hwnnw ar gyfer cael set o safonau, os liciwch chi, neu ddisgwyliadau o ran beth mae o’n golygu i siarad y Gymraeg, fel unrhyw iaith arall.

Rydyn ni â phrofiad o ddefnyddio gwiriwr iaith yn y gorffennol, a phrofiad difyr, ond byddem ni’n dadlau bod yna werth mewn cael fframwaith sydd yn safonol ar draws gwahanol sectorau, fel ein bod ni i gyd yn gweithio o fewn yr un disgwyliadau a’r safonau hynny.

Mae yna is-lais weithiau yn y drafodaeth yma, dwi’n teimlo, fod yna rywbeth sydd yn sylfaenol wahanol am ddysgu Cymraeg o’i gymharu efo dysgu unrhyw iaith arall. Wel, mi fyddem ni’n dadlau i’r gwrthwyneb, bod y profiad o ddysgu Cymraeg yn union fel dysgu unrhyw iaith, ac felly os ydy’r fframwaith yma’n gweithio i gyrff ar draws y byd, pam na allai fo hefyd weithio yng Nghymru? Ac mae Angharad wedi gwneud gwaith ymchwil ynglŷn â’r teitlau amrwd—A1, A2, B1 ac yn y blaen. Wrth gwrs, mae yna dros 1,000 o ddisgrifiadau ar gael i ni sydd yn gorwedd o dan y disgrifiadau cyffredinol amrwd yna, felly mae o mor fanwl ag ydych chi eisiau iddo fo fod, mewn gwirionedd. Ond dwi’n meddwl mai ein barn ni fel sefydliad ydy bod y CEFR yn ffordd ddoeth a chall o safoni neu gael cyfundrefn sydd yn gydnabyddedig ac y gallwn ni i gyd weithio oddi mewn iddi.

Mi fuaswn i'n cytuno. Dwi'n credu mai un o'r manteision o ddefnyddio fframwaith cydnabyddedig fel y CEFR yw ei fod yn rhoi strwythur inni weithio tuag ato fe. Mae'r ffaith bod yr C1, C2 yn cael eu disgrifio fel defnyddwyr hyfedr o’r Gymraeg yn gam arall, dwi'n credu, sydd yn gam pwysig ymlaen, a symud o'r elfen yma o ddefnyddio 'rhugl' a 'hyderus', achos dwi'n credu bod diffinio rhuglder yn anoddach, i raddau, na diffinio defnyddiwr hyderus o’r Gymraeg. A beth yw 'rhuglder'? Achos dwi'n gallu eistedd fan hyn a siarad yn Gymraeg am y Bil, am unrhyw beth i wneud efo plant, addysg, cynllunio iaith, ond pe baech chi'n gofyn i fi fynd i roi cyflwyniad ar rywbeth gwyddonol, buaswn i ddim yn gwybod ble i gychwyn, achos nid fy maes arbenigedd i yw hynny, a does gen i ddim yr eirfa yn y maes hwnnw i wneud hynny mewn unrhyw iaith. Ac felly, mae'n haws diffinio o ran hyfedredd yn hytrach na rhuglder, fel y mae'r CEFR yn ei wneud.

Yn bersonol, does gen i ddim barn benodol ar y CEFR fel fframwaith, felly. Mae rhywun yn tybio bod yna waith ymchwil manwl wedi cael ei wneud i ffurfio'r farn mai dyma fyddai'r fframwaith mwyaf addas. Yn amlwg, mae mabwysiadu model cyffredin safonol sydd wedi’i dderbyn a'i dreialu'n rhyngwladol, yr holl bethau hynny, yn amlwg mae yna sail i wneud y penderfyniad yna. Dwi'n meddwl mai beth fyddwn i’n ei ddweud ydy, yn amlwg mae'r pwysigrwydd yn syrthio ar ba bynnag fframwaith sydd yna, ei fod o'n golygu rhywbeth, ac yn addas i bwrpas, ac yn cael ei ddefnyddio i bwrpas, ac felly fel y byddwn i’n ei weld, pwrpas fframwaith ydy galluogi rhywun i osod amcanion wrth ddatblygu sgiliau iaith eraill, felly, ac wrth addysgu, yn fwy na sut mae person yn diffinio ei hun. Wrth edrych ar berson yn diffinio ei hun, dwi'n meddwl mai'n nod ni ydy bod yna ddim angen i rywun osod lefel ar ei hun, a ble maen nhw'n syrthio—ydyn nhw'n gallu ac yn siarad Cymraeg ac yn defnyddio'r iaith? A beth fyddwn i ddim yn awyddus i'w weld yw bod unrhyw fath o fframwaith yn cael ei ystyried fel rhyw fath o gap ar gyrraedd rhyw lefel, ac mae'r nod ydy cyrraedd rhyw lefel. Y nod ydy sicrhau siaradwyr a defnyddwyr y Gymraeg. Dyna ddylai’r uchelgais fod, ond, yn amlwg, y tu ôl i hynny, o safbwynt addysgol, o safbwynt gosod gofynion mewn swyddi, neu beth bynnag, mae yna fantais a lle i osod safonau sy’n cael eu cydnabod a’u deall, a dwi’n meddwl mai’r peth pwysig yn hyn ydy pa bynnag ddefnydd dŷn ni'n gwneud ohonyn nhw, mae’n rhaid gwneud yn siŵr bod pobl yn eu deall nhw, eu bod nhw’n cael eu datblygu i bwrpas fel eu bod nhw’n cael eu deall a’u cydnabod yn hynny o beth.

Jest ar y pwynt olaf yna—cwestiwn i CYDAG, ond rwy’n hapus i glywed eich barn chi ar hyn hefyd—faint o her fydd hyn i’n hysgolion ni ac i athrawon, yn benodol, fydd yn gorfod asesu plant yn ôl fframwaith cwbl newydd iddyn nhw?

Dwi'n meddwl bod hwnna’n gwestiwn sydd yn gorfod cael ei ofyn yng nghyd-destun pethau eraill megis y cymwysterau o ran TGAU, Safon Uwch ac ati, ac mae’n rhaid edrych ar sut mae’r pethau yma’n mapio'n erbyn ei gilydd. Fel unrhyw beth newydd sy’n cael ei gyflwyno yn y sector ysgolion, yna mae yna waith manwl o drafod ac ymgynghori efo ysgolion sut yn union maen nhw’n mynd i fynd ati i allu gwneud hynny ac nid cymryd yn ganiataol fod cyflwyno rhywbeth newydd sydd â sail rhesymegol iddo o reidrwydd yn dilyn ac yn gweithio o fewn cyd-destun ysgol. Felly, ar y math yna o beth, byddwn i’n dweud dyna’r lle y dylai fod yna ymgynghori gwirioneddol efo’r proffesiwn a’r sector.

Fel dwi wedi dweud, mae’n rhaid i ni edrych ar beth ydy’r cymwysterau yn y pen draw mae rhywun yn eu hennill ar bwyntiau gwahanol yn eu gyrfa addysgol, ac, wrth fapio hyd at hynny, yn amlwg mae’n rhaid i CEFR neu unrhyw fframwaith arall gymryd i ystyriaeth beth ydy’r nod a’r uchelgais yn y pen draw. Ac mae’n rhaid i hynny wedyn fod yn rhan o osod cynnydd yn erbyn unrhyw gamau o fewn y cwricwlwm.

Diolch.

I ategu hynny, beth fuaswn i’n dweud ydy bod gennym ni gynllun trochi iaith o’r enw Croesi’r Bont. Dŷn ni’n ei weithredu ac yn ei fireinio ers blynyddoedd. Felly, dŷn ni’n hyderus bod gennym ni wybodaeth arbenigol yn seiliedig ar brofiad o fod yn cyflwyno iaith i blant sydd yn siarad Saesneg neu iaith arall, neu ieithoedd eraill, yn y cartref, a’n bod ni, felly, yn awyddus ac yn barod i rannu’r arbenigedd hwnnw gyda’r gweithlu addysg ehangach, a’n bod ni i gyd ar gontinwwm iaith mewn gwirionedd, ac, felly, bod yna newidiadau’n digwydd o’n cwmpas ni ynglŷn â’r ffyrdd gorau neu’r ffyrdd mwyaf delfrydol o gyflwyno iaith i blant, yn seiliedig ar ymchwil lleol a rhyngwladol. Fel mae Gwennan wedi dweud, yr hyn sydd yn bwysig ydy bod y gweithlu, boed hwnnw’n weithlu addysg neu'n weithlu gofal blynyddoedd cynnar, yn cael y sgaffaldau a’r gefnogaeth i’w cynorthwyo nhw, drwy hyfforddiant, i wneud hynny mewn ffordd sydd yn teimlo’n addas.

Felly beth rŷch chi’n dweud yw bod angen tipyn o fuddsoddiad mewn hyfforddiant i’r maes gofal plant, a hefyd y gweithlu addysg.

Yn sicr. Hynny ydy, dwi ddim yn gwybod os byddwn ni’n cyffwrdd ar y gweithlu nes ymlaen, felly, ond mae holl lwyddiant y Bill yn llwyr ddibynnol ar fuddsoddi sylweddol yn y gweithlu ar yr agwedd yna a’r agweddau eraill.

Ydy. Rwy'n cytuno. Cwestiwn olaf, os caf i, ar y CEFR, ac roedd yn ddiddorol clywed eich bod chi, Angharad, wedi gwneud tipyn o waith ymchwil yn benodol ar hyn. Yn y Bil drafft, mae yna feincnodau o ran lefelau cyrhaeddiad. Rŷn ni’n sôn am B2 ar gyfer pob plentyn sydd yn gadael addysg orfodol, rŷn ni’n sôn am efallai C1, C2 hefyd ar gyfer disgyblion sydd wedi bod mewn addysg cyfrwng Cymraeg. Yn eich profiad a’ch arbenigedd chi, ydy hynny’n realistig o ran, er enghraifft, 10 y cant o addysg Gymraeg mewn ysgolion Saesneg i gyrraedd o leiaf B2?

O'm mhrofiad i yn rhyngwladol hefyd, buaswn i’n dweud bod angen cynyddu’r ffigwr yna i wir gyrraedd lefel B1, B2, ac felly er mwyn sicrhau yn y tymor hir fod pob un o’n dysgwyr ifanc ni yn y Gymraeg mewn ysgolion yn cyrraedd safon B1, B2, byddai angen buddsoddiad sylweddol yn y gweithlu addysg i gychwyn, er mwyn sicrhau bod digon o athrawon a gweithlu gyda ni sydd yn gallu cefnogi datblygiad sgiliau’r dysgwyr. Achos mae’n un peth dweud ein bod ni’n mynd i sicrhau bod y dysgwyr yn gadael yr ysgol ar y lefel yna, ond y gweithlu sy’n hanfodol yn hynny, ac rwyf i’n credu, er mwyn cynyddu’r cyswllt gyda’r Gymraeg, mae angen mwy o allu’r Gymraeg o fewn y gweithlu—y gweithlu newydd sy’n cael ei hyfforddi, ond hefyd y gweithlu sydd eisoes yn ei le. Mae angen y gefnogaeth yna o'r blynyddoedd cynnar yr holl ffordd drwy'r system addysg. Ac rwy'n credu mai un o'r heriau mwyaf yn hynny yw sicrhau bod y targedau yna'n cael eu rhoi yn eu lle er mwyn sicrhau bod pob un o'n dysgwyr ni ar draws Cymru, dim ots beth yw categori'r ysgol maen nhw ynddo yn y diwedd, yn gallu cyrraedd y safon B1 a B2 yna yn y tymor canolig ac erbyn 2050 ar yr hwyraf.

Ac rwy'n credu mai'r her fwyaf sydd gyda ni ydy sut ydyn ni'n gallu cefnogi'r gweithlu a hefyd sut ydyn ni'n rhannu'r wybodaeth yna gyda'r teuluoedd a'r dysgwyr eu hunain amboutu'r cynnydd yn faint o gyswllt gyda'r Gymraeg fydd yn rhan o'u haddysg nhw, a thawelu meddyliau a phryderon fydd, o bosib, yn codi wrth i'r cynnydd yna ddechrau dod i mewn i system ysgolion prif iaith Saesneg, i sicrhau bod y disgyblion yna'n cael mwy o gyswllt cymdeithasol, mwy o gyswllt â defnydd y Gymraeg mewn pynciau a sgiliau sydd, efallai, ddim jest mewn gwers Gymraeg benodol. Achos, mewn realiti, y 10 y cant o amser addysg yna ydy'r gwersi Cymraeg ffurfiol, ac os ydy'r Gymraeg ddim ond yn aros mewn gwersi Cymraeg ffurfiol, yna mae'n mynd i fod yn anodd iawn i sicrhau bod y dysgwyr yna'n gallu cyrraedd lefelau B1 a B2.

Diolch. Fe ddown ni nôl at y gweithlu, rwy'n siŵr, yn y man. Diolch yn fawr.

Thank you. We'll now move on to questions from Tom Giffard. Tom, just to flag with you that Cefin would like to come in on some of your questions, if possible—time permitting, please.

I expected as much from Cefin. Can I ask what your views are on the language categories that will be applied to schools under the Bill? Do you believe that it's a step forward from the current arrangements set out in the non-statutory guidance?

Dwi'n credu eu bod nhw'n gam ymlaen. Mae yna ddiffiniadau clir o'r tri chategori iaith yn y rheini. Un her yn hynny yw nad oes diffiniad ar wyneb y Bil o ran beth fydd y ganran ddisgwyliedig o ran beth yw categori prif iaith Cymraeg. Dwi'n credu, ar hyn o bryd, fod angen edrych ar o leiaf yr isafsymiau sydd yn y canllawiau anstatudol presennol. Ond, dwi'n credu hefyd fod angen sicrhau nad yw defnydd y categorïau newydd yn tanseilio'r hyn sydd eisoes yn ei le o ran addysg cyfrwng Cymraeg yn yr ysgolion, a'r disgwyliad hwnnw yw bod 90 y cant mewn ysgol benodedig Cymraeg yn cael eu haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, a bod yna o leiaf 70 y cant mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg sydd ddim yn ysgolion penodedig Cymraeg.

Dwi'n credu bod yna her anferth efo'r categori canol, sef yr un dwy iaith, yn y categorïau newydd, o ran sicrhau sut mae 'dwy iaith' neu 'ysgol ddwyieithog' yn cael eu diffinio. Achos, yn y canllawiau anstatudol cyfredol—o'u darllen nhw eto'n ddiweddar—y pryder sydd gen i yn hynny o beth yw ei bod yn bosib llwytho'r amser cyswllt efo'r Gymraeg, yn enwedig yn y cynradd, i flynyddoedd cyntaf yr ysgol, yn ôl y diffiniad sy'n cael ei gynnwys yn y canllawiau anstatudol. Dwi'n credu bod angen sicrhau bod prif iaith a dwy iaith yn golygu bod yna ganran benodol, isafswm, ar hyd trywydd plentyn mewn addysg, nid jest o fewn blynyddoedd penodol. Mae'r holl waith ymchwil rhyngwladol yn dangos mai cyswllt dros gyfnod hir, cyson, sy'n datblygu hyder person i allu defnyddio'r iaith bob dydd, nid jest cyswllt dwys am dymor byr.

Hefyd, o ran y cwestiwn categorïau, mae yna gyfle yn codi yn sgil y Bil yma i edrych ar gategorïau iaith o fewn y sector anstatudol, neu'r sector nas cynhelir. Felly, mi fyddwn i'n awyddus iawn i weld y Llywodraeth yn cyfarwyddo Arolygiaeth Gofal Cymru, ar y cyd â Gofal Cymdeithasol Cymru a'r cyrff rheoleiddiol eraill, i feddwl am gael set safonol o gategorïau iaith ar gyfer pob lleoliad nas cynhelir hefyd ar draws y sbectrwm iaith, fel bod yna elfen o ddilyniant a chontinwwm yn cychwyn o'r crud, i bob pwrpas, ac fel nad ydyn ni'n diweddu efo set o gategorïau gwahanol ar gyfer y sector nas cynhelir, gan gydnabod, wrth gwrs, mai’r her yn hynny o beth ydy ein bod ni yn anstatudol. Ond, dwi’n meddwl bod yna awydd ar draws y sbectrwm, ymhlith partneriaid Cwlwm, er enghraifft, i fabwysiadu categorïau iaith o fewn y sector gofal plant, blynyddoedd cynnar a chwarae hefyd.

O ran y categorïau, dwi’n meddwl y byddwn i’n dweud eu bod nhw’n gam ymlaen yn yr ystyr bod y derminoleg wedi’i symleiddio a bod y labelu’n fwy dealladwy, efallai, ar yr wyneb. Tu ôl i hynny, dwi ddim yn meddwl eu bod nhw—neu efallai mai gorsymleiddio y maen nhw, a ddim yn ddigon tryloyw o ran yr union beth fydd yn cael ei ddarparu.

Byddwn i’n dweud, o ran y tri chategori presennol, fod yna gategori ar goll. Dwi’n meddwl y byddai galw—. Os ydyn ni’n mynd i osod ysgolion cyfrwng Cymraeg yn y cyd-destun yma mewn categori prif iaith Cymraeg, byddai gennyf i gonsýrn gwirioneddol am hynny o ran lle mae o’n gadael ysgolion cyfrwng Cymraeg. Ydy o’n caniatáu llithro am yn ôl? Byddai rhywun yn gobeithio na fyddai, ond mae o’n agor y drysau.

Ond hefyd, dydy o ddim yn gwneud cyfiawnder â’r hyn ydy ysgolion penodedig cyfrwng Cymraeg ar hyn o bryd, sydd yn gallu darparu bron 100 y cant trwy gyfrwng y Gymraeg, ac eithrio addysgu Saesneg fel pwnc. Felly, dwi’n meddwl bod unrhyw lithro o fanna, drwy ddweud 'prif iaith' heb fod yna ganrannau wedi’u gosod mewn lle, yn gallu golygu unrhyw beth, dim ond ei fod yn y mwyafrif. Byddai gennyf i gonsýrn am hwnna a byddwn i’n awgrymu bod yna le i un categori ychwanegol.

Dwi hefyd yn meddwl ei bod yn gwbl allweddol bod yna isafswm cwbl glir o ran canran yr addysg sy’n cael ei darparu drwy gyfrwng y Gymraeg ar gyfer pob un categori. Rwy’n croesawu’r ffaith, yn y categori prif iaith Saesneg, fod y 10 y cant yna’n ymwneud â’r addysg o fewn y dosbarth ac nid yr elfennau eraill yng nghyd-destun ysgol sy’n gallu cael eu darparu trwy gyfrwng y Gymraeg. Ond byddwn i’n dweud bod angen hwnna ar gyfer pob categori. Yn amlwg, y gobaith ydy, o fewn pob un cynllun lefel ysgol wedyn, fod yna nod ac uchelgais i symud yn uwch o fewn y canrannau hynny.

Felly, fel roeddwn i'n dweud, byddwn i’n croesawu categorïau sydd yn syml ac yn ddealladwy, ac yn gwneud yr hyn maen nhw’n disgrifio y maen nhw’n ei wneud, yn enwedig o safbwynt hyrwyddo’r ddarpariaeth yna. Ond mae’n rhaid i ni fod yn gwbl dryloyw ar beth yn union rydyn ni’n ei olygu a bod yn ddigon uchelgeisiol o ran beth ydy’n disgwyliadau ni o fewn y categorïau unigol hynny.

Tom, Cefin would like to come in here, if that's okay.

Diolch. Jest i’r pwyllgor fod yn glir, a chrynhoi’r hyn rydych chi wedi’i ddweud am y categori prif iaith Cymraeg, does yna ddim isafswm yn cael ei nodi ar gyfer y categori arbennig yna, a’r pwynt roeddech chi’n gwneud, Gwennan, reit ar y diwedd fanna oedd bod yna berygl—er, efallai, yn annhebyg, ond mae yna berygl—y gallai yna lithro yn ôl ddigwydd. Beth yn benodol fyddech chi eisiau i’r pwyllgor wneud er mwyn cryfhau’r elfen arbennig yna o’r categoreiddio yn y Bil fel y mae e?

Byddwn i’n dweud, o ran y categori prif iaith Cymraeg yn benodol, fod yna berygl o ran y llithro yn ôl. Mae hwnna’n un risg. Mae yna berygl hefyd o ran ysgolion yn camgyfleu’r hyn ydyn nhw—eu bod nhw’n ysgolion â’u prif iaith yn Gymraeg. Ar sail canran, efallai eu bod nhw, ar bapur, ond gallai hwnna fod yn bell iawn, iawn o fod yn ysgol cyfrwng Cymraeg sy’n trochi’n llwyr ac yn darparu addysg yn llwyr trwy gyfrwng y Gymraeg, gan sicrhau bod y disgyblion i gyd yn gadael yn rhugl ac yn hyfedr i drafod pob un pwnc y maen nhw wedi’i astudio trwy gyfrwng y Gymraeg, ond hefyd fod yr ethos Gymraeg a Chymreig yna hefyd o fewn bywyd yr ysgol.

Felly, byddwn i’n dweud bod yna sawl risg yn fanna o ran y cynllunio, ond hefyd o ran sut mae ysgol yn diffinio ac yn gallu gosod ei hun o fewn y categori yna. Felly, yn bersonol, byddwn i’n dweud bod yna le i ofyn y cwestiwn neu sicrhau bod yna gategori ychwanegol ar gyfer ysgolion cyfrwng Cymraeg yna. Byddwn i’n dweud mai dyna ddylai fod yr uchelgais lawr y lein, i bob ysgol gyrraedd y pwynt hynny. Yn amlwg, mae hwnna’n mynd i ddigwydd dros gyfnod hir o amser. Ond, heb osod yr uchelgais yna, rydyn ni o reidrwydd yn camu nôl—achos mae gennym ni ysgolion felly rŵan—os nad ydyn ni’n cynnwys y categori yna. Efallai fod hyn, eto, yn anfwriadol yn yr ystyr bod addysg cyfrwng Cymraeg efallai ddim yn cael digon o sylw oherwydd ei bod hi'n bodoli ac wedi datblygu, ond, heb i ni wneud hynny, byddwn i’n dweud bod yna heriau a pheryglon o fathau gwahanol a allai ddod dros amser.

Mae yna gategori ychwanegol yn y canllawiau anstatudol. Felly, beth rydych chi'n ei argymell, efallai, yw bod hwnnw'n cael ei fabwysiadu.

Yes, I think there should certainly be a fourth category. Because Welsh isn't the primary language in a Welsh-medium school: Welsh is the language of teaching in those schools. And if there is teaching through the medium of English, then it's a very small percentage of that teaching, for English as a subject, or some schools continue to provide certain subjects or elements of assessment through the medium of English, for different reasons, but they are Welsh-medium schools in essence, and that secures that fluency across the subjects taught within the school, and all school life. It's not just the education in the classroom; the whole ethos of that school would have that Welsh-medium ethos.

Diolch.

Thank you. Tom.

Thank you very much. Can I stick though—? Because there's been a little bit of discussion about the 10 per cent in the primarily English sector. Can I get your general views on that minimum level of provision and how that would work, and what your views are on those temporary exemptions that those schools can apply for, and how you feel they would work, or whether they would at all, or should?

Dos di'n gyntaf.

Mae gen i bryder o bosib am bwy sy'n cael penderfynu bod ysgol yn cael ei hesemptio, ac am ba hyd. Rwy'n credu bod angen ystyried sut dŷn ni'n pontio ysgolion sydd o bosib, ar hyn o bryd, am ba bynnag reswm, yn methu darparu'r 10 y cant fel yr isafswm yna yn nyddiau cyntaf gweithredu'r Bil. Ond dwi hefyd yn meddwl bod angen sicrhau nad yw'n bosib i unrhyw ysgol sydd yn y categori prif iaith Saesneg allu cael esemptiad parhaol, ac, wrth gael esemptiad, fod yn rhaid i hwnna fod am y cyfnod byrraf posib, gyda chynllun gweithredu penodol yn cael ei rhoi yn ei le gan yr ysgol a'r awdurdod lleol, cydweithio gydag ysgolion cyfagos, neu drwy ba bynnag ffyrdd, er mwyn sicrhau dydyn ni ddim yn methu'r plant, yn y tymor hir, sydd yn mynychu'r ysgol yna. Achos, yn ei hanfod, drwy roi esemptiad i'r ysgol o ddarparu'r isafswm 10 y cant Cymraeg, y plant sydd yn mynychu'r ysgol yna ac yn cael eu haddysg yn yr ysgol yna sydd yn colli allan ar y cyfle i ddatblygu a meithrin y sgiliau Cymraeg yn yr un modd â'u cyfoedion sydd yn mynychu ysgolion eraill.

I ategu at hynny, dwi'n meddwl mai'r cwestiwn ydy: ydy 10 y cant o amser dysgwr mewn ysgol yn galluogi'r dysgwr hwnnw i gyrraedd lefel hyfedredd B1 a B2 erbyn maen nhw'n 16? Buaswn i'n dadlau ddim, ei bod hi'n dra annhebygol. Ac felly, dwi'n cytuno'n llwyr gyda'r ddelfryd yna o gyrraedd lefel B1 neu B2, ond dwi'n cwestiynu p'un ai ydy'r isafswm 10 y cant yn ddigonol.

Dwi'n cytuno hefyd efo popeth mae Angharad wedi'i ddweud o safbwynt does yna ddim categorïau o ysgol sydd yn eithrio eu hunain yn barhaol, a bod yna berig neu risg o hynny. A hefyd, jest adlewyrchu ar y ffaith bod—. Dwi'n brif weithredwr Mudiad Meithrin ers dros ddegawd erbyn hyn, a dwi'n gwybod am ambell i ysgol gynradd sydd wedi bod ar gontinwwm yn y cyfnod yna, a dal heb gyrraedd y statws o fod yn darparu addysg drwy gyfrwng y Gymraeg, er mai dyna fu'r ddelfryd ers degawd a mwy. Felly, mae hynny'n broblemus, yn fy marn i, o ran y ffaith ein bod ni'n caniatáu i ysgolion fod mewn rhyw limbo ieithyddol am gyfnodau sydd mor hir. Felly, dwi'n croesawu'r ffaith yn y Bil bod ysgol yn methu mynd am yn ôl o safbwynt categori, ond hefyd dwi ychydig yn bryderus, ar sail profiad, ein bod ni ddim yn gallu ymdopi'n bresennol efo ysgolion sydd yn honedig ar gontinwwm, ond sydd byth yn cyflawni'r dyhead yna o ddod yn ysgol Gymraeg.

I ddechrau, byddwn i'n dweud bod 10 y cant yn ganran isel iawn o fewn profiad un disgybl o fewn ysgol, a byddwn i'n dweud dyw hwnna ddim yn ddigon uchelgeisiol, o ystyried ein nod ni yn y pen draw. Felly, dyna'r pwynt cyntaf y byddwn i'n ei wneud o ran hynny.

O safbwynt yr eithriadau yma, dwi'n meddwl beth fyddwn i'n ei ddweud ydy mai eithriadau dylai'r eithriadau fod, ac nid opsiwn, a dyna le mae rhywun yn bryderus: trwy alluogi ysgolion i gael eu heithrio am set o resymau, ydyn ni'n ei osod fel opsiwn iddyn nhw i'w cynnig eu hunain i gael eu heithrio? A dwi'n meddwl bod hynny'n golygu bod yn rhaid i rywun sicrhau bod ysgolion yn cael eu dal i gyfrif.

Yn amlwg, mae'n rhaid i'r Llywodraeth wneud yn siŵr bod awdurdodau lleol yn cael eu dal i gyfrif yn hynny o beth, ond byddwn i'n pwysleisio ein barn ni fyddai nid norm dylai'r eithriadau fod—nid opsiwn sydd ar gael i ysgolion ond proses sy'n gallu cael ei rhoi mewn lle er mwyn cydnabod y sefyllfa bresennol, am beth bynnag set o amgylchiadau, ond gyda chynllun cadarn mewn lle wedyn er mwyn sicrhau bod yna amserlen benodol i ddod â nhw allan o'r cyfnod eithrio yna, ac, yn sicr, ddim i fynd mewn i ail gyfnod o eithrio, heb sôn am du hwnt i hynny.

Ond dwi yn meddwl bod yn rhaid inni fod yn ofalus iawn yn fan hyn dydyn ni ddim yn cyhoeddi Deddf gan ddweud, 'Mae'n iawn, mi allech chi gael eich eithrio am dair blynedd, ac am dair blynedd bellach', achos, o ystyried nifer yr ysgolion sydd gennym ni, a'r gallu ymarferol i fod yn creu cynlluniau ar gyfer yr holl ysgolion ac ati, dwi'n meddwl bod yna risg y bydd yr eithriadau yna yn troi'n fwy cyffredin na fyddai unrhyw un yn dymuno, o ystyried yr uchelgais.

I think Lee wanted to come in quickly here, if that's okay.

Yes, please. I just wanted to test some of the unintended consequences of this, because I understand the desire to not have exemptions. There is a danger we've made the perfect the enemy of the good here, and there's also a danger we're creating local social dislocation if we are being perceived to be forcing a school into a language choice that they don't want and their community may not want. That's something we may not want to confront, but I think that's something we need to be very wary of.

And in terms of your sense that no school should be allowed to be excluded, well, of course, the private sector will be excluded. This will not apply to private schools, and we already have, albeit small, an ecosystem of private schools in Wales. You hear anecdotally a number of parents choose to send their children to private schools because they don't want them educated through the Welsh language. So, there is going to be that little oasis, if you like, for people who don't want their children taught through Welsh, and isn't there a danger, in pushing the points that you just have, that we unwittingly drive people into the arms of the private sector?

Rhaid cyfaddef dwi erioed wedi meddwl am hynny, oherwydd mae data blynyddol y mudiad rydyn ni'n ei gasglu o bob lleoliad cylch meithrin, ac yna ei ddehongli a'i rannu efo awdurdodau lleol a'r Llywodraeth, yn dangos mai ychydig iawn o blant sydd yn gadael y sector nas cynhelir cylchoedd meithrin i fynd i addysg breifat, hyd yn oed mewn ardaloedd o Gymru ble does dim dewis. Hynny yw, cymera Gwynedd neu Fôn—mae'r canran o blant sydd yn mynd o'r cylch meithrin i dderbyn eu haddysg statudol mewn ysgol breifat yn ganran hynod, hynod o isel. Felly, dwi erioed wedi ystyried y cwestiwn o'r safbwynt yna.

Dwi ddim yn siŵr chwaith a ddylem ni fod yn cynllunio system, ein cyfundrefn addysg a gofal, ar sail beth allasai rhieni benderfynu ei wneud, oherwydd, i fi, mae pob plentyn yn haeddu'r rhodd o ddod yn siaradwr Cymraeg, ac mae pob teulu yn gallu myfyrio ar y ffaith eu bod nhw wedi colli'r Gymraeg, yn cynnwys fy nheulu i. Felly, dwi'n meddwl ei fod yn bosib bod yr hyn yr ydych chi'n ei ddisgrifio yn ganlyniad anfwriadol, ond, yn hytrach, dwi'n meddwl y dylem ni fod yn cynllunio ar y sail bod plant Cymru yn haeddu dod yn siaradwyr Cymraeg, ac yn siaradwyr nifer o ieithoedd, mewn gwirionedd. Felly, gwnaf feddwl ymhellach am yr hyn dŷch chi wedi'i ofyn fel cwestiwn a dod yn ôl atoch chi yn ddiweddarach, ar ôl cael cyfle i feddwl mewn mwy o fanylder am y peth.

Dwi'n meddwl bod yna gyfrifoldeb mawr yn fan hyn yn y ffordd rydyn ni'n siarad am addysg Gymraeg a chynyddu addysg Gymraeg, a'n bod ni ddim yn creu bwgan allan o rywbeth sydd ddim yn fwgan. Sicrhau cyfle i bob un plentyn yng Nghymru i ddatblygu sgil ychwanegol ydym ni fan hyn, rhywbeth maen nhw'n gallu ei fabwysiadu heb fod wedi trio, a bwrw bod yr amgylchiadau o'u cwmpas nhw yn caniatáu hynny. Cynnig rhywbeth ychwanegol ydym ni. Mae'r holl gysyniad o orfodi rhywbeth ar ysgol ac ar gymuned yn dir peryglus. Rydym ni'n gwybod hynny ar sail profiad mewn blynyddoedd blaenorol, a dwi'n meddwl bod yna gyfrifoldeb ar bawb ar draws y Llywodraeth a thu hwnt i hynny i fod yn ofalus iawn efo'r ffordd rydym ni'n siarad am addysg Gymraeg a chynyddu addysg Gymraeg ar lefel leol ac ar lefel genedlaethol. A beth rydym ni yn ei wneud fan hyn, wrth gwrs, ydy annog a sicrhau cefnogaeth. Dyna le ddylai ein pwyslais ni fod: nid mynnu er mwyn mynnu rhywbeth, ond cyflwyno rhywbeth a ddylai fod yn hawl ac yn gyfle i bob un plentyn, i bob un person, o fewn ein gwlad ni.

Ond, yn gyfochr â hynny, drwy gyflwyno Deddf a chynlluniau cadarn, gobeithio, y tu ôl iddi, beth rydym ni'n wneud, gobeithio, ydy sicrhau amgylchiadau ffafriol i hynny ffynnu mewn cyd-destun cefnogol, anogol. Dyna le fyddai rhywun yn croesawu bod yr eithriadau yna yn ffordd o drosglwyddo'r neges bositif yna o fod yn deall bod amgylchiadau weithiau yn golygu nad ydy'r uchelgais yn gyrraeddadwy a bod yna waith i'w wneud ym mha bynnag gyd-destun o fewn yr ysgol ac mewn trafodaethau efo'r llywodraethwyr a'r awdurdod ac yn y blaen. Ond ysbryd o gydweithio ydy hwnna; mae'r nod yn aros yr un peth.

Felly, dwi'n meddwl, fel dwi'n ei ddweud, mae angen inni—. Wrth i ni fabwysiadu Deddf o'r math yma, beth sy'n allweddol ydy bod pawb yn ei pherchnogi ac yn siarad yn gyfrifol am addysg Gymraeg fel rhywbeth gwerthfawr sy'n rhoi cyfle, yn hytrach na'i fod o'n rhywbeth sydd yn fyrdwn neu'n cael ei orfodi.

Yes, I think that's a very interesting response, because that loaded, value-laden language lands very badly with some communities. You may not want them to respond in that way, but all the evidence of human behaviour is that a minority do, and it only takes a minority to create social dislocation. So, I do think we need to think a bit carefully about how we frame this and how we do bring communities with us, and I just do worry a little bit about some of the comments you were making earlier about closing down this option of exemptions could be seized upon by some, who may not share our values, but they could have an adverse effect on the broader movement of change we're trying to see.

So, just in terms of the work that you're doing, particularly the work—. I've visited a cylch in my constituency. It's a very positive example of working with communities who've lost their language, but they choose to opt into that, and there are those who don't want to make that choice. So, what experience—? I'm sure there is experience in your broader movement of dealing with that, and I wonder how that can be brought into the ambit of the Bill.

Mae o'n gwestiwn diddorol, oherwydd mae'r cysyniad o ddewis iaith yn un sydd mor loaded ac yn rhywbeth sydd angen ei ddadbacio. A dwi'n meddwl mai dim ond megis dechrau deall ydym ni ymddygiad seicolegol a dylanwadu, o bosib, mewn ffordd adeiladol. Dwi'n derbyn mai mawredd ein symudiad, ein mudiad ni, ydy ein bod ni'n gweithio efo rhieni, gan gofio, fel roeddwn i'n ei ddweud yn gynharach, fod y mwyafrif llethol—80 y cant—yn rieni sydd ddim yn siaradwyr Cymraeg. Felly, maen nhw yn gwneud y dewis ac yn optio i mewn, a dwi'n meddwl bod hi'n bwysig i ni weithio efo'r rhieni yna, fel rydym ni'n ei wneud efo rhaglenni fel Cymraeg i Blant, fel rydym ni'n ei wneud efo'r cylchoedd Ti a Fi, ac fel mae'r cylchoedd meithrin yn ei wneud.

Dwi'n meddwl, yn aml, nad ydy rhieni o reidrwydd yn optio allan o'r system cyfrwng Cymraeg, ond does dim cylch meithrin ar gael iddyn nhw'n hwylus, does dim ysgol Gymraeg ar gael iddyn nhw'n hwylus, does dim trafnidiaeth i fynd i'r ysgol Gymraeg mewn ffordd hwylus. Felly, dwi'n meddwl bod hwylustod yn trympio hawl, oherwydd mai lleiafrif o rieni sydd yn mynd i arddel eu hawl i addysg Gymraeg, ond mae yna lawer iawn o rieni yn mynd i fanteisio ar y ddarpariaeth os ydy hi ar gael yn hwylus.

Felly, dwi'n llawn sylweddoli pwysigrwydd cynhwysiant, cynhwysoldeb gweithio efo rhieni, gan gofio mai dyna ydy gwreiddiau ein symudiad ni: gan rieni oedd yn methu siarad Cymraeg oedd y momentwm yn dod i sefydlu darpariaeth cylch meithrin a darpariaeth feithrin drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae gwaith ymchwil gan Arad yn dangos bod bron i 20 y cant o rieni yn methu â chael eu dewis nhw o ofal drwy gyfrwng y Gymraeg. A hefyd, mae gweithio mewn partneriaeth efo'r hyn rydyn ni'n ei alw'n sector Saesneg, drwy Cwlwm, er enghraifft, yn bwysig, oherwydd mae pob plentyn, os ydyn nhw'n mynd i gylch meithrin, neu i nursery, neu i playgroup, yn haeddu cael yr amser i ddod yn siaradwyr Cymraeg hyderus. A dyna pam dwi'n gweld bod yna rinweddau i'r Bil yma. Oherwydd dydyn ni fel sefydliad a mudiad ddim yn perchnogi'r Gymraeg—mae'r Gymraeg yn perthyn i bob plentyn ac i bob unigolyn yng Nghymru. Ac felly, mae'n rhaid i ni wneud mwy i gefnogi'r sawl sy'n dymuno i'w plant nhw ddod yn siaradwyr Cymraeg. A dyna dwi'n ei weld fel yr elfen drawsnewidiol bosibl sydd o fewn y Bil.

Thank you. I'm really conscious of time now, so I don't think we'll be able to bring in any more supplementary questions, so if you can keep answers really succinct. Thanks, Tom.

That's all right. I'll abbreviate my questions as well. Can I move on to the workforce? Does the Bill, in your view, do enough in terms of ensuring the necessary education workforce is in place to deliver the increased amount of Welsh language education provision envisaged? If it doesn't, how do you think it could be strengthened to do that?

Fe wnaf i ddechrau. Byddwn i'n dweud nac ydy, dydy o ddim yn mynd yn ddigon pell. Mae'n gosod allan bod yna her yma a bod yna waith i'w wneud, ac, yn amlwg, mae'r holl egwyddor o sefydlu athrofa a'r cyfrifoldebau a fyddai'n syrthio ar yr athrofa wedyn yn mynd rhan o'r ffordd at ddangos y math o strwythurau o gefnogaeth a allai fod mewn lle o safbwynt cynllunio i'r dyfodol, a hefyd darparu hyfforddiant iaith, ac ati, i'r dyfodol, ond byddwn i'n dweud, y tu hwnt i hynny, nad oes dim hanner digon o gydnabyddiaeth o faint yr her o sicrhau maint y gweithlu sydd ei angen arnom ni i wireddu'r uchelgais yn y cyd-destun yma. A dwi'n meddwl bod angen y gydnabyddiaeth o hynny o ran meintioli'r peth, ond hefyd y costau sydd ynghlwm â hynny.

Felly, byddwn i'n dweud bod yna angen sylw llawer manylach—gan gydnabod bod yna gynlluniau eraill yn bodoli o safbwynt datblygu'r gweithlu cyfrwng Cymraeg—ond bod angen cynllun sydd ochr yn ochr, os nad yn rhan o gyflwyno'r Bil, sy'n dangos yn glir sut mae'r holl agenda, yr holl uchelgais o ddatblygu addysg cyfrwng Cymraeg yn cydnabod yr her ac yn mynd ati i ymateb i'r her honno drwy osod y targedau, a sut y mae'r Llywodraeth yn bwriadu mynd ati i gyrraedd y targedau yna o ran uwchsgilio'r gweithlu presennol, ond, ar yr un pryd, ac yn fwy na hynny, byddwn i'n ei ddadlau, creu gweithlu'r dyfodol.

Beth sy'n rhaid i ni ei gydnabod efo'r gweithlu presennol ydy bod yna botensial yna, oes, ond rydych chi'n sôn yn y fan hyn am athrawon sydd o dan bwysau rhyfeddol beth bynnag, sydd ddim â bylchau yn eu hamserlenni, ac ati, efo'r holl bethau newydd yn dod i mewn o ran y cwricwlwm, cymwysterau, a'r holl bethau hynny. Mae'n rhaid i ni gydnabod bod yna botensial o'u mewn nhw, ac mae angen gweithio ac mae angen cefnogi a sicrhau rhaglenni o gefnogaeth sy'n addas i bwrpas ac yn gweithio o fewn y cyd-destunau hynny, yn sicr, ac mae angen cael yr ystod o raglenni, ond mae'n rhaid i ni wirioneddol wneud rhywbeth am ddod â mwy o bobl i mewn i'r proffesiwn sy'n gallu addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae'n rhaid i ni greu athrawon o'r newydd trwy raglenni hyfforddiant athrawon sy'n sicrhau bod pob un person, byddai rhywun yn gobeithio, sy'n cymhwyso i addysgu yng Nghymru yn y dyfodol â'r gallu i addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Felly, mae hi'n ddwy her wahanol, sydd ddim yn cael y gydnabyddiaeth lawn, dwi ddim yn meddwl, o fewn y Bil fel ag y mae o.

Dwi'n credu hefyd bod angen ystyried beth ydy sgileffeithiau anfwriadol buddsoddi'r swm y bydd angen ei fuddsoddi mewn cynyddu'r gweithlu addysg. Mae'r gweithlu addysg yn gysylltiedig efo'r gweithlu blynyddoedd cynnar a'r gweithlu ar gyfer y sector addysg ôl-statudol hefyd. Mae yna lif o staff proffesiynol rhwng y sectorau hynny, ac mae angen sicrhau nad yw cynyddu ein gallu i ddarparu addysg trwy gyfrwng y Gymraeg, neu addysgu'r Gymraeg, yn y sector statudol yn cael effeithiau negyddol ar allu'r sectorau blynyddoedd cynnar ac ôl-statudol i barhau â'r gwaith sy'n digwydd ar hyn o bryd.

Dwi'n credu mai un o'r pethau y mae angen ei ystyried ydy bod yna gyrsiau sydd eisoes wedi cael eu datblygu ar y cyd gyda'r ganolfan, ar hyn o bryd, sydd yn gyrsiau pwrpasol, penodol, ar gyfer y gweithlu blynyddoedd cynnar, o dan faner Camau, a dwi'n credu bod yna sgôp i ddatblygu ac ehangu'r math yna o ddarpariaeth, ar y cyd gyda'r ganolfan a'r athrofa yn y pen draw, i helpu a chefnogi'r staff yna sydd eisoes mewn swydd, ac fel ffordd o gamau cyntaf i ddatblygu sgiliau Cymraeg y rhai sydd yn cymhwyso o'r newydd.

Ond mae angen sicrhau bod gofynion sgiliau Cymraeg y gweithlu addysg statudol yn cael eu hystyried ochr yn ochr ag anghenion y sector blynyddoedd cynnar a'r colegau addysg bellach a phrifysgolion hefyd, achos un o'r pethau a allai godi yn sgil hyn yw ein bod ni'n colli staff o'r ddwy sector naill ochr i addysg statudol, i lenwi'r gofynion sgiliau iaith sydd yn codi o fewn sector addysg statudol.

Thank you. We'll have to move on now to questions from Gareth Davies, please.

Thank you very much, Chair. I want to focus, in my time—however much time I've got—on Part 4 of the Bill. The Welsh Government wants to establish a clear line of accountability at a national, local and school level for the planning of Welsh language education. To what extent do you believe the Bill does this?

Dwi yn croesawu y ffaith y bydd yna lawer mwy o gyfeirio a gosod targedau yn digwydd gan Lywodraeth Cymru. Rydym ni'n gweithio o fewn cyfundrefn y CSGA, y cynlluniau strategol y Gymraeg mewn addysg, ac mae yna fomentwm ar brydiau, ond mae yna lawer o fiwrocratiaeth, mae yna ddiffyg symud yn ddigon cyflym, mae yna ysgolion sydd yn cymryd blynyddoedd i'w hagor neu i'w trosi i fod yn ysgolion cyfrwng Cymraeg. Mae'r ffaith bod gennym ni'r CSGA yn frenin ar y gyfundrefn flaenorol, ble nad oedd hynny, ond dwi yn meddwl bod yr egwyddor fod y Llywodraeth yn cyfeirio ac yn gosod y targedau yna yn llawer gwell na'r drefn bresennol.

Dwi'n meddwl y bydd cyfraniad yr athrofa yn bwysig i rannu arbenigedd, fel rydym ni wedi'i glywed yn barod, a'n gobaith ni ydy y byddwn ni fel mudiad yn parhau i fod yn rhan o'r gwaith cynllunio a thrafod sydd yn digwydd o fewn cynlluniau strategol y Gymraeg mewn addysg o fewn yr awdurdodau lleol, a bod y buddsoddiad angenrheidiol o ran cyfalaf, o ran refeniw, yn parhau i gael ei gynllunio mewn ffordd sydd yn hybu ac yn hyrwyddo gofal plant ac addysg gynnar cyfrwng Cymraeg, yn y ffordd mae o wedi yn flaenorol, oherwydd mi fyddai colli y math yna o gyfle yn gam gwag, yn fy marn i.

Byddwn i'n dweud bod y llinellau atebolrwydd yn eithaf clir o fewn y Bil fel ag y mae o, o ran y disgwyliad i gynllun ar lefel ysgol fod yn atebol i'r awdurdod lleol, a'r awdurdod lleol yn atebol i'r Llywodraeth. Yn amlwg, mae hyn i gyd yn ddibynol ar y cynlluniau hynny a phawb o fewn y system yn cael eu dal i gyfrif ar weithredu a gwireddu, ond hefyd ar dryloywder yr hyn sydd yn y cynlluniau. Felly, dwi'n meddwl bod ffrâm yn glir, ond mae'n ymwneud â sut mae hynny'n cael ei ddefnyddio wedyn, a bod yr atebolrwydd yna yn ddigon cadarn, a bod yna herio lle bo angen herio hefyd.

Diolch. With you mentioning the WESPs, I just wanted to push a bit more on that aspect. In the White Paper, a Welsh education implementation plan was proposed as an alternative to the WESP. Do you agree with the shift in purpose and approach of local authorities, where the Welsh Government—? Because there initially seemed to be a proposed change to the WESP, but then the Bill, from the White Paper, seems to suggest keeping the WESP. So, what would have been the potential that the Welsh education implementation plan could have achieved, different to the WESP? And what would be your professional view on why the WESP has been retained in the Bill?

Cwestiwn diddorol. Dwi ddim yn gwybod. Dwi'n meddwl bod yna elfen o hollti blew o ran p'un ai ydyn ni'n ei alw fo’n gynllun gweithredu neu'n gynllun strategol. Yr hyn sydd yn bwysig ydy bod yna fomentwm, bod yna bethau’n digwydd, fod y ddarpariaeth yn cael ei chynllunio, fod yna dargedau heriol, fod yna dargedau uchelgeisiol, felly dwi'n poeni llai am yr union derm. Dwi'n poeni mwy am sicrhau bod y bobl iawn yn eistedd o gwmpas y bwrdd o fewn y gofod trafod yna gyda'r awdurdod i allu gwneud penderfyniadau mewn ffordd sy'n rhagweithiol ac yn adeiladol. Yn ein profiad ni, mae angen mwy o gyfeirio gan y Llywodraeth ar yr awdurdodau lleol, a dyna pam felly ein bod ni'n croesawu'r elfen honno, oherwydd ei fod o hefyd yn cyplysu efo'r targed cenedlaethol yna o 1 miliwn o siaradwyr erbyn 2050.

Thank you. Finally, I just want to ask about transport, briefly, if I may. How important, in your view, is the provision and availability of transport to families when choosing nursery or school provision in Welsh? Are you surprised to see no mention of transport in the Bill, and would you like to see better recognition of this?

Dwi'n credu bod trafnidiaeth i ysgolion ac addysg yn hollbwysig. Dwi'n credu bod angen mwy o gydnabyddiaeth o bwysigrwydd hynny i deuluoedd ar draws Cymru. Mae trafnidiaeth fforddiadwy i deuluoedd yn rhywbeth rili pwysig iddyn nhw. Mae'r plant, i bob pwrpas, yn mynychu lleoliadau addysg o dair i 18 oed, felly mae yna 15 mlynedd o deithio i fyd addysg i bob plentyn, yn ogystal â’r gofal maen nhw'n ei gael cyn cyrraedd yr ysgol.

Mae angen sicrhau bod yr elfen yna o drafnidiaeth ysgolion nid dim ond ar gael i deuluoedd ar gyfer oed addysg statudol, sef rhwng pump ac 16, mewn gwirionedd. Wrth i'r cyni ariannol ddechrau bwrw yr awdurdodau lleol, dŷn ni'n dechrau gweld gwybodaeth anecdotaidd yn ein cyrraedd ni bod awdurdodau lleol yn dweud, ‘Wel, dŷch chi’n gallu cael y bws i'r lleoliad chweched dosbarth lleol'—sydd efallai ddim yn darparu drwy gyfrwng y Gymraeg—'ond dŷn ni ddim yn fodlon talu i'r plentyn yna ddilyn yr un pwnc drwy gyfrwng y Gymraeg i fynd ar y bws i'r ysgol Gymraeg leol sydd ychydig ymhellach i ffwrdd.’

Mae'r un peth yn wir o ran y plant sydd yn derbyn addysg tair oed rhan-amser. Does dim trafnidiaeth ysgolion ar gyfer addysg rhan-amser yn dair oed. Felly, i'r rhieni hynny sydd efallai ddim yn byw yn rhywle sydd yn hawdd i'w gyrraedd, yn methu cerdded yn hawdd i'r ysgol neu i'r lleoliad agosaf, maen nhw'n gorfod defnyddio’r un lleol yn hytrach na’r un efallai y bydden nhw'n ei ddewis o ran cyfrwng yr iaith, am y rhesymau hynny. Mi oedd yna adroddiad gan y pwyllgor diwylliant, dwi'n credu, oedd yn sôn am amboutu angen gwneud rhyw fath o arolwg ac asesiad, a dwi'n credu, yn sgil y Bil, mae gwir angen ailedrych ar yr argymhelliad yna, ac edrych ar roi hynny rhywle yn y Bil ei hun.

Byddwn i'n dadlau yn gwbl bendant bod angen sicrhau bod y mynediad i addysg cyfrwng Cymraeg ar gael am ddim i'r ysgol agosaf i unrhyw ddisgybl, a hynny o dair i 18. Tra'n cynnwys y meithrin, dwi'n meddwl ei fod o'n bwysig ein bod ni hefyd yn cynnwys chweched dosbarth, a dydy hynny ddim yn wir ar hyn o bryd ym mhob awdurdod lleol. Felly, byddwn i'n dadlau’r achos bod trafnidiaeth yn allweddol. Mae rhieni’n gorfod gwneud penderfyniadau ar sail hwylustod a ffactorau yn ddaearyddol na ddylai fod yn cael eu hystyried lle bod cyfrwng iaith addysg yn y cwestiwn. Felly, byddwn i'n dweud, yn sicr, bod angen mwy o sylw i drafnidiaeth, gyda'r bwriad wedyn bod mynediad rhwydd ac am ddim i addysg Gymraeg ymhob achos.

Thank you. Thank you, Gareth. We'll now move on, lastly, to Lee.

Just a brief question about the evidence paper on the position of the institute. I noticed some anxiety that the new non-tendered model could disrupt the ecosystem of various organisations playing a role in provision. If you could just elaborate a bit more on that, and if any mitigations are suggested.

Dwi ddim cweit yn deall y cwestiwn, ond dwi’n meddwl, i ymhelaethu—

As I understand it, you say in your evidence that by having a non-tendered institute, the current services that you and other organisations offer will potentially be centralised, and that could have an adverse effect.

Dwi ddim yn siŵr os mai dyna oedden ni’n bwriadu ei ddweud, os mai dyna rydyn ni wedi’i ddweud. Dwi’n meddwl ei bod hi’n bwysig cydnabod y berthynas bwysig adeiladol sy’n bodoli rhyngom ni fel mudiad â’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, a’r athrofa, maes o law, hefyd. Felly, mae parhau â’r cydgynllunio dwys yna yn bwysig, oherwydd rydyn ni eisiau cydnabod arbenigedd yr athrofa, maes o law, pan fo’n dod i ddysgu gydol oes, ond hefyd, cydnabod ein bod ni’n gweithio mewn ffordd adeiladol iawn ar nifer o gynlluniau, fel mae Angharad wedi sôn—Cymraeg Gwaith, Camau, y rhaglen arloesol i rieni, Clwb Cwtsh. Felly, beth bynnag ydy’r realiti o gwmpas trefniadaeth yr athrofa, yr hyn rydyn ni’n ei ddweud ydy bod y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol wedi ennill ei blwy, wedi hwyluso ein ffordd ni o weithio o fewn y maes dysgu Cymraeg, a’n bod ni’n awyddus i weld cydnabyddiaeth o bwysigrwydd hynny i’r athrofa ar ei newydd wedd.

Buaswn i’n dweud hefyd mai un o’r pethau sy’n cael ei nodi yw y bydd gan yr athrofa y gallu i gomisiynu pobl i ddarparu cyrsiau llawr gwlad, a dwi’n credu taw un o’r pethau sydd angen ei ystyried yn hynny yw bod gan y ganolfan bresennol, ar hyn o bryd, bartneriaethau gwaith rili da, arloesol gyda nifer o bartneriaid sydd wedi datblygu gwahanol gyrsiau, sydd nawr yn cael eu darparu ar draws Cymru, yn hytrach na mewn pocedi, fel oedd yn digwydd cyn dyfodiad y ganolfan ei hun ryw ddegawd yn ôl erbyn hyn.

O ran beth sy’n digwydd dros y blynyddoedd nesaf, mae angen bod y partneriaethau a’r cydweithio yna yn parhau, a bod beth bynnag sy’n digwydd wrth roi'r athrofa yn ei le ddim yn tanseilio’r gwaith adeiladu sydd wedi digwydd dros y degawd diwethaf, i roi'r cysondeb sydd gyda ni erbyn hyn ym maes Cymraeg i oedolion ar draws Cymru, yn y math o gyrsiau dŷn ni’n gallu eu cynnig i’n gweithlu blynyddoedd cynnar ni ar draws Cymru, ac i unrhyw oedolyn sydd eisiau dysgu’r Gymraeg yn y sector Cymraeg i oedolion.

Thank you so much for attending today. We really appreciate your time. If we have any further or additional questions, is it okay if we write to you? Yes—thank you so much. You’ll be sent a transcript for checking in due course. Diolch. We'll now take a short break for lunch and return at 13:30.

Welcome back. We'll now move on to agenda item 7. This is the fifth evidence session on the Bill. I would like to take this opportunity to welcome Vaughan Gething MS to the committee. Vaughan has joined us at short notice for this afternoon's session. You are very welcome, Vaughan, and we look forward to working with you in the future.

Thank you.

Please could the witnesses introduce themselves and also outline briefly what, if any, involvement they have had in the development of the Bill?

Sori, allwch chi ailadrodd? Mae'n flin gen i. Wnes i ddim clywed yn iawn.

Sorry. Please could the witnesses introduce themselves and also outline briefly what, if any, involvement they've had in the Bill?

Diolch yn fawr. Heini Gruffudd. Dwi'n gadeirydd Dyfodol i'r Iaith. Rydyn ni wedi ymateb i'r Bil yn ysgrifenedig, ond cyn llunio'r Bil, fe gawson ni air gyda rhai Aelodau o'r Senedd.

Myfanwy Jones, cyfarwyddwr Mentrau Iaith Cymru. Rŷn ni hefyd wedi ymateb yn ysgrifenedig yn ystod y broses ymghynghori, ond dyna'r cyfan.

Toni Schiavone, cadeirydd grŵp addysg Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Rŷn ni wedi llunio'n bil ein hunain, ac rydyn ni hefyd wedi gwneud gwaith ymchwil ar oblygiadau unrhyw Fil addysg o ran twf yn yr awdurdodau lleol ac wedi cynnal cyfarfodydd gyda Gweinidogion a gyda swyddogion o fewn Llywodraeth Cymru.

Osian Rhys, aelod o grŵp addysg Cymdeithas yr Iaith. Mae Toni wedi sôn am rai o'r pethau, ond efallai ei bod hi'n werth ychwanegu hefyd mai Cymdeithas yr Iaith, dwi'n credu, oedd y cyntaf i alw am Ddeddf addysg Gymraeg, a hynny yn 2015. Felly, rydyn ni wedi bod yn ymgyrchu ers tro am Ddeddf addysg Gymraeg o ryw fath—efallai nid yn union fel y Bil rydyn ni'n edrych arno heddiw, ond dwi'n meddwl bod hynny'n berthnasol.

Thank you. I'll apologise before we begin that we will need to finish on time today, so if I have to move Members on, would it be okay if I write with any other additional questions after the session? Yes. Thank you. I'll now ask Members to begin questions, and I'll start. Could you outline your initial thoughts on the Bill and the extent to which it will support the work and progress required to achieve the 'Cymraeg 2050' target of 1 million Welsh speakers? And are there any potential unintended consequences?

Gaf i groesawu'r cyfle i ddod o'ch blaen chi? Rwy'n ei werthfawrogi'n fawr. Rwy'n gwerthfawrogi hefyd y bwriad yn y Bil, sef hybu a hwyluso'r defnydd o'r Gymraeg a chynyddu defnydd o'r Gymraeg. A dwi'n credu bod eisiau inni gofio mai bwriad gwirioneddol y Bil yw creu siaradwyr Cymraeg hyderus, yn arbennig lle mae'n rhaid i ddisgyblion ddod i'r cyflwr yna heb fod ganddyn nhw gyfle gartref i siarad yr iaith. O ran y Bil ei hun a chyrraedd y filiwn, mae yna broblem ynglŷn â pha ffigurau rydyn ni'n mynd i'w derbyn fel sail, ai'r cyfrifiad dengmlwyddol, neu ai—? Mae yna arolygon, onid oes? Buaswn i'n awgrymu, yn lle sôn am filiwn, ein bod ni'n cymryd unrhyw linell sail sydd gyda ni heddiw a dyblu hwnna erbyn 2050. Dwi'n credu mai dyna oedd y bwriad gwreiddiol, dyblu'r nifer oedd yng nghyfrifiad 2021. Ond os ydych chi'n cymryd ffigurau llinell sail arall, ein bod ni'n dal i ddyblu hynny.

O ran y Bil a chanlyniadau dŷn ni ddim yn eu disgwyl, mae yna ryw le gen i i ofni bod y diffiniad o addysg Gymraeg yn y Bil yn mynd i gamarwain rhieni am beth sydd yn bosibl i'w disgyblion—mae e'n newid y diffiniad o addysg Gymraeg o'r hyn sydd wedi bod yn nhrafodaeth y Llywodraeth ers 20 mlynedd. A hoffwn i ofyn efallai pam, a phwy sydd wedi newid hwnna a beth y pwrpas dweud bod dysgu Cymraeg fel pwnc yn gyfystyr ag addysg Gymraeg. Mae pob dogfen sydd gan y Llywodraeth hyd yn hyn wedi ymdrin ag addysg Gymraeg fel addysg cyfrwng Cymraeg neu ysgolion Cymraeg, ac yn fanna mae'r llithro yn mynd i ddigwydd, o bosib, yn y Bil yma. Os yw rhieni yn meddwl eu bod nhw'n cael addysg Gymraeg mewn ysgol Saesneg a disgwyl bod eu plant wedyn yn hyderus yn y Gymraeg wrth adael, fydd hynny ddim yn digwydd mwy nag y mae'n digwydd heddiw, dwi'n ofni.

O safbwynt Mentrau Iaith Cymru, rŷn ni'n croesawu’r Bil, yn bendant. Rŷn ni'n falch iawn o weld y targedau 'Cymraeg 2050' yn cael eu gosod ar sail statudol, ac rŷn ni'n croesawu’r llinellau atebolrwydd clir o’r fframweithiau cenedlaethol i'r CSGA ac i’r cynlluniau ysgol. Gyda rhai amrywiaethau neu newidiadau, rŷn ni'n obeithiol y byddai'n llwyddo i gynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg, ond rŷn ni'n gofidio rhywfaint nad yw e'n mynd tuag at gynyddu defnydd y Gymraeg, so, creu pobl sydd yn mynd i ddefnyddio'r Gymraeg, yn hytrach na dim ond gallu defnyddio'r Gymraeg. So, canlyniad anfwriadol gwael iawn fyddai cyrraedd sefyllfa fel Iwerddon, lle byddai nifer fawr o bobl yn gallu dweud eu bod nhw'n siaradwyr Cymraeg, ond eu bod nhw ddim yn defnyddio’r Gymraeg yn ymarferol. So, byddem ni'n hoffi gweld y Bil yn fwy uchelgeisiol o safbwynt defnydd yn bendant o fewn ffiniau addysg a thu allan i furiau’r ysgol. Dwi'n credu bod yna gryfhau yn bosib i'r Bil o safbwynt hynny, yn bendant.

O ran Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, rŷn ni yn croesawu'r Bil a rŷn ni'n gwerthfawrogi'r ffaith bod swyddogion wedi gweithio'n galed i gael y Bil yma o'n blaenau ni fel hyn. Rŷn ni'n gwerthfawrogi'r gwaith yna yn fawr iawn. Fodd bynnag, rŷn ni'n gweld nad yw'r Bil yn mynd i fod yn drawsnewidiol heblaw bod yna newidiadau sylweddol.

Ein man cychwyn ni yw bod 80 y cant o bobl ifanc Cymru yn cael eu hamddifadu o'r Gymraeg ac mai hwnna yw swm a sylwedd ein methiant ni yng Nghymru i newid y drefn fel ag y mae. Yn ein barn ni, yr unig addysg sy'n mynd i sicrhau cynnydd yw addysg cyfrwng Cymraeg, a'r nod, felly, yw bod pob ysgol yn ysgol cyfrwng Cymraeg erbyn y flwyddyn 2050. Yr ysgolion yna sy'n sicrhau bod pob plentyn yn gadael ysgol yn rhugl yn y Gymraeg yn ogystal â'r Saesneg.

I wireddu'r nod yna, rŷn ni'n awgrymu y dylid cael nod statudol, targed o bob ysgol yn ysgol Gymraeg, a'n bod ni'n sefydlu continwwm gan gael gwared ar y syniad o ysgolion yn cael eu rhewi i mewn i gategoriau: man cychwyn yr ysgol heddiw a lle bydd hi o fewn pump, 10, 15 mlynedd, ar hyd y continwwm yna i ddod yn ysgolion Cymraeg.

Yn drydydd, rhaid sicrhau bod yna gontinwwm dysgu ac asesu. Mae'n wirioneddol drist, er bod yr argymhellion yn 2013 wedi dweud bod angen dileu Cymraeg ail iaith, fod pobl ifanc heddiw, sy'n dilyn cwricwlwm Cymraeg ail iaith, ddim hyd yn oed yn cyrraedd y lefel isaf o ran iaith gyntaf yn y Gymraeg. Felly, mae angen sefydlu continwwm dysgu ac asesu gydag un cymwyster. Rŷn ni'n dadlau y dylai pob ysgol gynnig isafswm o 30 y cant o'u haddysg trwy gyfrwng y Gymraeg o fewn pum mlynedd a bod angen buddsoddiad o £20 miliwn y flwyddyn yn y gweithlu i sicrhau eu bod nhw'n abl i gyflawni'r nod yna.

I ychwanegu at beth mae Toni newydd ei ddweud, dwi'n meddwl mai un pryder mawr sydd gennym ni yw bod cymaint yn y Bil yn dibynnu ar reoliadau. Mae llawer iawn yn dibynnu ar benderfyniadau Gweinidogion a gweision sifil yn y dyfydol ac ychydig iawn, yn y bôn, yn y Bil fydd yn sicrhau bod unrhyw beth yn newid o'i gymharu â'r system bresennol. Rŷn ni'n galw am dargedau statudol ar wyneb y Bil. Mae sail statudol yn y Bil dros greu targedau mewn rheoliadau yn fater hollol wahanol.

I ni, fel y dywedodd Toni, y targed yw bod 100 y cant o ysgolion yn dysgu drwy’r Gymraeg erbyn 2050. Dyw’r Bil ddim yn gosod unrhyw darged; does dim canran. Hynny yw, dŷn ni’n meddwl mai 100 y cant yw’r targed i fod, ond mae’r Bil yn hollol annelwig. Does yna ddim targedau o ran cynyddu faint o addysg cyfrwng Cymraeg sydd, faint o ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg sydd mewn ysgolion sy’n dysgu drwy’r Saesneg ar hyn o bryd. Felly, beth bynnag yw bwriad y Llywodraeth, dwi’n meddwl bod angen i hynny fod yn eglur ar wyneb y Bil, yn hytrach na’r sefyllfa sydd gennym ni ar hyn o bryd, lle mae yna ryw deimlad o obeithio’r gorau, ac efallai fod y Bil yn iawn, gallen ni roi ffydd y bydd popeth yn gweithio'n allan yn ocê. I ni, rŷn ni'n dechrau gyda'r plant; fel y dywedodd Toni, mae 80 y cant o blant Cymru yn gadael yr ysgol, yn y bôn, heb allu siarad Cymraeg.

Mae adroddiadau’r Llywodraeth, adroddiad Sioned Davies yn 2013, wedi ei gwneud hi'n hollol glir dyw dysgu’r Gymraeg fel pwnc ddim yn creu siaradwyr hyderus. Dyna pam dŷn ni’n galw am gynyddu’r ddarpariaeth Gymraeg mewn ysgolion Saesneg, troi ysgolion, yn y bôn, yn ysgolion dwyieithog, wedyn yn ysgolion cyfrwng Cymraeg dros amser, fel bod cenhedlaeth ein plant a’n hwyrion ni yn cael y Gymraeg. Does dim byd y gallwn ni ei wneud am y plant sy'n gadael yr ysgol nawr. Am y blynyddoedd nesaf, hyd yn oed y degawdau nesaf, bydd y mwyafrif o blant yn gadael yr ysgol heb siarad Cymraeg, a'n teimlad ni yw bod dim byd yn y Bil sy'n mynd i newid hynny.

Thank you. I know you've just touched on this, but what are your views on how it is proposed under the Bill that the number of Welsh speakers will be calculated, and are there any changes you would like to see?

Dwi’n credu fy mod i wedi sôn yn fanna am y posibilrwydd o osod targed o ddyblu ar sail heddiw, pa fath o gyfrifiad rŷch chi ei wneud heddiw, neu gafodd ei wneud yn 2021, a bod hynny’n dyblu, neu mi allem ni fod mewn sefyllfa o feddwl ein bod ni wedi cyrraedd miliwn yn hawdd iawn, ond heb fod yna gamau gwirioneddol wedi eu cyrraedd ar lawr gwlad.

Ond mi fuaswn i yn meddwl hefyd ei bod hi’n bwysig nid yn unig i gyfrif—. Dyna fe, yn ôl y cyfrifiad, mae yna 0.5 miliwn yn awr yn siarad yr iaith, ond y nifer sy'n ei siarad hi bob dydd lawer yn llai; efallai fod rhyw 200,000 yn siarad yr iaith yn gyson, a dwi’n credu bod eisiau inni hefyd fesur faint o bobl yng Nghymru sy’n defnyddio’r iaith yn eu bywyd bob dydd, naill ai’n wythnosol neu’n ddyddiol, a bod yn rhaid cael cyfuniad o ystadegau wedyn ar niferoedd siarad a’r niferoedd defnyddwyr. Ac mae hynny’n greiddiol, dwi’n meddwl, os ŷn ni eisiau creu'r math o gymdeithas ddwyieithog.

Mae yna un peth fyddai'n werth sôn amdano fan hyn, sef, yng Ngwlad y Basgiaid, mae yna gynnydd mawr wedi bod mewn ysgolion Basgeg, ond mae yna ddisgwyliad hefyd gan Lywodraeth Gwlad y Basgiaid bod pob swyddog yn y Llywodraeth, pob athro yn y wlad, yn cyrraedd lefel C1. Nawr te, mae hwnna’n ffordd arall o fesur: ydym ni eisiau mesur hefyd nid yn unig y siaradwyr, ond ar ba lefel maen hwn yn llwyddo?

Nawr, buaswn i, os af i ymlaen ychydig bach, ddadlau ychydig bach am ba mor berthnasol yw hynny i lawer o ysgolion, ysgolion cynradd ac yn y blaen, ond buaswn i’n hoffi meddwl ein bod ni’n gallu mesur rhywsut pa mor hyderus yw disgyblion yn ôl eu hoed ac yn ôl eu gallu cynhenid, ac mae hynny’n rhoi i chi ryw fath o ddilyniant wedyn o’r sector cynradd hyd at ddiwedd y sector uwchradd.

A gaf i ategu'r hyn yr oedd Heini yn ei ddweud fanna? Mae’r mentrau iaith yn gweld gwerth mawr yn y cyfrifiad fel y mae e wedi bod, o safbwynt y ffaith ei fod e’n rhoi cyfle inni i groesgyfeirio nifer y siaradwyr Cymraeg gyda nodweddion eraill, ac yn ein galluogi ni wedyn i gynllunio ar sail hynny. Ond byddwn i’n hoffi cytuno’n llwyr bod angen ffordd o fesur defnydd, ffordd gyson, gynhwysfawr. Mae wedi bod arolwg defnydd yn cael ei redeg rhwng y comisiynydd a’r Llywodraeth fesul pum mlynedd, ond dyw e ddim wedi bod yn ddigon cyson nac yn ddigon cynhwysfawr, ac mae angen iddo fe fod yn fesur ar lefel genedlaethol a ward, fel y cyfrifiad, fel ein bod ni’n gallu gweld realiti’r sefyllfa o safbwynt defnydd y Gymraeg, yn hytrach na dim ond niferoedd.

Os gallwn ni fynd yn ôl at brofiadau plant, buaswn i’n dweud mai’r mesur pwysicaf ydy cyrhaeddiad plant ar ddiwedd cyfnod dysgu. Er enghraifft, os edrychwn ni ar yr ystadegau diweddaraf, mae 22.5 y cant o blant ysgolion cynradd Cymru yn rhugl yn y Gymraeg yn dilyn addysg cyfrwng Cymraeg. Ond erbyn diwedd cyfnod allweddol 4, mae hwnna wedi syrthio i 13.5 y cant. Os ewch chi i gyfnod ôl-16, mae hwnna’n syrthio eto, i lai na 5 y cant. Mae cael cynnydd o 10 y cant, yn defnyddio’r ffigurau yna fel sail ar gyfer mesur y cynnydd yna, yn allweddol, ond mae hwnna ynddo’i hunan yn dangos diffyg y drefn bresennol. Mae’r ystadegau yna wedi dod oddi wrthych chi, oddi wrth y wybodaeth a gasglwyd gan Lywodraeth Cymru.

Dyna’n man cychwyn ni bob tro: beth yw profiadau plant? I ba raddau mae’r system addysg ar hyn o bryd yn darparu ar eu cyfer nhw ac i ba raddau maen nhw’n cael eu hamddifadu o’r gallu i fod yn rhugl yn y Gymraeg, gan gynnwys, gyda llaw, y Gweinidog addysg, sydd wedi cael addysg ail iaith, sydd wedi gwneud addysg TGAU a Safon Uwch, ond sydd ddim wedi magu’r hyder i fod yn siaradwr a defnyddiwr o’r Gymraeg. Eto, yn 2013, nodwyd y methiant yma, gofynnwyd am un continwwm dysgu ac asesu, ond mae arnaf i ofn ein bod ni wedi methu â gwneud hynny, ac mae yna gyfrifoldeb arnom ni a chi i sicrhau nad yw’r genhedlaeth nesaf o bobl ifanc yn cael yr un profiadau yna.

Yn y bôn, dwi’n meddwl—. Cymdeithas yr Iaith wnaeth alw am y filiwn yn y lle cyntaf, a gwnaeth pleidiau ei roi e yn eu maniffestos, gan gynnwys y Blaid Lafur, wrth gwrs, ac felly mae e wedi dod yn rhan o bolisi’r Llywodraeth—miliwn o siaradwyr Cymraeg. Beth dŷn ni’n ei weld yn y Bil yma yw, buaswn i’n dadlau, ymdrech gan y gwasanaeth sifil i wneud i hwnna ddigwydd heb wneud beth sydd angen digwydd i ddyblu nifer y siaradwyr Cymraeg mewn gwirionedd. Doedden ni ddim yn galw am filiwn o siaradwyr er mwyn i rywun ffeindio ffordd o dicio’r bocs yna. Hynny yw, pwrpas hynny yn y bôn oedd dangos bod angen newid sylweddol ym mholisi cyhoeddus tuag at y Gymraeg; mae angen gwneud llawer mwy. Yn lle gwneud hynny, beth dŷn ni’n cael nawr yw ei roi e ar wyneb y Bil ond hefyd gadael i'r Gweinidogion benderfynu sut mae’r filiwn yna’n cael ei gyfrifo, yn hytrach na dilyn y cyfrifiad, sef, dwi’n meddwl, beth mae pawb yn ei dderbyn oedd y filiwn yn golygu, gan mai yng nghyd-destun y cyfrifiad oedd y targed yna yn cael ei sôn amdano.

I ni, dyw’r filiwn ddim yn berthnasol i addysg yng Nghymru. Dŷn ni ddim eisiau rhoi addysg Gymraeg i blant er mwyn cyrraedd y targed yma. Hynny yw, dŷn ni eisiau i blant gael y Gymraeg yn eu hawl eu hunain, achos mae hawl gan—they have the right—mae hawl gan blant i gael y Gymraeg; plant sy’n byw yng Nghymru, beth bynnag eu cefndir nhw, ble bynnag yng Nghymru maen nhw’n byw, pryd bynnag ddaethon nhw i fyw i Gymru, dylai fod pawb yn cael y Gymraeg. Dŷn ni’n gwybod dyw'r system ail iaith ddim yn gweithio. Yr unig ffordd, felly, o fynd i’r afael â’r mater yma yw cynyddu’r ddarpariaeth Gymraeg ym mhob lleoliad addysgol, a dyw e ddim byd i'w wneud â’r filiwn. Mae fe i'w wneud â hawl pob plentyn i gael y Gymraeg, a dyw cyplysu’r filiwn yn y ffordd mae’r Bil yma’n ei wneud, yn ein barn ni fel Cymdeithas yr Iaith, ddim yn ddefnyddiol o gwbl.

Diolch. We'll now move to questions from Cefin Campbell, please.

Diolch yn fawr iawn i chi i gyd am eich tystiolaeth, i ddechrau. Mae wedi bod yn waith defnyddiol dros ben, ac mi fydd e pan fyddwn ni’n llunio adroddiad ac argymhellion maes o law. Dwi i jest, yn y rhan yma o’r cwestiynu, yn mynd i ganolbwyntio ar y fframwaith CEFR. Mae’n ddiddorol, os caf i droi at Dyfodol i’r Iaith, sydd wedi mynegi amheuaeth ynglŷn â sut mae’r fframwaith yna’n gallu priodoli ei hun ar gyfer y ddarpariaeth neu'r gyfundrefn statudol addysg. Cwestiwn i Gymdeithas yr Iaith yn sgil sylwadau Toni ac Osian ynglŷn â chael gwared ar ail iaith, sydd yn rhywbeth sydd wedi bod yn ddeisyfiad ers dros ddegawd a dŷn ni wedi methu: ydych chi’n gweld y fframwaith newydd yma’n ffordd o gael gwared ar iaith gyntaf ac ail iaith a’n bod ni’n gallu mesur sgiliau iaith ar hyd continwwm, ond derbyn y pwynt rydych chi’n ei wneud bod gwella’r sgiliau iaith yna’n dibynnu ar fwy o addysgu cyfrwng yn hytrach nag addysgu fel pwnc? Mae croeso i Myfanwy ddod â sylwadau hefyd ar y CEFR yn gyffredinol. Felly, dwi i ddim yn gwybod, gaf i ddechrau gyda’r amheuon, efallai, ŷch chi wedi eu nodi yn eich tystiolaeth chi?

Mae CEFR, wrth gwrs, system CEFR, yn cael ei defnyddio yn helaeth ar draws Ewrop, yn bennaf yng nghyd-destun oedolion sydd yn dysgu iaith fel ail iaith, ac, i'r perwyl hwnnw, mae e'n gweithio'n effeithiol iawn, ac mae angen i ni yng Nghymru fabwysiadu'r cynllun yna. Un rhan o'r cynllun yna, fel y dywedais i gynnau ynghylch gwlad y Basgiaid, yw bod disgwyl i bob swyddog Llywodraeth, pob athro ac yn y blaen, pob swyddog proffesiynol, i fod wedi cyrraedd lefel C1.

Dwi ddim yn credu bod hwn yn berthnasol iawn i addysg blant. Fe gewch chi blant cefn gwlad, yn ôl eu gallu, yn siarad Cymraeg yn hollol hyderus ac efallai na fyddan nhw'n dod yn agos at C1. Mae'n rhaid inni fesur iaith plant yn ôl eu hoed ac yn ôl eu gallu cynhenid, ac rwy'n credu bod angen system wahanol o fesur cyrhaeddiad a gallu plant ysgol, yn arbennig yn y sector gynradd, wrth gwrs. Gallwch chi ddadlau yn y sector uwchradd, popeth yn dda, mae angen anelu at hynny, ond mae hynny'n rhoi'r holl ysgolion Saesneg yng Nghymru mewn anhawster mawr, achos fyddan nhw byth yn gallu cyrraedd y lefelau sydd yn bosibl i'r rhai sydd yn mynychu ysgolion Cymraeg. Ai continwwm yw'r ateb? Posib taw e. Ond, yn y bôn, mae'n rhaid inni feddwl am system realistig sydd yn addas i blant ac ysgolion, fel bod pob plentyn a phob disgybl sydd mewn ysgol yn hyderus o ran defnyddio'r iaith sydd ganddo. O ran ysgolion Saesneg, fe fyddai'n llawer iawn mwy defnyddiol roi pwyslais mawr ar yr iaith lafar yn hytrach nag ar lefelau proffesiynol fyddai eu hangen i gyrraedd lefel C1, a gallen nhw gyrraedd hwnna, wedyn, yn ddiweddarach. Mae'n rhaid anelu at y math o iaith byddai disgyblion yn gallu defnyddio'n realistig. Hynny yw, gwnes i efallai gyrraedd lefel C1 yn Ffrangeg 50 mlynedd yn ôl ac yn hollol anhyderus o ran ei siarad. Mae'n rhaid inni gael lefelau sydd yn addas i ddisgyblion ac addas i'w defnyddio mewn bywyd bob dydd, ac mae'n rhaid i hwnna fod, yn y sector Saesneg yn bennaf, ar lafar; yn y sector Cymraeg, mae yna lawer mwy o ryddid gyda chi. Felly, buaswn i dipyn bach yn amheus o dderbyn, fel fframwaith, CEFR fel yr unig fframwaith y mae sôn amdano yn y Bil hwn.

Iawn, diolch.

O ran CEFR ei hun, rwy'n credu ei fod yn cynnig datrysiad o safbwynt adnabod lefelau iaith mewn ffordd ystyrlon, ond byddwn i hefyd yn ategu bod angen rhoi elfen—mae angen addasu hi, yn amlwg, i sefyllfa'r Gymraeg, ac mae'r elfen yna o fesur hyder a pharodrwydd i'w defnyddio yn bwysig o fewn y fframwaith. Hynny yw, dwi wedi gweld sefyllfaoedd lle mae rhywun mewn gweithle sy'n mesur ar fframwaith, ond nid fframwaith CEFR, lle mae rhywun yn cyrraedd lefel 3—mewn theori yn cyrraedd lefel 3 o ran gallu—ond â dim bwriad o gwbl i ddefnyddio'r iaith maen nhw wedi'i chaffael at y lefel honno. Felly, dwi'n credu bod yna elfen o fesur parodrwydd, nid parodrwydd o ran unrhyw beth emosiynol, ond hyder i ddefnyddio'r Gymraeg o fewn y fframwaith, os ydy e'n bosib adeiladu hwnna i mewn. Ac, wrth gwrs, er mwyn iddo fod yn un continwwm, byddai'n rhaid mapio fe yn erbyn pa bynnag drefn asesu sydd o fewn ysgolion. Dwi ddim yn awgrymu fy mod i'n gwybod sut byddai gwneud hynna, ond, yn amlwg, mae'n rhaid iddo, rhyw ffordd, fapio i gyfateb â'r ffordd mae ysgolion yn asesu iaith ar hyn o bryd, cyrhaeddiad ieithyddol ar hyd yr ystod o addysg Saesneg i Gymraeg.

Iawn. Diolch yn fawr.

Dwi'n mynd i ddyfynnu un o'r cwestiynau. Mae CEFR wedi ei gynllunio'n benodol ar gyfer dysgu ieithoedd tramor neu ail ieithoedd. Pa mor briodol yw cymhwyso hyn i gyd-destun dysgu'r Gymraeg? Dyw e ddim. Dyw e ddim. Mae'n ddargyfeiriad. Nôl yn 2013, awgrymodd adroddiad ar ail iaith y dylem sefydlu'r fframwaith llythrennedd ar gyfer y Gymraeg, sydd eisoes gyda ni. Yn ein hysgolion ni, mae disgrifiadau lefel o gyrhaeddiad yn y Gymraeg ar ddiwedd cyfnod allweddol 1, cyfnod allweddol 2, cyfnod allweddol 3 a chyfnod allweddol 4. Pam nad ŷm ni'n defnyddio hwnna? Mae gyda ni ein ffyrdd ni yng Nghymru o fesur cynnydd, sydd wedi bodoli ac sydd yn ddealladwy. Mae pob rhiant ym mhob ysgol yn cael adroddiad ar gyraeddiadau eu plant nhw drwy'r disgrifiadau lefel. Felly, pam ŷn ni'n mynd i gyfeiriad fframwaith sydd, gyda phob parch, yn estron? Mae'n ddargyfeiriad.

Byddwn i'n ategu hynny. Os yw rhywun sydd mewn ysgol cyfrwng Saesneg ar hyn o bryd yn dweud eu bod nhw'n methu siarad Cymraeg, o dan y fframwaith yma, bydden nhw'n gallu dweud eu bod nhw'n lefel A1. Ydyn nhw'n well eu byd achos hynny? Dwi ddim yn meddwl eu bod nhw. Mae'n teimlo fel ein bod ni, yn y Bil, yn hytrach na mynd i'r afael â gwraidd y broblem, sef bod y system addysg yn methu ein plant ni, yn dargyfeirio'r sylw'n fwriadol, neu jest yn chwarae o gwmpas gyda phethau sydd ddim, mewn gwirionedd, yn mynd i wneud llawer o wahaniaeth. Mae'n teimlo bod y Bil yn trio gwneud llawer o bethau, a phopeth ond rhoi sicrwydd bod addysg cyfrwng Cymraeg dros amser yn mynd i fod yn rhywbeth mae pob plentyn yng Nghymru'n ei chael.

Yr hyn sydd yn bwysig yw bod rhieni wedi ymgyfarwyddo â'r cwricwlwm ac â'r disgrifiadau o gyraeddiadau. Pam nad ydyn ni'n defnyddio'r drefn yna ar gyfer mesur cynnydd yn y Gymraeg, ond, ar yr un pryd, yn cael gwared ar y syniad yma bod yna un lefel cyrhaeddiad ar gyfer ail iaith, ac yna lefel arall ar gyfer iaith gyntaf? Ar hyn o bryd, gyda phlant ail iaith, a phobl ifanc ail iaith, rŷch chi'n adeiladu pont sy'n stopio hanner ffordd dros yr afon. Mae hwnna'n anghyfrifol, ac mae'n rhaid gwneud rhywbeth am hwnna.

Ydych chi'n meddwl bod y fframwaith yma yn cynnig ffordd o wahaniaethau rhwng y llwybr iaith gyntaf ac ail iaith, gan y byddai pawb yn cael eu mesur ar yr un fframwaith?

Dylai pobl gael eu mesur ar yr un fframwaith.

Ond nid CEFR, yn eich barn chi.

Mae CEFR wedi cael ei gynllunio ar gyfer dysgu ieithoedd tramor ac ail iaith. Pam ydyn ni'n chwilio am rywbeth arall pan fo gyda ni'r profiad yng Nghymru o ddatblygu'r ffyrdd o fesur cynnydd? Mae gyda ni'r gallu o fewn Cymru i greu ein fframwaith ni'n hunain gan ddefnyddio ac adeiladu ar yr hyn sydd eisoes gyda ni. Mae'r fframwaith llythrennedd yn un, a'r disgrifiadau lefel cyrhaeddiad yw'r llall.

Hoffwn i ychwanegu un pwynt, os gwelwch yn dda: mae'n iawn, pa ddull bynnag rŷn ni'n ei ddefnyddio i fesur, ond mae'n rhaid i'r dull o fesur gael ei wneud yn iawn. Ar hyn o bryd, mewn ysgolion yng Nghymru, y Gymraeg yw'r unig bwnc lle rŷch chi'n gallu disgyn yn safon eich gallu a'ch sgiliau wrth newid o'r sector cynradd i'r uwchradd. Mae rhyw 20 y cant, neu 25 y cant, o ddisgyblion Cymru sydd wedi bod mewn ysgolion cynradd iaith gyntaf yn trosglwyddo i ail iaith erbyn y sector uwchradd, yn arbennig yng Ngwynedd a rhai siroedd yn y gorllewin. Mae'n rhaid cael rhywbeth yn y Bil sy'n ei gwneud hi'n angenrheidiol, beth bynnag yw'ch lefel chi o ran iaith, eich bod chi'n cynyddu drwy'r system addysg, nid yn cwympo nôl, fel sy'n digwydd heddiw.

Thank you. Sorry, Cefin, we'll have to move on to Tom's questions. We'll go online to Tom now, please.

Diolch, Buffy. You've touched on a lot of the ground I was going to ask, so, in the interest of time, I'll skip over a few of the questions I had planned. Can we talk about the exemptions? We'll start there, in terms of the provisions in the Bill for primarily English schools getting those temporary exemptions from the requirement to provide the minimum of 10 per cent Welsh language education. I know that, in written evidence, Cymdeithas yr Iaith in particular have mentioned specific concerns about the length of the exemptions, and wanted to see these provisions removed. So, maybe that's the best place to start, and then if others want to come in and elaborate—that might be the best way to approach that.

Diolch am y cwestiwn. O'n safbwynt ni, rŷn ni'n moyn i'r Bil yma fod yn gynhwysol, i gynnwys pawb, a dŷn ni ddim yn teimlo bod trafod esemptio a thynnu allan yn gymorth o gwbl. Felly, buasem ni'n bryderus iawn o unrhyw awgrym o wneud hynny. Rŷn ni eisiau cael pob ysgol a phob plentyn yn teimlo eu bod nhw'n rhan o'r un drefn o sicrhau bod y Gymraeg yn dod yn rhan o'u bywydau nhw. Mae rhai yn mynd i fedru'i chael hi yn gyflym iawn; i rai eraill, mae'n mynd i gymryd amser i wneud hynny. Ond mae'n beryglus cynnig esemptiad, yn ein barn ni, ac mae'n torri ar draws ein syniadaeth ni a'r egwyddor o ymgorffori a chynnwys pawb yng Nghymru, beth bynnag ydy eu cefndir ieithyddol, beth bynnag ydy eu sefyllfa yn y cartref. Dwi'n dod o gartref cymysg iaith; mae pobl eraill yn dod o gartref a oedd yn Gymraeg iaith gyntaf neu Saesneg iaith gyntaf. Rŷn ni eisiau cael gwared ar y rhaniadau yna fel bod pawb yn dilyn yr un llwybr tuag at ruglder yn y Gymraeg.

Os gallaf i ychwanegu at hynny, dwi'n meddwl fel rhan o'r cwestiwn hefyd, Tom, rydych chi'n sôn am y lleiafswm o 10 y cant o addysg Gymraeg. Fe wnes i wylio tystiolaeth y Gweinidog wythnos diwethaf, ac fe wnaeth y gwas sifil a oedd gyda'r Gweinidog gadarnhau bod y 10 y cant yna yn cynrychioli'r status quo, sef beth rŷn ni'n gwybod yn barod, ond mae'r cadarnhad yna yn codi mwy fyth o gwestiynau, achos os ydy'r Bil yma yn darparu bod plant sydd mewn ysgolion cyfrwng Saesneg yn mynd i gael 10 y cant, sef yn union beth maen nhw'n cael nawr, sut ar y ddaear mae hynny yn mynd i olygu unrhyw gynnydd o gwbl? Pam ar y ddaear byddech chi'n rhoi esemptiad i ysgolion rhag darparu rhywbeth maen nhw i fod yn ei ddarparu ar hyn o bryd? Cawson ni hefyd gadarnhad gan y cyfreithiwr a oedd yn bresennol nad yw hynny hyd yn oed yn golygu 10 y cant i bob plentyn, sy'n ddigon i ddrysu pen unrhyw un.

Yn y bôn, rydyn ni'n gwybod nad yw'r 10 y cant yna ddim yn creu siaradwyr hyderus. Mae'r Bil fel petai yn esgus ei fod e'n mynd i wneud hynny. So yn ogystal â'r diffyg esemptiad, dyw'r 10 y cant yna jest ynddo ei hun ddim yn symud dim byd ymlaen. Yn ein tystiolaeth ysgrifenedig, rydyn ni wedi sôn am darged o 30 y cant i bob ysgol yng Nghymru, fel bod tua diwrnod a hanner, efallai, o ddarpariaeth pob ysgol yn cael ei wneud trwy gyfrwng y Gymraeg. Os ydych chi'n anelu at rywbeth fel yna, rhywbeth sy'n welliant ar y sefyllfa bresennol, dwi'n meddwl ei fod e'n deg rhoi ychydig o amser i ysgolion wneud hynny, a dwi'n meddwl ein bod ni'n cynnig pum mlynedd yn ein papur ni.

Yr unig beth roeddwn i eisiau ei ddweud hefyd am yr esemptiad yw ei bod hi'n edrych i ni fel ei bod hi'n bosib—gan gymryd bod y 10 y cant yn mynd i gael ei gynyddu dros amser i rywbeth uwch na hynny, sydd yn bosibilrwydd yn y Bil—y byddai modd i ysgol wneud cais am esemptiad am y 10 y cant, sy'n chwe blynedd, ac wedyn, petasai fe'n cynyddu i 15 y cant, gallen nhw wneud esemptiad pellach, ac yn y bôn, byddai'r plant yna yn colli allan am genedlaethau. Felly, dwi'n meddwl bod hynny'n rhywbeth y byddai'r pwyllgor yn gallu edrych arno, a chysylltu â'r Gweinidog i holi a ydy'r esemptiad yna yn rhywbeth sy'n gallu digwydd bob tro mae'r cynnydd yna yn digwydd.

Fyddwn i ddim yn anghytuno gyda'r syniad o gynnig esemptiad er mwyn gwneud y Bil fod yn weithredol bosibl, ond a dweud y gwir, byddwn i'n awgrymu mai 10 y cant fyddai'r esemptiad. Hynny ydy, dwi ddim yn gweld pam, fel roedd Osian yn sôn, fyddai modd i rywun eithrio ei hun allan o sefyllfa maen nhw i fod yn ei wneud ar hyn o bryd. Deg y cant yw'r isafswm, sydd ddim yn gweithio ar hyn o bryd i greu siaradwyr Cymraeg, felly byddai modd rhoi esemptiad i rai sefyllfaoedd anarferol iawn i beidio cynyddu o'r sefyllfa yna yn syth bin, ond i wneud hynny yn arafach. Ond allaf i ddim gweld unrhyw fudd o gwbl mewn rhoi esemptiad i bobl rhag gorfod darparu 10 y cant. Rŷn ni'n gwybod nad yw'r 10 y cant ei hun ddim yn eu cyrraedd nhw i'r rhicyn lleiaf o safbwynt medru defnyddio'r Gymraeg, a dyna beth rydyn ni'n edrych amdano yn y pen draw. So, byddwn i'n argymell naill ai ein bod ni'n codi'r rhicyn o'r 10 y cant yna, neu ein bod ni'n gosod y 10 y cant fel yr esemptiad.

Mae'r Gymraeg wedi bod yn iaith statudol ym mhob ysgol ers 1988. Sut yw hi fod yna rai ysgolion yn sôn am y 10 cant yna—ble mae'r cynnydd wedi bod? Dylem ni fod yn sôn am godi'r gwaelodlin yna a chynnwys pawb, pob ysgol, yn y broses yna.

Dwi wedi clywed rhai o sgyrsiau'r pwyllgor ar y pwnc yma, ac yn deall y byddai rhai ysgolion ar y ffin sydd heb staff addas, sydd heb athrawon Cymraeg, heb athrawon sy'n gallu siarad Cymraeg, mewn trafferth os nad oes esemptiad ar hynny, efallai gyda'r ewyllys gorau. Buaswn i'n dymuno gweld, felly, yn y Bil bod yna gyfeiriad penodol at gynyddu nifer y staff sydd yn gallu dysgu'r Gymraeg neu drwy gyfrwng y Gymraeg.

Yn 'Cymraeg 2050', fe argymhellodd y Llywodraeth fod angen 5,400 o athrawon ychwanegol ar gyfer y sector addysg Gymraeg, a hefyd 700 o athrawon Cymraeg ychwanegol erbyn 2050. Dwi ddim yn siŵr faint o'r athrawon hynny sydd wedi eu penodi, faint sydd gyda ni, beth yw'r cynnydd sydd wedi bod, ond nawr yw'r amser, dwi'n meddwl, i gael yn y Bil dargedau cwbl benodol am nifer y staff angenrheidiol yn y sector Gymraeg a hefyd yn y sector Saesneg. Gallai hynny gynnwys staff newydd, gallai hefyd gynnwys rhoi hyfforddiant iaith i staff, ond mae'n rhaid i hwn fod yn greiddiol yn y Bil os yw'r Bil i gyrraedd y targedau eraill. Ac o wneud hynny, efallai na fydd angen esemptiad yn y dyfodol, ond ar hyn o bryd gallaf ddychmygu bod rhai ysgolion yn ei chael hi'n anodd iawn.

It's like you predicted my next question, because I was just about to ask you about workforce. I wonder whether others feel that the education workforce is in place to deliver the increased amount of Welsh language provision envisaged. I'm guessing that you don't feel that that is the case, and therefore how could the Bill be strengthened?

And just to come back to that last point, I suppose, about having targets, if you like, embedded into the Bill, would they be national, in your view? Could they be geographic? Because I'm conscious that if you had a target of 700 more Welsh teachers, or whatever, and you just did that in the Welsh language heartlands in the west and you didn't have those additional teachers in Flintshire and Monmouthshire and these places, it doesn't actually solve the problem you mentioned about schools on the border. So, I wonder whether there is specific consideration that you might want to give on that front as well.

Mae angen targedau cenedlaethol, yn bendant iawn, ond fel gyda gweddill y system addysg Gymraeg, mae yna dargedau cenedlaethol ac mae'r Llywodraeth yn rhoi'r targedau wedyn i'r siroedd i'w cyflawni. Wedyn, mae'r siroedd eu hunain yn eu cynlluniau strategol y Gymraeg mewn addysg yn datblygu targedau penodol ar eu cyfer nhw. Felly, dwi'n tybio bod angen i'r Llywodraeth roi arweiniad a dweud wrth bob awdurdod lleol beth ddylai eu targedau nhw fod, a'u bod nhw wedyn yn addasu'r targedau yna ar gyfer yr ysgolion sydd gyda nhw. Ond mae'n rhaid i chi gael y gefnogaeth ganolog genedlaethol o ran ariannu cyrsiau hyfforddi athrawon a'r holl system yna.

Mae yna bwynt arall am fyfyrwyr yr hoffwn i ddod ato fe nes ymlaen, os yw hwnna'n iawn.

Mae hwnna'n bwynt pwysig. Mae'n rhaid i'r targedau fod yn wahaniaethol yn ôl sefyllfa bresennol yr awdurdodau, a dyna pam rŷm ni wedi tynnu allan dogfen fel hyn sy'n dangos beth ydy'r sefyllfa ym mhob un awdurdod. Mae angen addasu'r targed yn ôl man cychwyn pob awdurdod.

Ond i fod yn gadarnhaol, gadewch i ni atgoffa ein hunain fod 31.4 y cant o'n gweithlu ni eisoes yn rhugl yn y Gymraeg. Mae 7.7 y cant o'r gweithlu bron â bod yn rhugl yn y Gymraeg. Rŷm ni'n sôn am 40 y cant o'n gweithlu ni eisoes yn gallu cyflwyno, yn rhannol neu'n gyfan gwbl, drwy gyfrwng y Gymraeg. O dan hwnna, mae yna 25 y cant posibl o'r athrawon sydd gyda rhywfaint o afael ar y Gymraeg, ond sydd ddim wedi cael y cyfleoedd i ddatblygu'r Gymraeg yn y gweithle ac yn eu haddysg gydol oes. Ac mae bron pawb yn y system addysg wedi cael rhywfaint o addysg Gymraeg yn eu haddysg nhw eu hunain.

Felly, gallwn ni adeiladu ar sylfaen llawer iawn cryfach na'r hyn sydd yn cael ei awgrymu. Ac fel roeddwn i'n dweud wrth y Gweinidog addysg ddoe, mae'r un problem o ran gweithlu ymysg athrawon a gofynion o ran gwyddoniaeth a mathemateg. Dyw hwnna ddim yn esgus dros beidio â chyflwyno'r pynciau yna. Ein job ni ydy sicrhau bod yr athrawon mewn swydd a'r rhai sy'n dod i fewn i'r gwaith yma yn datblygu eu sgiliau iaith nhw tra eu bod nhw yn y gweithle, yn yr ysgolion, yn ogystal â chyn eu bod nhw'n cyrraedd yna.

Mae'n dod nôl, mewn ffordd, i'r diffyg targed addysg yn y Bil, achos pe bai yna darged addysg Gymraeg yn y Bil erbyn rhyw ddyddiad, gallech chi roi dyletswydd ar y Gweinidogion i sicrhau bod yr hyfforddiant yna yn cael ei ddarparu er mwyn cyflawni amcanion y Bil, neu beth bynnag. Dwi'n meddwl bod y Llywodraeth yn dweud eu bod nhw wedi bod yn trio yn barod. Dwi'n meddwl bod yr ymdrech sy'n cael ei gwneud ar hyn o bryd gan y Llywodraeth o ran Cymreigio'r gweithlu yn druenus, a dweud y gwir, hyd yn oed ar gyfer y galw presennol, heb sôn am os oes cynnydd i fod, ac felly, p'un ai ydyw e yn y Bil neu'n rhywle arall, yn sicr mae angen i'r Llywodraeth edrych eto ar ei chynlluniau o ran hyfforddi gweithlu sy'n gallu dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, ac mae hyd yn oed y lleisiau mwyaf ceidwadol sy'n siarad gyda chi yn awgrymu bod y sefyllfa bresennol yn annigonol o ran hynny, dwi'n meddwl.

The workforce should include the assistants. There are 26,000 teachers in our schools, but there are 31,000 assistants working in the education system. Many of those fall outside the usual arrangements in terms of training at a national level and at a local authority level. So, any plan regarding the development of the workforce needs to include everybody. And, out of those 31,000 assistants, there are probably thousands that, with the right support, encouragement and guidance, could teach through the medium of Welsh, but there is a need for a plan and a strategy for the workforce as a whole. It's an important question.

Tom.

In the interest of time, I've got loads more, but I'll leave it there, because I know you've got to get on.

Okay. Thank you. Thank you, Tom. We'll now move to Gareth, please.

Thank you very much, Chair. Good afternoon, everybody. I want to focus on Part 4 of the Bill, if I may: the Welsh Government wants to establish a clear line of accountability at a national, local and school level for the planning of Welsh language education. To what extent do you believe the Bill does this?

Gwnaf i gychwyn. Ie, rŷm ni'n croesawu'r llinell glir o gynllunio ac yn croesawu'r gosod targedau a fframwaith cenedlaethol lawr i'r sirol, a'r syniad newydd o roi'r cynlluniau i ysgolion. Yr unig beth—. Wel, mae sawl peth yn fy mhoeni i, ond y prif beth dwi ddim yn siŵr amdano yw pwy sy'n mynd i fod yn gyfrifol am fesur a ydy'r ysgolion yn llwyddo i gyflawni'r cyrhaeddiad ieithyddol sydd yn eu categori nhw—dwi ddim yn deall yn iawn, o ran y Bil. Mae yna gyrhaeddiad ieithyddol ar gyfer y disgyblion yn glir wrth bob categori, ond dwi ddim yn gallu gweld pwy sy'n mynd i fod yn gyfrifol am sicrhau bod hynna yn cael ei gyrraedd. A dwi ddim ychwaith yn gweld digon o bwyslais ar sicrhau bod ysgolion, yn eu cynlluniau ysgol nhw, yn cynllunio cynnydd; hynny yw, yn hytrach na dim ond o fewn eu categori, eu bod nhw'n cynllunio symud o un categori i'r llall. Byddai'n rhaid i hynna fod yn gliriach, dwi'n meddwl, iddo fe weithio.

A'r elfen arall o safbwynt y tair lefel o gynllunio dwi ddim cweit yn sicr amdani yw bod yna gyfeiriad at y cynlluniau ysgol o greu ethos Cymraeg a chynyddu defnydd y Gymraeg ymysg y disgyblion, ac mae hynna'n llai clir yn y CSCA ac yn hyd yn oed llai clir yn y fframwaith cenedlaethol. Ac rŷm ni'n gwybod pwysigrwydd creu cyfleoedd a chynnal cyfleoedd i bobl ddefnyddio'u hiaith yn hytrach na dim ond ei dysgu hi ar lawr y dosbarth, a dwi'n gweld hwnna ar goll o safbwynt creu defnyddwyr Cymraeg. Does dim digon o bwyslais ar yr elfen yna o du allan yr ystafell ddosbarth, o greu ethos Cymraeg, ymwybyddiaeth o'r iaith, a chreu defnydd.

For us, I think the accountability that causes us the greatest concern is the accountability of the Government. Because so much of the Bill transfers everything over to the regulations, essentially, that means that Ministers could set a target and then if they feel, 'Oh, perhaps that was too ambitious', they could adapt the target. If there were statutory targets for Welsh language education in the Bill, I think we'd be less concerned about that accountability. Perhaps we're repeating ourselves in talking about this lack of targets, but, essentially, the only way of getting proper accountability is if there's something in the Bill that there's no way for Ministers and civil servants to adapt, and at the moment, we're not seeing that.

If I could follow up on that: if you think of the system at a national level, this Bill places a responsibility on the Welsh Government to establish the strategy. It's then up to local authorities to draw up the implementation plans to implement that strategy on the ground. It’s then up to schools, through their own school plans, to show how the objectives and the strategy at the local authority level are being implemented within that school. Now, those tiers are very useful, but the question is: who is best placed to ensure that those plans are operational to the extent that they're having a real impact? Well, it’s clear, from the perspective of the local authorities, that you need a body above the local authorities to look in detail at those plans. The Welsh Government—Welsh Government officials—have been doing that, but I question whether they have the capacity, and, with all due respect, the ability, to do that in an effective way. And may I suggest that the decade of Welsh in education strategic plans, which haven't provided us with the expected growth, suggests that the capacity isn’t there? So, we suggest that, as an integral part of the work of Estyn, they should be responsible for reviewing and inspecting the strategic plans and the implementation plans at the local authority level.

In terms of the schools themselves, it’s the responsibility of local authorities, as a starting point, to look at those plans, and to see to what extent those plans are delivering the objectives of, and responding to, the local authority's implementation plans. So, one can identify a line of accountability, but it has to be clearly set out in the Bill. At the moment, it’s a little too ambiguous, and I think that having something objective—a body such as Estyn—looking at it, certainly at a local authority level, and noting this as one of their responsibilities, not happening by accident—. They have the right to do that now, but it’s not happening at the moment. We say it should be happening regularly as an integral part of their work.

Efallai y cwestiwn yw: atebolrwydd am beth? Hynny yw, beth yw pwrpas y Bil yma? A dwi’n meddwl dyna, efallai, sydd ddim yn eglur. Ai rhoi addysg Gymraeg i bawb? Achos os felly, dywedwch hynny, ac os nad hynny, dywedwch hynny hefyd. Hynny yw, beth yw pwrpas y Bil, ac felly, sut mae modd mesur atebolrwydd unrhyw un?

Os caf i ddweud gair bach fan hyn. Popeth yn iawn am linellau atebolrwydd—mae angen gweithio hwnna mas yn fanwl. Mae’n rhaid cofio bod Gweinidogion ac Ysgrifenyddion yn gallu newid o flwyddyn i flwyddyn, felly mae’n rhaid i chi gael rhyw fath o system weddol barhaol sydd yn gyson dros 10 mlynedd. Ond fy mhrif ofid i am Ran 4 yw bod sôn cyson yma am addysg Gymraeg, ond addysg Gymraeg yn yr ystyr o ddysgu’r Gymraeg fel pwnc, nid darpariaeth Gymraeg. Gallwch chi, mewn ysgol Saesneg, gael darpariaeth Gymraeg, ond gallwch chi ddim cael addysg Gymraeg. Does dim un sôn yn y Bil yma, nac yn yr adran yma, am ysgolion Cymraeg, am ysgolion cyfrwng Cymraeg, am y system drochi cynnar; holl seiliau’r Llywodraeth hyd yn hyn, dros 20 mlynedd o sut i ddatblygu addysg Gymraeg, dyw e ddim yn y Bil. Ac mae hwnna’n destun rhyfeddod, dwi’n credu, ac mae’n mynd i fod yn golled enfawr os yw’r drafodaeth am addysg Gymraeg yn mynd i symud i sut rŷch chi’n dysgu Cymraeg fel pwnc. Ac nid dyna yw e. Mae’n rhaid dysgu Cymraeg fel cyfrwng mewn ysgolion Cymraeg yn bendant, ond fwyfwy mewn ysgolion Saesneg.

Un gwendid arall sy’n codi o hwnna yn y Bil yw nad oes un categori yn y Bil yn diffinio beth yw ysgol Gymraeg. Mae yna ysgol prif iaith Cymraeg yn y Bil, ond gallai hwnna fod yn ysgol ddwyieithog, yn ysgol lle mae 51 y cant o’r dysgu trwy’r Gymraeg, neu 51 y cant o’r myfyrwyr mewn ysgol. Addysg Gymraeg, yn draddodiadol, yw ysgol lle mae 100 y cant o’r disgyblion yn derbyn o gwmpas 80 y cant o’u pynciau trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae’n rhaid i hwnna fod yn y Bil os yw’r Bil i fod yn berthnasol. Yng Ngwlad y Basg, dŷn nhw ddim wedi dileu categori D, sef ysgolion Basgeg, am ryw resymau rhyfedd, ond rŷn ni fan hyn yn bwriadu dileu categori ysgolion Cymraeg o’r Bil, a dwi’n ffeindio hwnna yn eithaf anghredadwy.

Felly, dau beth buaswn i eisiau dweud. Un: mae'n rhaid cael categori ysgol Gymraeg yn y Bil fel pedwerydd categori, neu addasu categori 3. A hefyd, mae’n rhaid i ni wedyn addasu’r diffiniad o 'addysg Gymraeg' i fod yr hyn rŷn ni’n draddodiadol yn ei feddwl wrth addysg Gymraeg, nid darpariaeth Gymraeg, fel sydd yn y rhan fwyaf o’r Bil. Os yw’r Bil am ddilyn gweddill trafodaeth addysg y Llywodraeth yma dros 20 mlynedd, mae’n rhaid sôn am dwf addysg Gymraeg. Does dim sôn am dwf addysg Gymraeg yn benodol yn y Bil. Does dim sôn yma, er enghraifft, am faint o ysgolion cynradd newydd sy'n cael eu sefydlu a faint ohonyn nhw ddylai fod yn ysgolion Cymraeg. Mae yna le i ddadlau dylai bob un fod yn Gymraeg, os ydych chi o ddifrif eisiau cynyddu nifer y disgyblion sydd yn gallu siarad Cymraeg. Felly, dyna'r ddau beth dwi'n ofni sydd ddim yn y fframwaith, a buaswn i'n dymuno'n fawr i hwnna newid, ond mae hwnna'n golygu wedyn ein bod ni'n newid llawer iawn o eiriad y Bil, bron o'r dechrau i'r diwedd, o ran categoreiddio ysgolion a hefyd diffinio beth yw addysg Gymraeg. Diolch.

Gaf i ategu? O safbwynt Mentrau Iaith Cymru, rwy'n creu mai dyna'r gofid mwyaf byddai gyda ni am y Bil fel mae e'n sefyll ar hyn o bryd, sef y categori uchaf sydd yn bodoli yn y Bil hwn, achos mae ein profiad ni o gynllunio ieithyddol yn nodi, dro ar ôl tro, bwysigrwydd creu gofodau Cymraeg. O safbwynt cynnal defnyddwyr Cymraeg, mae angen sefyllfaoedd lle maen nhw'n gallu defnyddio eu Cymraeg yn naturiol, yn ddiofyn, ac rŷn ni'n cydnabod hynna yn gymdeithasol, bod gofodau Cymraeg yn hynod o bwysig. Wel, dyna, mewn ffordd, yw'r ysgolion Cymraeg ar hyn o bryd i bobl ifanc. Maen nhw'n ofodau Cymraeg sy'n cael eu gweithredu drwy gyfrwng y Gymraeg, ac mae eu holl weithgaredd allgyrsiol nhw drwy gyfrwng y Gymraeg, a thu hwnt i hynny, mae yna bontio rhwng y Gymraeg maen nhw'n ei defnyddio yn yr ysgol a'r Gymraeg maen nhw'n ei defnyddio yn y cymunedau, a dyna un o brif bwrpasau mentrau iaith, sef sicrhau bod y defnydd o'r Gymraeg yna sy'n cael ei gaffael yn yr ysgol yn wirioneddol yn cael ei ddefnyddio'n gymunedol. Heb y categori uwch yna, rŷn ni'n diystyru neu'n israddio gofodau Cymraeg, ac mae hi'n hollbwysig bod hynna yn nod, i gynyddu'r gofodau Cymraeg yna, yr ysgolion yna sy'n darparu drwy gyfrwng y Gymraeg ac sy'n darparu holl brofiad cyfannol y disgybl yn Gymraeg, fel bod modd iddyn nhw fod yn ddefnyddwyr hyderus.

Rŷn ni'n cytuno â'r safbwyntiau yna o ran bod addysg cyfrwng Cymraeg angen ei diffinio ac mewn ffordd dyna'r nod i bob ysgol anelu ato. Dyna beth rŷn ni eisiau gweld pawb yn mynd tuag ato. I ni, dydyn ni ddim yn credu yn y categoreiddio ysgolion—dwi'n siŵr y gwnaiff Toni sôn mwy am hynna mewn eiliad. Ond i ni, er mor bwysig yw diffinio addysg cyfrwng Cymraeg, ein pryder mwyaf ni yw pen arall y sbectrwm, fel roeddwn i'n sôn, yr 80 y cant sydd ar hyn o bryd yn cael eu gadael lawr ac a fydd, hyd y gwelwn ni, yn dal i gael eu gadael lawr. Felly, mae eisiau edrych ar y peth o safbwynt y plentyn, ac rŷn ni'n gobeithio bydd y Gweinidog, sydd wrth gwrs yn berson sy'n rhoi sylw i fanylder, yn gwrando ar dystiolaeth y gymdeithas ac eraill, a hefyd y pwyllgor plant, wrth gwrs, sy'n rhoi plant yn ganolog yn eich holl waith. Dydyn ni ddim yn dechrau gyda, 'Wel, faint o athrawon sydd gyda ni? O, os felly, gwnawn ni weld beth allwn ni ei wneud.' Rŷn ni'n dechrau gyda'r egwyddor, 'Ydyn ni eisiau i bob plentyn gael y Gymraeg neu beidio?' Ac os ydyn ni, mae'n rhaid inni wneud i hynny ddigwydd drwy ba bynnag ddull sy'n peri i hynny ddigwydd.

Gareth.

Thank you very much for those comprehensive responses and really interesting responses in that regard. I'm sure we can note those as a committee and represent those. I want to focus on the WESP now. It's been mentioned in a couple of the responses. I just want to dig a bit into the WESP itself and the naming of it. Do you have any views on the retention of the name 'Welsh in education strategic plan', rather than the 'Welsh education implementation plan', which was proposed in the White Paper initially? I'm just trying to gauge, really, whether it is just a simple technical name change, or whether there were any initial alternative plans within the Welsh education implementation plans that would have been different or would have perhaps had higher levels of efficacy in terms of what the Bill wants to achieve. So, I'm just trying to seek a professional response, really, as to how those name changes could potentially make a difference to the efficacy of the Bill, or whether it is just a simple difference in the terminology. Thanks.

Mae hynna hefyd yn bwysig. Mae yna wahaniaeth rhwng strategaeth, cynllun gweithredu a chynllun cyflawni, a dwi'n credu bod gofyn i'r awdurdodau lleol lunio cynlluniau gweithredu o fewn eu strategaeth ehangach nhw o ran y Gymraeg yn gam i gyfeiriad eu gorfodi nhw i lunio sut y maen nhw'n mynd i greu newid o fewn eu hawdurdod nhw. Ac yn yr un modd, yn hytrach na jest cydnabod bod yna gynllun strategol Cymraeg mewn addysg yn yr awdurdod, gofyn i bob ysgol i edrych, i ddadansoddi eu sefyllfa ieithyddol nhw ar hyn o bryd ac i gynllunio i newid hwnna er gwell, er budd pobl ifanc. Dim ymarferiad papur y dylai fod.

O'r profiad o fod wedi edrych ar gynlluniau strategol y gorffennol, a oedden nhw'n gweithio, i Lywodraeth Cymru, ac ar ôl hynny, i raddau helaeth iawn, maen nhw'n tueddu i fod yn adroddiadau ar y sefyllfa lle maen nhw, yn hytrach na chynlluniau gweithredu i newid a sicrhau bod yna gynnydd yn y ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg. Felly, mae'r geiriau, yn fy marn i, yn bwysig, ond, y tu ôl i'r geiriau yna, mae angen cynllunio sut i sicrhau—eich cwestiwn cynt chi—atebolrwydd eu bod nhw yn gweithredu. Mae profiad 10 mlynedd o gynlluniau strategol addysg wedi dangos nad ydyn nhw wedi arwain at y twf disgwyliedig, felly mae angen cwestiynu a yw'r eirfa a'r gofynion wedi gweithio, ac mae'r dystiolaeth yn awgrymu dydyn nhw ddim wedi.

Fuaswn i ddim yn poeni gormod am y teitl. Dwi'n credu os yw'r siroedd yn gyfarwydd â'r teitl 'cynlluniau strategol addysg Gymraeg', popeth yn dda, ond mae eisiau i'r rheini wedyn fod yn gyson â'r Bil. Ar hyn o bryd, yng ngeiriad y cynlluniau strategol, mae'r frawddeg yma:

'gwella’r broses o gynllunio’r modd y mae addysg cyfrwng Cymraeg yn cael ei darparu yn ei ardal'.

Does dim addysg drwy gyfrwng y Gymraeg yn y Bil o gwbl, felly mae'n rhaid cael rhywfaint o gysondeb rhwng y Bil a'r hyn sydd yn digwydd nawr.

Yn yr ail le, o ran gwella'r systemau gweithredu, mae'n rhaid cael cydlynu mwy agos rhwng cynlluniau strategol y Gymraeg a'r cynlluniau ar gyfer yr arian cyfalaf datblygu ysgolion sydd ar gael gan y Llywodraeth o dan adrannau eraill. A fydd dim twf mewn gwirionedd mewn ysgolion Cymraeg heb eich bod chi'n cydlynu'r ochr cyfalaf iddo fe. Felly, mae'n rhaid edrych ar y cyfan yna, ond dwi'n tybio bod modd gwneud hynny trwy'r fframwaith maes o law.

Thank you, Gareth. We'll have to move on now, to questions from Vaughan Gething, please.

Diolch, Cadeirydd. Just a couple of questions on the National Institute for Learning Welsh, which is Part 5 of the Bill. The first is whether you think the Bill and the explanatory memorandum provide sufficient clarity on the resource and funding requirements being made available for the national institute to achieve its own functions and objectives.

Does dim pwrpas sefydlu athrofa oni bai eich bod chi'n sicrhau bod yna gyllido teilwng i gyflawni'r newid. Felly, mae angen llawer iawn mwy o fanylder o'n persbectif ni ar beth yn union mae'r athrofa yn mynd i'w wneud a sut mae'n mynd i'w wneud e, a beth yw'r cyllid a'r adnoddau fydd ar gael i'r athrofa yna i gyflawni'r nod yna. Dwi'n dod yn ôl i'r pwynt creiddiol: mae 80 y cant o'n plant ni'n cael eu hamddifadu o'r Gymraeg; rhaid i'r athrofa yma daclo'r issue yna ac nid jest paratoi manion ar gyrion y drefn addysg sydd ar hyn o bryd i symud peth ymlaen fan hyn a fan draw. Mae angen athrofa sydd—

With respect, that's answering a different question. The question is whether you think the resources set out will meet the objectives set out, not—. Entirely reasonably, you have a different set of objectives that you'd like to achieve, which you say aren't in the Bill. So, it's whether you think that, for what the institute itself has set out to do, whether the explanatory memorandum of the Bill sets out the resources available to do that.

Wel, dwi'n meddwl, beth yw amcanion y Bil, dyw e ddim yn eglur. Os ydy'r pwyllgor yn meddwl eu bod nhw'n eglur, bydden ni'n gwerthfawrogi'r eglurder yna gennych chi. Hynny yw, mi allai'r Bil fod yn symud ysgolion tuag at ddarparu drwy gyfrwng y Gymraeg erbyn 2050, ond mi allai fe hefyd gadw at y status quo neu unrhyw beth yn y canol. Yn bersonol, byddwn i o blaid bod yna ddyletswydd ar Weinidogion i ariannu'r athrofa newydd yn ddigonol, ac, mewn ffordd, er mwyn gwneud hynny mae angen rhyw nod yn y Bil—hynny yw, yn ddigonol er mwyn cyflawni'r nod penodol.

I ni, hefyd, mae'n fater o gall y ddarpariaeth fod yn yr athrofa, ond oes yna ddyletswydd ar awdurdodau lleol ac ysgolion i ymgymryd â'r ddarpariaeth yna? Hynny yw, dyw e ddim jest bod y ddarpariaeth ar gael, mae hefyd angen rheidrwydd ar y system addysg gyfan i ymgymryd â'r ddarpariaeth yna.

Rwy'n credu byddai fe'n beth da iawn ei fod e yn y Bil, o bosib, fod yr athrofa yn cydweithio'n agos gyda’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol a hefyd gyda phrifysgolion i ddarparu cyrsiau dysgu Cymraeg dwys i athrawon. Roedd cyrsiau o'r fath yn boblogaidd 20 mlynedd yn ôl. Roedd pobl fel Cennard Davies a Basil Davies yn llwyddiannus iawn, iawn i gael athrawon cynradd yn arbennig, ac uwchradd, i ddysgu Cymraeg mewn blwyddyn mewn cyrsiau dwys iawn. Mae'r rheini wedi hen ddiflannu. Mae yna rai cyrsiau tymor ar gael, ond llawer llai na’r hyn oedd o'r blaen. A dwi'n credu byddai’n dda pe bai rhyw gymal yn y Bil i ychwanegu y dylai’r athrofa anelu at gynnal nifer ddigonol, mewn partneriaeth gyda'r lleill, o gyrsiau dysgu Cymraeg dwys, a bod y rheini wedyn yn cael eu hariannu, mae'n siŵr, gan y Llywodraeth.

Gaf i ategu un bach—?

Yes, and then I have one final question.

Yn gyflym, dwi ddim yn honni gwybod os ydy'r Bil yn rhoi digon o adnodd, o ystyriaeth adnoddol neu gyfrifoldebau i'r athrofa, ond byddwn i yn hoffi ychwanegu bod angen rhywbeth sydd yn nodi bod yn rhaid creu partneriaeth rhwng dysgu—addysgu pobl i siarad Cymraeg—a rhoi cyfleoedd iddyn nhw i ddefnyddio'r Gymraeg. Dyw hynna ddim yno ar hyn o bryd. So, mae gen ti athrofa sydd yn gyfrifol am sicrhau bod pobl yn dysgu'r Gymraeg, ond does dim byd yn ei le i nodi bod angen sicrhau bod cyfleoedd i'r bobl hynny i ddefnyddio eu Cymraeg fel eu bod nhw'n croesi'r bont i fod yn siaradwyr hyderus.

I understand the point that you're making and it's whether that's in the scope of the Bill, and I understand the argument you're making about that.

Just a final question. It's about some of the evidence from Dyfodol i'r Iaith. Your evidence says that the duties and functions placed on the institute will not compensate for the serious loss of students studying at universities outside Wales. So, I just wanted to understand whether you're saying that that is a fault in the Bill and there's something that the Bill could do about that or whether you're saying that that's really about what we do to encourage more people to study in Wales, or to return to Wales if they study outside of Wales, so that they don't leave Wales and take the language with them, but they return as well. So, I'm trying to understand the points being made.

Diolch yn fawr. Y pwynt sylfaenol yw, ers 2004, yn wahanol i’r Alban a Gogledd Iwerddon, mae Cymru'n talu’n llawn i bob myfyriwr sydd am astudio y tu allan i Gymru. Effaith hwnna yw bod 40 y cant o’n myfyrwyr ni nawr yn astudio y tu allan i Gymru. Yn yr Alban, mae 5 y cant yn astudio y tu allan i'r Alban, a 25 y cant yn astudio y tu allan i Ogledd Iwerddon. Mae’r Alban yn talu’n llawn i fyfyrwyr aros yn yr Alban, mae Gogledd Iwerddon yn talu 75 y cant, ond dŷn ni ddim yn gwahaniaethu. Dwi'n credu bod yr amser wedi dod i ddechrau gwahaniaethu.

Yr ail beth y mae’r Llywodraeth wedi ei wneud yw, dros y pum mlynedd diwethaf, gwario £11 miliwn ar gynllun Seren, sydd yn denu myfyrwyr Cymru i astudio’n bennaf ym mhrifysgolion Grŵp Russell—pob un ond un y tu allan i Gymru. Gyda chynllun Seren, mae 70 y cant o'u myfyrwyr nhw yn astudio y tu allan i Gymru. Mae fel pe baem ni'n fwriadol yn gyrru ein talent ni allan o Gymru. Yn flynyddol, rŷn ni'n talu £0.5 biliwn y flwyddyn i brifysgolion y tu allan i Gymru.

Rwy’n credu bod yn rhaid inni edrych o ddifri ar sut mae newid hynny. Oes lle i hynny yn y Bil, sy'n beth arall, a dwi'n credu bod. Pe bai’r Bil yn rhoi targedau ar nifer myfyrwyr, cynyddu nifer y myfyrwyr sy’n astudio yng Nghymru, canrannau’r myfyrwyr sydd yn cael eu hyfforddiant addysg fel athrawon yng Nghymru, byddai hwnna’n beth da. Ar hyn o bryd, mae'r holl fyfyrwyr yma sydd yn mynd y tu allan i Gymru yn rhwym o astudio eu holl bynciau trwy'r Saesneg, dŷn nhw ddim yn cael cyrsiau hyfforddi i fod yn athrawon gydag elfen o'r Gymraeg, ac rŷn ni'n colli cyfleoedd mawr, dwi'n meddwl, i wella ar hynny.

Un peth rhyfedd yw dyw'r Llywodraeth ddim yn cadw unrhyw fath o gofnod o faint o’r myfyrwyr yna sydd yn dod yn ôl, er ein bod ni'n eu gyrru nhw allan. Byddwn i'n hoffi gweld yn y Bil ryw elfen o gyfeirio at fodd o, o leiaf, annog myfyrwyr, drwy wahanol ddulliau, ariannol o bosibl, i astudio yng ngholegau Cymru ac i adeiladu gweithlu dwyieithog yng Nghymru, adeiladu’r economi yng Nghymru—mae yna fanteision llawer pellach na jest yr iaith yn hynny.

Thank you. I'm sorry we can't carry on, but I understand that we're out of time, Chair, so I won't press the issue.

Thank you. Thank you all for attending today, we really do appreciate your time. There will be a transcript sent to you for checking in due course, but we do appreciate your time today and sorry it was so brief.

Diolch yn fawr iawn am y cyfle—gwerthfawrogi'n fawr.

Right, we'll now move on to item 8, which is papers to note. Full details of the papers are set out on the agenda and in the paper pack. Are Members content to note the papers together? Yes.

I would like to highlight the first paper to note, which is the response from the Welsh Government to our interim report on implementation of education reforms. The response states that the Welsh Government accepts four of our recommendations in full, three in part and rejects one. The Senedd debate on our report will be held on Wednesday, 16 October.

As agreed earlier in the meeting, we will now move on to private session for item 9.