Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations Committee

Bore da. Ioan Matthews, prif weithredwr y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Diolch yn fawr iawn. Ac fe wnawn ni fynd at Lisa yn gyntaf arlein.

Good morning. Lisa Mytton, strategic director, National Training Federation Wales.

Diolch yn fawr iawn. Ac fe wnawn ni fynd at Dafydd.

Dafydd Evans, prif weithredwr Grŵp Llandrillo Menai, ond heddiw yma yn cynrychioli ColegauCymru. Dwi'n gyn-gadeirydd ColegauCymru.

Mae'n hyfryd eich cael chi i gyd gyda ni y bore yma, felly diolch yn fawr iawn. Fe wnawn ni symud yn syth at gwestiynau, os yw hynny'n iawn gyda phawb. Fe wnaf i ofyn yn gyntaf—. Gyda llaw, does dim rhaid i chi gyd ateb pob cwestiwn—os ydych chi eisiau, jest dangoswch eich bod chi eisiau dod i mewn ar y cwestiynau.

Allwch chi ddweud wrthym ni ychydig yn fwy na'r hyn rydych chi wedi'i anfon aton ni mewn tystiolaeth am sut mae'r sector rydych chi'n gweithio ynddo fe yn gweithio tuag at gyflawni nod Cymraeg 2050, ac a ydych chi'n meddwl bod y targedau sydd gyda ni yn dal yn rhai sydd yn realistig, o ystyried beth sydd wedi digwydd yn ddiweddar? Rwy'n gweld bod Dr Matthews eisiau ateb, so fe wnaf i fynd at Dr Matthews yn gyntaf.

Os caf i ddechrau, diolch yn fawr am y gwahoddiad i fod yma heddiw, a diolch am eich diddordeb chi yn y maes yma. I ateb eich cwestiwn, os gallwn ni gyd-destunoli ychydig bach i ddechrau, mae'r sector addysg bellach a'r sector prentisiaethau yn allweddol i ymgyrraedd tuag at nodau strategaeth iaith Gymraeg Llywodraeth Cymru am nifer o resymau, gan gynnwys y ffaith bod y rhan fwyaf o'r bobl ifanc sy'n mynd i fod yn dilyn yr hyfforddiant yma yn debygol o aros yn eu cymunedau i fyw a gweithio a defnyddio'r Gymraeg. Felly, mae'n allweddol. Ond o edrych yn hanesyddol ar y sefyllfa, dydy'r sectorau hyn, gyda rhai eithriadau—ac mae Dafydd yma bore yma—mewn rhannau helaeth o Gymru, mae'r ddarpariaeth yma heb ddatblygu rhyw lawer o gwbl tan yn gymharol ddiweddar. Mae'r cyfleoedd i astudio trwy gyfrwng y Gymraeg wedi bod yn gyfyngedig iawn.

Pan gafodd adolygiad ei gynnal o waith y Coleg Cymraeg Cenedlaethol rai blynyddoedd yn ôl—a'n gwaith ni'n wreiddiol, wrth gwrs, ym maes prifysgolion—yr hyn wnaeth y coleg gyflwyno i'r adolygiad yna oedd y byddem ni'n ystyried bod angen cynllun hirdymor a chynllun uchelgeisiol ar gyfer mynd i'r afael â'r diffyg datblygiad, diffyg cynllunio hanesyddol, yn y sectorau hyn. Newyddion da, wrth gwrs, yw bod y Llywodraeth yn y Senedd flaenorol wedi derbyn y cynllun hwnnw, ac yn y Senedd hon wedi dechrau ei gyllido fe o ddifrif. Rŷn ni felly yn dechrau ar gynllun i drawsnewid y sefyllfa.

Mae yna fuddsoddi wedi dechrau yn weddol sylweddol yn 2022, ac mi oedd yna ymrwymiad am gynnydd pellach eleni. Rŷn ni'n deall pam fod yna heriau cyllidebol ar hyn o bryd, ac felly yn deall y pwysau sydd ar gyllidebau ar bob llaw, ond hefyd yn croesawu'r bwriad a'r ymrwymiad i ailbroffilio'r cyllid oedd i fod i gael ei ddarparu'n ychwanegol eleni—y flwyddyn nesaf.

Mae'r data'n dangos ein bod ni'n dechrau o fan isel iawn, ond mae'r data hefyd yn dangos bod yna beth cynnydd yn barod a bod y buddsoddi yn dechrau talu ffordd. Ond er mwyn gwneud y newid yma yn un parhaol—efallai y down ni ymlaen at rai o'r heriau nes ymlaen—mae angen i'r cyllid yma a'r adnoddau, ond hefyd y cynllunio a'r cydweithio rhwng gwahanol gyrff, adeiladu ar beth sydd wedi cael ei gynnal yn barod, ac mae angen iddo fe barhau am rai blynyddoedd. Felly, dyna'n fras pam fyddem ni'n gweld y sectorau hyn mor allweddol.

Diolch yn fawr iawn am hynna. Allaf i ofyn a yw Dafydd neu Lisa eisiau dod i mewn ar hyn? Fe wnaf i fynd at Dafydd.

Diolch. I atgyfnerthu beth oedd Ioan yn ei ddweud, dwi wedi gweithio yn y sector ers 30 mlynedd, ac, yn sicr, ers i'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol gymryd cyfrifoldeb dros y sector, dwi'n meddwl bod yna ymagweddu llawer iawn mwy positif gan yr holl golegau tuag at yr agenda ddwyieithog, a dwi'n meddwl bod hwnna'n gam pwysig iawn, iawn. Mae dwyieithrwydd ar agenda pob cyfarfod ac yn y blaen bellach, ac o fewn cynllun gweithredu pob un sefydliad yng Nghymru, ac mae hynna'n beth iach iawn, iawn. Dwi'n siŵr mai beth y byddwn ni'n ei drafod yn nes ymlaen yn y sgwrs yma fydd yr adnoddau i weithredu ar yr ymagweddu mwy positif yna, a sut dŷn ni'n mynd o gwmpas gwneud hynny, ond yn sicr mae yna gynnydd wedi bod. Ond y peth pwysicaf un ydy ein bod ni'n dod dros, dwi'n teimlo, y cam a bod yr ymagweddu yn llawer iawn mwy positif tuag at yr her o gyflwyno addysg alwedigaethol ddwyieithog.

Diolch am hynna, Dafydd. Cyn i fi fynd at Lisa—achos dwi'n gwybod bod Lisa eisiau dod i mewn hefyd—gaf i eich gwthio chi ychydig? Ydych chi'n meddwl bod y targedau y tu mewn i 2050 yn dal yn rhai sydd yn realistig?

Na, petaswn i'n bod yn onest. Fel mae Ioan yn ei ddweud, er ein bod ni wedi gweld cynnydd, dwi ddim yn meddwl bod y cynnydd hwnnw'n rhoi hyder i mi ddweud y buasem ni'n medru cyrraedd targedau 2050, oherwydd mae hwnnw'n sôn am siaradwyr, ond mae lot o'r gwaith dŷn ni'n ei wneud ar hyn o bryd, o fewn y colegau y tu allan efallai i'n hardaloedd Cymraeg ni yr ydw i'n gweithredu ynddyn nhw, lawer iawn mwy ynglŷn â chodi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o fodolaeth yr iaith ar adegau, yn hytrach na chreu siaradwyr Cymraeg. Os ydyn ni'n mynd i gael siaradwyr Cymraeg, yna mae'n rhaid cael tipyn mwy o adnoddau, dwi'n meddwl, i mewn i'r pot, i gyrraedd y targed.

Diolch am hynna, Dafydd. Lisa.

Diolch. Thank you, Delyth. From a post-16 perspective and apprenticeship perspective, I have to say I've worked with the Coleg Cymraeg Cenedlaethol in a personal capacity over a number of years, when I actually worked for a work-based learning provider, so really speaking from the heart in the support that they gave me. And I'm a Welsh speaker—

rydw i'n dysgu Cymraeg.

I am learning Welsh. I'm an English speaker, but I headed up the Welsh learning section for the provider, and if it wasn't for their support, I really don't know where we'd be. We were very much walking through mud for our learners, and our staff as well. It's so critical that we have that support, and the evidence is there. Because with the coleg's support, inevitably, especially for independent training providers to have that support, and to have those additional resources, in order to provide Welsh-medium and bilingual offers for the learners, who are transitioning from school into the world of apprenticeships, we want to continue that momentum forward of continuing to use their language skills, and develop Welsh in the workplace as well. It's been a vital resource for us, I have to say, helping to not only upskill assessors—those assessors who've also got Welsh-medium backgrounds, helping them to continue to use their language skills as well—and also physical resources, as far as information technology. Prentis-iaith is one that they supported us with—we now have that for every single apprentice learner in Wales; they have Prentis-iaith. It helps to encourage Welsh in the workplace, so that bilingual element, as well as taking qualifications and their apprenticeship through the medium of Welsh, and bilingually as well. So, it certainly helps us, from an apprenticeship perspective.

Thank you very much, Lisa.

Fe wnawn ni symud at Carolyn.

I'd just like to ask: what's the measure of a Welsh speaker? What would you define as a Welsh speaker? Is that someone you think would be comfortable speaking Welsh, or do you think a bit of Wenglish is fine as well?

Mae hwnna'n gwestiwn da iawn. Dwi'n credu mai'r peth cyntaf i ddweud ydy, pan gafodd y cynllun gweithredu ei ddatblygu, roedden ni'n eithaf clir o'r dechrau mai'r bwriad oedd targedu pawb, oherwydd mae gan bawb y capasiti a'r cyfle i ymwneud â'r Gymraeg yn eu bywyd bob dydd ac yn eu hastudiaethau. Felly, bwriad y cynllun ydy galluogi pob dysgwr, hyd yn oed ar lefel ymwybyddiaeth yn unig, i fod yn rhan o'r drafodaeth, ac roedd Lisa'n cyfeirio at hynny. Wrth gwrs, yr hyn sydd angen ei wneud wrth symud ymlaen ydy sicrhau bod yna fwy o ddysgwyr yn ymwneud â'r Gymraeg ar y lefelau uwch, yn hyderus i astudio rhannau o'u hyfforddiant ac i ddilyn rhannau o'r hyfforddiant drwy gyfrwng y Gymraeg, a bod y cyfleoedd iddyn nhw wneud hynny ar gael.

Dwi'n credu mai un o'r heriau hefyd ydy bod yna, yn hanesyddol, gryn dipyn o amwysedd ynglŷn â beth yn union rŷn ni'n ei olygu, fel rŷch chi'n ei awgrymu. Efallai down ni ymlaen nes ymlaen i sôn am y Comisiwn Addysg Drydyddol ac Ymchwil newydd, ond un o'r cyfleoedd, dwi’n meddwl, i’r comisiwn yna yw ailedrych ar ddiffiniadau ac i gael sail ddata gadarn ar gyfer symud ymlaen. Mae yna enghreifftiau yn y data presennol sydd yn amlwg yn anghywir. Mae yna ddata, er enghraifft, sy’n awgrymu mai 0.6 y cant o ddysgwyr Coleg Sir Gâr sy’n medru’r Gymraeg yn rhugl. Wel, all hwnna ddim bod yn gywir. Mae yna ddata nad oes neb yng Ngholeg Merthyr Tudful yn medru’r Gymraeg o gwbl. Mae’r data yma yn amlwg yn broblemus.

Felly, er mwyn symud ymlaen—ac fel mae Dafydd yn dweud, mae yna heriau—er mwyn adeiladu, mae angen i ni edrych yn fwy manwl ar rai o’r diffiniadau hyn. Ond dwi’n credu mai un pwynt sylfaenol yw mai beth sy’n bwysig ydy bod y dysgwr yn teimlo bod ganddyn nhw ymwneud â’r Gymraeg yn eu profiad personol nhw. Ac felly dyw’r ffaith bod y ddarpariaeth ar gael yn ddamcaniaethol ddim yn golygu bod y dysgwr o reidrwydd yn dilyn darpariaeth ddwyieithog. A’r hyn sydd angen ei wneud ydy gwneud yr elfen ddwyieithog yna lot yn fwy ystyrlon, dwi’n meddwl.

Diddorol. Oes rhywun arall—? Mae Dafydd eisiau dod i mewn.

Hwyrach mai enghraifft y buaswn i’n ei rhoi o hynny'n gweithredu ydy, pe baech chi'n mynd i mewn i’n cwrs trin ceir ni yn Llangefni, mi fyddech chi’n clywed y tiwtor yn siarad efo’r myfyrwyr drwy gyfrwng y Gymraeg, ond mi fyddan nhw’n defnyddio terminoleg fel ‘gerbocs’, ‘steering wheel’, ac yn y blaen, fel y byddech chi’n clywed mewn unrhyw garej yng Ngwynedd lle mae’r mecanics yn Gymraeg. Nawr te, ydy hwnna'n gwrs dwyieithog, ac yn y blaen? Dwi’n meddwl bod honna'n drafodaeth ar ryw bwynt y mae’n rhaid i ni ei chael: beth yn union ydy’r disgwyliadau yn fanna, a beth ydy’r diffiniadau, fel mae Ioan yn dweud? I mi, mae hwnna’n brofiad gwych yn nhermau datblygu’r iaith, ond mi fyddai yna rai sydd yn fwy, hwyrach, uniongred yn credu y dylem ni fod yn defnyddio pethau fel ‘blwch gêr’ a ‘llyw’ yn hytrach na ‘steering wheel’, a dwi’n meddwl bod honna’n broblem, mewn un ystyr—nad yw'r disgwyliadau'n glir—a hefyd beth ydyn ni’n disgwyl yng nghyd-destun y math yna o gwrs yn nhermau gwaith ysgrifenedig? Ai sôn am filiwn o siaradwyr ydyn ni ynteu ydyn ni’n ffocysu ar y sgiliau iaith Gymraeg hefyd, yn ysgrifenedig?

Byddai gan Saunders Lewis—. Rwy'n meddwl am bethau fel 'Cadwn y mur' a phethau fel yna.

Lisa, did you want to come in on this, because it was prompted, I think, by something that you had said? So, what were your thoughts on what Carolyn had asked there?

Sorry, Chair, did you come to me then? I didn't catch the last bit.

Yes, I was just saying that—. Well, do you have any thoughts on this?

Yes, just echoing, really, what Dafydd just said, inevitably what we want to try to achieve is more learners coming through and using their Welsh language skills, as I've said, but I think we also have to take on board that bilingual offer as well, plus just culturally changing how the workplace looks, not only for the training providers but, obviously, for the learner as well, so they do see the incidental Welsh used as well. So, I think it's a package of all of these elements, really, which support the target. But, as Dafydd said, is it being fluent and producing evidence all in the Welsh medium, or is it having aspects of a little bit, because I think that would grow, then, the use of the language for everybody. Even for those, as I said, who aren't necessarily Welsh speakers, like myself, you find yourself actually using it throughout the day incidentally and it encourages you then to use it more and more. I think that is the same for our learners.

Lovely. Diolch yn fawr iawn. Carolyn.

Dwi'n dysgu Cymraeg.

To hear that does give me confidence. I have words stuck around my house to try and remind me to remember certain words as well.

That's wonderful.

Thank you. I'd just like to ask to what extent witnesses recognise the Welsh Language Commissioner's suggestion that attempts to extend Welsh-medium and bilingual provision in the post-compulsory sector have been an uphill battle over the past decade, and there's nothing to suggest that this will change in the future, which sounds a bit dismal, doesn't it? So, just your thoughts on that, please.

Rŷm ni mewn trafodaethau gyda'r comisiynydd. Yn amlwg, fel dywedais i'n gynharach, yn draddodiadol mae yna ddiffyg buddsoddiad a diffyg datblygiad wedi bod. Mae'r sefyllfa yna yn dechrau newid. Rydym ni wedi nodi rhai o'r buddsoddiadau sydd wedi bod yn ystod y ddwy flynedd diwethaf. Mae yna 62 o ymarferwyr wedi cael eu penodi yn benodol yn y colegau addysg bellach yn dilyn buddsoddiad gan y coleg a chydweithio gyda cholegau. Mae yna 21 asesydd prentisiaethau wedi cael eu penodi. Mae yna grantiau hyrwyddo'n cael eu darparu mewn pynciau blaenoriaeth. Felly, mae'r sefyllfa yn dechrau newid, ond, fel roeddwn i'n dweud, rŷm ni yn adeiladu.

Heblaw am Grŵp Llandrillo Menai a Choleg Sir Gâr, ar y cyfan, darniog iawn a bach iawn yw'r ddarpariaeth wedi bod. Mae'r cynllunio wedi bod yn absennol, mewn gwirionedd. Ond, fel roedd Dafydd wedi cyfeirio ato, mae yna newid diwylliant wedi bod. Mae yna gyfle nawr i drawsnewid y sefyllfa, a bydd gan y comisiwn newydd rôl bwysig i'w chwarae yn hynny. Rwy'n credu bod pob darn o dystiolaeth, dwi'n meddwl, sydd wedi cael ei gyflwyno'r bore yma yn cydnabod yr heriau, maint yr her a bod hwn yn ddarn tymor hir o waith, ac felly'n dangos pryder y byddai peidio â pharhau i'w gyllido fe yn arafu'r momentwm.

Ond rwy'n credu bod angen cydnabod bod yna lwyth o waith i'w wneud, mae yna lot fawr i'w wneud, ond mae yna gyfleoedd yn fan hyn. Ac mae angen hefyd, siŵr o fod, wahanol gynlluniau ar gyfer gwahanol ardaloedd o Gymru er mwyn adlewyrchu'r gwahanol gyd-destunau ieithyddol sy'n bodoli.

Diolch. Dafydd.

Dwi'n meddwl bod y comisiynydd iaith yn adnabod, mewn ffordd, pan fydd pobl ifanc yn symud o'r ysgolion drwodd i'r sector ôl-16, maen nhw'n gweld eu hunain wedi tyfu i fyny ac efo hawl rŵan i wneud dewisiadau, lle hwyrach doedd y dewisiadau yna ddim ganddyn nhw yn yr ysgol. Ac un o'r dewisiadau yna maen nhw'n dymuno ei wneud ydy'r cyfrwng iaith maen nhw'n cael eu haddysg ynddo fo. Felly, dwi'n meddwl bod o'n bwysig iawn bod ni'n gwneud gwaith sydd yn hyrwyddo yr iaith a gwerth yr iaith yn y gweithle, er enghraifft, fel bod y bobl ifanc yma yn gweld yr iaith fel sgìl.

Yn ogystal, dwi'n meddwl bod yna waith i'w wneud—a dwi'n gwybod bod un o aelodau'r pwyllgor yma, Hefin David, wedi gwneud adroddiad ar agweddau ar hyn, sef y trosiant yma o ysgolion drosodd i golegau—a dwi'n meddwl bod yna waith i'w wneud yn fanna yn nhermau ein bod ni'n deall yn well sgiliau iaith y bobl sydd yn dod i fewn i'n colegau ni o'r ysgolion. Dydy'r pontio yna ddim yn effeithiol ar hyn o bryd, a dwi'n meddwl bod hwnnw'n faes lle buasem ni'n medru bod yn llawer iawn mwy slic ynglŷn ag o—ein bod ni'n deall yn well yn union beth ydy sgiliau pobl sy'n dod i fewn i'n colegau ni o'r ysgolion.

Diolch, Dafydd. Roedd Lisa eisiau dod i mewn hefyd.

Yes, just very quickly—it was something that Ioan said and Dafydd's just pointed to it as well, but something that Ioan said. I think, for us, historically, we've seen an issue with recruitment of qualified assessors, and again going back to the coleg's support, as he said, we've had a number of work-based assessors who've been supported to be qualified in-house via the coleg's support. But also, that transition now into CTER as well is so vitally important, so there is an understanding, really, of what is needed for all provisions.

And then also, as well, going back to the geographical areas but also considering the qualifications that are delivered pan Wales, and the need for the Welsh-medium offer, we're doing well in health and social care. It's a really big qualification in apprenticeships, that we see the need there, and that's going well, I have to say, in both the bilingual and the Welsh-medium offer. But we do need support then via CTER with Qualifications Wales, et cetera, in offering more qualifications through the medium of Welsh. The new information technology digital-based qualification, such growth in Wales, and, of course, land-based qualifications as well. It's important that we're able to, yes, put the offer out there to young people, but make sure that we've got the qualifications delivered through the medium of Welsh in order to support that as well. So, they have to work hand in hand.

Lyfli. Diolch yn fawr iawn. Fe wnawn ni symud at Llyr.

Bore da. Diolch yn fawr. Roedd Ioan yn sôn gynnau fod buddsoddi yn hanesyddol, efallai, ddim wedi bod beth ddylai fe fod a bod hynny'n dechrau newid. Wrth gwrs, yn y flwyddyn ariannol yma yn awr, yn sgil ailflaenoriaethu cyllideb y Llywodraeth, dyw e ddim efallai'n newid yn y modd y rhagwelwyd y byddai fe yn gynharach. Felly, y cwestiwn yn syml yw pa effaith fydd yr ailflaenoriaethu ar y gyllideb yn ei chael ar yr adnoddau sydd ar gael i'r coleg, wrth gwrs, ond yn bennaf oll o safbwynt effaith ar weithredu ei raglen waith.

Wel, dwi'n credu mai'r newyddion da yw bod y buddsoddi presennol yn mynd i barhau, ac mae'r lefel yna o fuddsoddi presennol—. Roeddwn i'n cyfeirio at rai o'r swyddi newydd sydd wedi cael eu creu, ym mhob coleg ac ym mhob darparwr prentisiaeth. Yn anffodus, bydd yna rai cynlluniau a gynlluniwyd ar gyfer eleni nawr ddim yn gallu digwydd. Felly, y risg ydy colli momentwm a cholli cyfle o ganlyniad. Rydyn ni wedi bod yn cael trafodaethau gyda swyddogion y Llywodraeth—is-adran y Gymraeg, ac yn y blaen—a hoffwn i ddweud bod y gefnogaeth a'r berthynas gyda'r swyddogion yn arbennig o dda, ac rydyn ni'n deall yr heriau y mae pawb yn eu hwynebu. Yr hyn dwi'n credu sydd i'w groesawu'n fawr yw'r ymrwymiad sydd wedi cael ei wneud ym mis Chwefror i edrych ar ailbroffilio'r cyllid yma y flwyddyn nesaf. O wneud hynny, mae hynny'n rhoi cyfle i ni eleni gymryd cam yn ôl, ac rydyn ni'n bwriadu adolygu'r strategaeth, mesur effaith y strategaeth ac edrych ar ble mae modd canolbwyntio'n hymdrechion wrth i ni symud ymlaen.

Hefyd, mae'r coleg wedi cael ei ddynodi gan y Llywodraeth, trwy'r Bil addysg drydyddol, i sefydlu'r comisiwn newydd, i gynghori'r comisiwn ar ei ddyletswyddau mewn perthynas â'r Gymraeg. Rydyn ni mewn trafodaethau cychwynnol gyda'r comisiwn ar hynny ar hyn o bryd, a dwi'n credu y bydd y cyllid sy'n cael ei ddarparu gan y Llywodraeth, ochr yn ochr â'r arweiniad strategol y gall y comisiwn a, dwi'n hyderus, y bydd y comisiwn yn ei ddarparu, yn rhoi cyfle i ni wrth symud ymlaen. Felly, dwi'n credu bod y gwahanol gyrff sydd wedi cyflwyno tystiolaeth ar gyfer y sesiwn y bore yma i gyd yn mynegi consérn mewn gwahanol ffyrdd ynglŷn â'r ffaith na fydd y cyllid a amlinellwyd ar gyfer eleni ar gael, a dwi'n credu bod hwnna'n bryder. Ond dwi'n credu mai'r hyn sy'n allweddol yw, pan fydd yr amgylchiadau'n caniatáu, fod yna gyfle i ailedrych ar hyn ac i adfer yr arian i'r gyllideb y flwyddyn nesaf.

Felly, mi fydd yna golli tamaid bach o fomentwm, oni fydd? Mae'n anochel os ydych chi'n cymryd cam yn ôl ac yn asesu ble rydych chi arni, ac yn blaen.

Mae unrhyw golli adnodd yn mynd—. Mae yna fylchau, mae yna—. Maes fel adeiladwaith, er enghraifft—mae hwn yn faes allweddol. Dydyn ni ddim yn mynd i allu buddsoddi fel y bwriadwyd yn y maes yna eleni. Mae hwnna'n faes ble mae llu o ddysgwyr yn meddu ar sgiliau Cymraeg, ac mae e'n faes pwysig i ganolbwyntio arno fe. Felly, ein gobaith ni yw y bydd modd ailymweld â rhai o'r materion yma y flwyddyn nesaf.

Ond mi fydd hynny'n golygu bod y trajectory o gyrraedd 'Cymraeg 2050' yn fwy heriol eto, oni fydd?

Dyna'r risg, a dwi'n credu mai'r risg yn amlwg ydy, oherwydd ein bod ni'n dechrau o fan mor heriol, fod yna gymaint o ffordd i fynd. Felly, yr hyn sydd ei angen yw cynllun a thaflwybr, fel petai, sy'n gosod cerrig milltir ar hyd y ffordd, ond mae unrhyw arafu yn y momentwm yn mynd i wneud y taflwybr yna'n fwy heriol.

Beth, wedyn, am rai o'r heriau ehangach o fewn y sector sy'n cael effaith ar y taflwybr yna mewn ffordd—pethau fel recriwtio a chadw staff, ac yn y blaen? Mae hynny'n cyfrannu at yr her hefyd, onid yw?

Ydy. Mae diffyg staff yn un o'r heriau traddodiadol, ac mae yna adnoddau ar gael nawr i benodi staff. Mae yna rai heriau ynglŷn â'u recriwtio nhw. Y newyddion da yw, ym mwyafrif llethol yr achosion, fod colegau wedi llwyddo i ddod o hyd i bobl gymwys. Felly, mae'r gwaith o drawsnewid y gweithlu yn allweddol. Mae hefyd i'w groesawu bod y cynlluniau ar gyfer hyfforddi a chymhwyso'r gweithlu addysg bellach wedi cael eu hadolygu yn ddiweddar, a nawr mae yna le i'r Gymraeg oddi mewn i'r strwythyr hyfforddiant yna, wrth symud ymlaen, fel bod unrhyw un sy'n hyfforddi yn cael y Gymraeg yn rhan o'r hyfforddiant yna.

Mae yna heriau eraill hefyd, achos hyd yn oed bod yna addysgwyr sydd yn dymuno defnyddio'r Gymraeg oddi mewn i'w profiadau, a hyd yn oed os oes yna staff, mae yna heriau gyda chymwysterau, yn draddodiadol. Y newyddion da yn fan hyn yw bod adolygiad Sharron Lusher, a gynhaliwyd y llynedd, wedi nodi pwysigrwydd sicrhau bod unrhyw gymwysterau sy'n cael eu datblygu yng Nghymru yn ystyried y Gymraeg, yn cael eu darparu yn llawn ac yn ystyrlon yn y Gymraeg yn ogystal â Saesneg, o'r cychwyn cyntaf. Mae hwnna'n mynd i gymryd amser achos bod yna gymaint o gymwysterau gwahanol, wrth gwrs. Felly, mae yna ystod o heriau.

Yr hyn dwi'n ei groesawu ydy sut mae sefydliadau, colegau—mae Dafydd yma bore yma—ColegauCymru, mae'r penaethiaid wedi ymrwymo i'r agenda yma, a phan fydd y comisiwn newydd yn gofyn am gynlluniau ac yn gosod targedau ar golegau, bydd hwnna'n digwydd mewn cyd-destun lle maen nhw eisoes wedi dod yn rhan fwy ystyrlon o'r cynllunio a'r cydweithio strategol.

Dwi hefyd yn croesawu'r ffaith bod yna bartneriaeth strategol rhwng y coleg a Chymwysterau Cymru; mae yna gyfarfodydd rheolaidd gyda nhw. Cawsom ni ddigwyddiad yn yr Eisteddfod llynedd, gyda'r Gweinidog addysg ar y pryd—ac roedd Dafydd yn rhan o'r digwyddiad yna—i ddangos rhai o'r llwyddiannau, rhai o'r enghreifftiau o beth sydd wedi cael ei gyflawni.

A beth sydd i'w groesawu hefyd yw bod nifer o'r colegau—. Mi oedd pennaeth Coleg Penybont yn defnyddio'r term 'game changer' i ddisgrifio y newidiadau sydd wedi bod yn y blynyddoedd diwethaf o ran dod â'r Gymraeg i mewn i sector lle, yn draddodiadol, Saesneg ydy'r iaith sydd wedi bod yn cael ei defnyddio bron yn gyfan gwbl yn y cyd-destunau hyn, ac mae newid y diwylliant yna, fel roedd Dafydd yn ei ddweud, yn enwedig mewn rhannau o Gymru, yn mynd i fod yn broses heriol ond allweddol, byddwn i'n meddwl, yn y degawdau nesaf, os ydyn ni o ddifrif ynglŷn ag ehangu'r defnydd o'r Gymraeg.

So, jest i grynhoi—dwi'n siŵr efallai bydd Dafydd a Lisa eisiau ychwanegu rhywbeth, ond jest cyn dod atyn nhw, efallai—rŷch chi'n rhagweld, er enghraifft, yng nghyd-destun gosod targedau ar golegau ac yn y blaen, parhau i weld cynnydd, ond ddim i'r graddau efallai fyddech chi wedi'i obeithio, petai yr adnoddau a fwriadwyd ar gael.

Buaswn i'n mawr obeithio mai blwyddyn yn unig—. Nawr, mae modd, os taw blwyddyn yn unig sydd dan sylw, mae modd adfer unrhyw dir y mae risg o'i golli yn fanna. Ond byddai arafu sylweddol a thynnu nôl ar y buddsoddi yn y sectorau penodol hyn yn gamgymeriad, dwi'n meddwl, os ydyn ni o ddifrif ynglŷn ag ehangu'r defnydd o'r Gymraeg.

Ond mae nifer o bethau eraill sy'n digwydd, gan gynnwys sefydlu'r comisiwn, a'r cyfle sydd gan y comisiwn yn ei gynllun strategol i osod y Gymraeg yn ganolog fel rhan o'r weledigaeth genedlaethol, yn golygu wedyn, hyd yn oed os oes yna heriau cyllidol o dro i dro, byddai'r Gymraeg fel popeth arall rŷm ni'n eu hysytyried yn allweddol, fel cydraddoldeb, fel amrywiaeth, fel ymrwymiad i barchu'r amgylchedd ac yn y blaen. Mae'r rhain yn bethau ŷn ni'n glynu atyn nhw, beth bynnag ydy'r heriau cyllidebol sydd o'n cwmpas ni.

Mae'n ddrwg gyda fi, Gadeirydd, dwi'n licio siarad am arian. [Chwerthin.] Hynny yw, ydych chi wedi cael unrhyw sicrwydd neu unrhyw negeseuon gan Weinidog, y Llywodraeth, weision sifil neu beth bynnag fod yr ailflaenoriaethu sydd wedi digwydd eleni yn mynd i gael eu hadflaenoriaethu'r flwyddyn nesaf? Hynny yw, bod—. Achos mae yna beryg, a dwi wedi gweld hyn yn digwydd yn y gorffennol, lle mae yna ailflaenoriaethu’n digwydd, dyna'r baseline wedyn, yn symud ymlaen. Oes yna unrhyw ddealltwriaeth y byddwch chi'n cael—a bod amgylchiadau yn caniatáu?

Mae yna ymrwymiad ysgrifenedig i ailbroffilio. Ein dealltwriaeth ni yw y bydd hynny yn digwydd ar gyfer y flwyddyn nesaf.

Diolch, ocê. Ymddiheuriadau i Dafydd a Lisa, dwi'n meddwl eu bod nhw, efallai, eisiau dod i mewn nawr.

Reit, mi wnaf i fynd at—. Lisa, oeddech chi eisiau dod i mewn nawr? Achos dwi ddim eisiau dod yn ôl atoch chi bob tro. Mi wnaf i fynd at Lisa yn gyntaf, os ydy hynny'n ocê, Dafydd, ac wedyn mi wnaf i ddod yn ôl atoch chi.

No, no, it's okay. Yes, thanks, Delyth. Inevitably, continuity is of paramount importance for us all and, inevitably, there will be some peaks and troughs as we deal with the budgets that we are served. You know that I lobbied heavily regarding the apprenticeship budget and that cut. Fortunately, it wasn't what we thought initially, but it was still a cut, and that does impact on resources, it does impact on staff training, staff recruitment, et cetera, so then that does have that dotted line to what we can do with the learners that we have, with the resources that we need. So, I think Ioan has expressed it all, and certainly he’s expressed it on our behalf as well, so I won't add anything else to it, but just to give reassurance that, whilst it is difficult, we always endeavour to still maintain the services and the provision to learners as much as possible.

Diolch, Lisa. Dafydd.

Roeddwn i eisiau pigo i fyny ar yr agwedd gododd Llyr o recriwtio staff. Dwi yn credu, os ydyn ni'n mynd i gyrraedd y targedau heriol sydd o’n blaenau ni, mai cael y gweithlu cywir fydd y peth allweddol, a'r gweithlu efo’r sgiliau iaith priodol. Ac, ar hyn o bryd, dwi ddim yn teimlo bod yna strategaeth genedlaethol i greu gweithlu dysgu dwyieithog ar draws yr holl sectorau dysgu, nid jest y colegau, ond yr ysgolion hefyd. A dwi'n meddwl dylid gosod honno’n her i'r Llywodraeth yn llawer iawn cliriach os ydyn ni'n mynd i gyrraedd y targed. Mae yna broblem fawr. Rydyn ni'n cael problem ddifrifol mewn recriwtio staff dwyieithog, yn enwedig mewn meysydd fel gwyddoniaeth a pheirianneg a'r cymwysterau technegol yna, oherwydd dydy'r cyflogau ddim yn denu, i ddechrau, pobl o unrhyw iaith i mewn i ddysgu, mewn ffyrdd, ond mae'n anoddach fyth os ydych chi’n gofyn am bobl ddwyieithog hefyd. Felly, dwi'n meddwl bod hynny wirioneddol yn her.

A'r ail bwynt roeddwn i eisiau pigo i fyny oedd ar adroddiad Sharron Lusher. Roeddwn innau hefyd yn croesawu, ac roedd ColegauCymru’n croesawu, adroddiad Sharron, yn dangos bod angen cymwysterau oedd wedi eu teilwra ar gyfer Cymru. Fodd bynnag, fyddwn i ddim yn dweud fy mod i wedi gweld camau breision yn cael eu cymryd ers cyhoeddi’r adroddiad yna bron i flwyddyn yn ôl i symud i lawr y llwybr yna. Dwi'n deall, fel mae Ioan yn ei ddweud, ei bod hi hwyrach yn broses hir, ond mae angen cychwyn arni hi dipyn yn gynt nag ydyn ni'n ei wneud ar hyn o bryd.

Diolch, Dafydd. Ocê, mi wnawn ni symud ymlaen at Tom.

Diolch yn fawr. We've spoken about the change in culture, I suppose, in terms of the cultural demand for the service provided here. But I'm curious about the provision, I guess, tying off the back of Llyr's question. Where you see that increase in demand, are you seeing that provision increase with it? Is one being outstripped by the other?

Dwi'n credu bod y strategaeth a'r cynllun gweithredu—. Mae yna nifer o bileri, fel rŷn ni'n eu disgrifio nhw, ar gyfer hyn, ac mae angen mynd i'r afael â’r heriau yma i gyd, mewn gwirionedd. Felly, mae angen creu'r ddarpariaeth. Mae angen, fel sydd wedi cael ei ddweud, creu'r capasiti i gynnig y ddarpariaeth, a hefyd mae angen y cymwysterau yna i fod ar gael yn y Gymraeg, fel roedd Dafydd yn ei ddweud. Felly, yr her ydy sicrhau bod yr holl ffactorau hyn, yr holl elfennau hyn, yn cyd-ddatblygu. A dwi'n credu bod angen nodi, yn enwedig yn y de-ddwyrain, fod y niferoedd a'r gynulleidfa ar gyfer y ddarpariaeth yn parhau yn gymharol isel, ac mae angen i ni fod yn realistig o ran beth sy'n bosib ei gyflawni mewn rhai ardaloedd yn y tymor byr i ganolig.

Ond, fe gyfeiriwyd at y gweithlu addysg yn ei gyfanrwydd ac, wrth gwrs, mae'r Bil addysg Gymraeg arfaethedig, fydd yn cael ei gyflwyno nawr yn yr haf, yn edrych i drawsnewid yr hyn sy'n cael ei gynnig yn yr ysgolion. A dwi'n credu, a bwrw bod y weledigaeth yna yn cael ei gwireddu, a bod mwy o bobl ifanc yn cyrraedd 16 gyda sgiliau ystyrlon dwyieithog yn y ddwy iaith, yna mae angen, ble bynnag mae'r dysgwyr yna'n mynd wedyn, boed yn aros yn y chweched dosbarth, boed yn mynd i fyd gwaith, boed yn mynd, yn fwy pwysig, i golegau a darparwyr prentisiaethau i ddilyn hyfforddiant galwedigaethol, i'r cyfleoedd fod ar gael ar eu cyfer nhw. Felly, rŷn ni'n adeiladu ar gyfer dyfodol sydd yn cael ei siapio mewn ffordd gan newidiadau yn y sector ysgolion a all ddeillio o'r Bil addysg Gymraeg—ac mae heriau capasiti'r gweithlu i wireddu'r amcanion yna hefyd—ond beth rŷn ni'n ei wneud ar bob lefel fan hyn yw paratoi ar gyfer cyfnod, wrth agosáu at 2050, pan fydd yna fwy o alw am sgiliau Cymraeg, a mwy o gynulleidfa ar gyfer y ddarpariaeth reit ar draws y sector ôl-16.

Ocê, diolch. Oes unrhyw un arall eisiau dod mewn?

Ie, oes unrhyw un arall eisiau dod mewn ar hwnna? Dafydd.

Ie, hwyrach jest i ymateb i'r cwestiwn ar supply a demand. Dwi'n meddwl bod yn rhaid cael elfen o onestrwydd yn fan yma, yn nhermau dweud nad ydy pobl ifanc yn gyffredinol yn cnocio ar y drws yn gweiddi am addysg Gymraeg a dwyieithog. Gorfod annog a pherswadio pobl ifanc ydyn ni i ymgymryd ag addysg ddwyieithog. Dyna ydy realiti’r sefyllfa ar y ddaear, felly mae'n rhaid i ni fod yn onest ynglŷn â hynny. A dwi'n meddwl bod gennym ni i gyd rôl mewn ffordd o ran gwneud y gwaith hyrwyddo yna, ac i'w cefnogi nhw i weld y cyfle fel un positif. Felly, dwi'n meddwl ein bod ni'n gorfod creu'r demand, nid disgwyl amdano fo. Dyna beth fyddwn i'n ei ddweud.

Did Lisa want to add anything?

Lisa, did you want to add anything?

Just agreeing, really, with what Dafydd just said. When we've actually done some analysis, speaking to our learners that are coming into our provision after transitioning from schools, even those that are Welsh speakers sometimes want to utilise English language skills. So, it's finding that balance. But what, again, we have done with the coleg is flip that to say, 'Well, actually, you've got a niche skill here by being able to speak Welsh, and how you can utilise that, and how that can help you then in your career prospects as well as you move forward.' So, that's what we've done is really flip it, and try to reiterate to a young person that it is such an advantage to them, or for others, and, certainly, with how we're looking to grow in Wales as well and have more Welsh language opportunities for people for their careers and the economy moving forward.

So, that's what we've done, but, yes, Dafydd is right, I think we have to have a sense of honesty as well, but certainly keeping that momentum going forward.

Os caf i ychwanegu, rwy'n cytuno'n llwyr fod angen i ni fod yn realistig am lle ŷn ni nawr, wrth gwrs, ac mae'r heriau yna yn sylweddol iawn, ac mae yna waith mawr i'w wneud i newid y diwylliant ac i ddylanwadu. Ac mae honna'n her i ni gyd mewn gwirionedd. Mae hefyd yn her i'r Llywodraeth, onid ydy, fel rhan o'r weledigaeth i ehangu defnydd. Mae yna bethau all gael eu gwneud yn strwythurol o ran y cyfleoedd, ond mae'r her o greu y galw am y cyfleoedd yna yn un sy'n perthyn i bawb sydd â chonsérn am Gymru ddwyieithog fel rhan o'u gweledigaeth.

It's a really interesting discussion, which I'm trying not to drill down too much into, but I'm interested in what you said earlier about Bridgend College, obviously in my region. I imagine that that sales pitch, if you like, of wanting to do those courses and that provision in Welsh is probably a bit different to somewhere where Dafydd would operate—

Ie.

—and it's about understanding, I suppose, the nuance of that. How can we better reflect that, then, in how that then drives demand, because their offer is going to be very different, I imagine, in both areas?

Byddwn i'n rhagweld taw un ffordd y gallai hwn ddatblygu yn y pum i 10 mlynedd nesaf yw bod yna gynllun strategol cenedlaethol yn cael ei ddatblygu dan adain y comisiwn, ac mi fyddai'r coleg yn croesawu'r cyfle i fod yn rhan ganolog o gynllun o'r fath. A bwrw bod yna gynllun o'r fath, mi fyddai yna ddisgwyliad wedyn ar unrhyw ddarparwyr sydd yn cael eu cefnogi gan y comisiwn i chwarae rhan yn y cynllun hwnnw. Byddai'r rhan y mae'r gwahanol sefydliadau yn ei chwarae yn amrywio'n fawr ac yn dibynnu, fel rŷch chi'n awgrymu, ar eu lleoliad daearyddol, ac ar yr hyn sydd ganddyn nhw i weithio gyda nhw o ran dysgwyr, o ran staff ac yn y blaen.

Ond yr hyn rwy'n credu sydd yn bwysig yw bod gan bob sefydliad a phob rhan o Gymru gyfle i gyfrannu at rai o'r datblygiadau hyn. Mae yna ddatblygiadau diddorol yng Ngholeg Gwent, er enghraifft, na fyddai pawb, efallai, Gadeirydd, yn ystyried. Ond mae yna ddarpariaeth wedi cael ei ddatblygu ym mhob rhan o Gymru yn barod fel rhan o'r cynllun yma. Ond i bwysleisio eto a chydnabod yr hyn mae'r comisiynydd yn ei ddweud, mi ydym ni ar bwynt cynnar iawn, ond fedrwn ni ddim dod i farn bod y math o ddarpariaeth sy'n cael ei gynnal gan golegau yn rhywbeth dylid ei adael i gael ei gynnig yn bennaf drwy'r Saesneg yn unig, oherwydd mae e mor allweddol, fel dywedais i ar y dechrau, yn gymunedol, fod y dysgwyr yn cael y cyfle, a hefyd, fel roedd Dafydd yn dweud, yn cael eu hannog hefyd dros amser, wrth inni geisio newid diwylliant. Rwy'n credu bod hwnna yn her inni i gyd.

Diolch yn fawr. Maybe I used the wrong word, 'demand', in the first question, because I think the discussion has shown that is probably not the right way to look at it. But in terms of measuring that—for want of a better word—demand, or unmet demand, what analysis is undertaken to understand where provision is and where it could be and where there might be a need to further it?

Mae hwn yn dod â ni nôl at y data eto, a'r angen am edrych yn ofalus ar lle rŷn ni a beth yw natur ein cynulleidfa ni, fod yna cefnogi dysgwyr wrth iddyn nhw symud drwy'r sectorau. Mi oedd Dafydd yn sôn am y cyfnod trosiannol yna—sicrhau ein bod ni'n gwybod pwy yw'r dysgwyr sy'n meddu ar sgiliau Cymraeg. Roeddwn i'n cyfeirio nôl at y data sy'n amlwg yn anghywir ynglŷn â Choleg Sir Gâr. Gall hwnna ddim bod yn gywir. Ond dydy'r prosesau presennol—. Roedd Dafydd yn sôn am ddiffyg hyder. Rŷm ni'n dibynnu weithiau ar ddysgwyr i hunanasesu pa sgiliau sydd ganddyn nhw, ac mae hwnna wastad yn risg. Ac ar hyn o bryd, mae'r diwylliant, i fod yn onest—. Mae pob math o ddylanwadau yn gyrru dysgwyr, efallai, i ddweud nad oes ganddyn nhw sgiliau Cymraeg, neu mai bach iawn yw eu sgiliau nhw, hyd yn oed weithiau os ydyn nhw wedi bod mewn addysg Gymraeg am flynyddoedd. Felly, mae angen edrych ar rai o'r materion hyn fel cefnlen, i ddweud y gwir, i'r cynllunio a'r buddsoddi mae'r coleg a sefydliadau eraill yn ei wneud fel rhan o'r cynllun.

Mae hwnna'n ddiddorol o ran yr inferiority complex sydd gan gymaint o bobl ynglŷn â'u sgiliau iaith Gymraeg nhw eu hunain. Does dim amser nawr, rwy'n gwybod, inni fynd i mewn i hwnna, ond byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod sut mae hynna yn cymharu gyda gwledydd eraill. Dafydd, rwy'n meddwl roeddech chi eisiau dod i mewn ar hyn.

Bron iawn union yr un peth. Un o'r pethau rydyn ni wedi bod yn defnyddio cyllid y coleg Cymraeg tuag ato ydy i symud staff fyddai yn berffaith fodlon cael sgwrs efo fi yn y coridor yn Gymraeg, ond yn amharod iawn i fod yn defnyddio'r iaith yn y dosbarth a ddim efo'r hyder i'w wneud o yn y dosbarth. Felly, mae hynny wedi bod yn help mawr i ni gael mwy o staff oedd efo'r sgiliau, a dweud y gwir, i ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, ond i gael yr hyder i wneud hynny. Mae hynny wedi ein galluogi ni i ledaenu y cynnig sydd gennym ni, beth bynnag. Ond hwyrach ein bod ni'n ffodus yn ein hardal ni bod gennym ni'r math yna o bobl yn ein hardal sydd ddim ar gael, wrth gwrs, hwyrach, yn y de-ddwyrain yn yr un modd.

It's a very similar picture for us as well. I think it is that encouragement for staff to use their Welsh language skills. As Dafydd said, you come across staff who will do it verbally and you'll be able to have conversations—even myself—and have those incidental Welsh conversations as well, but when it comes to the written element of it, the assessment of it et cetera, you find that they do take a step back and it's the encouragement that they need. With Coleg Cymraeg Cenedlaethol over the years, though, what we've had is a resource where you're able to assess your own skills and then have the support followed through from that following the assessment.

If I can very quickly just go back and touch on data, that is vitally important. At the moment, we rely on our lifelong learning Wales record data, which really just captures if a learner is a Welsh speaker and to what sort of level they feel they're competent at. But we need to delve down more, really, to understand those learners coming in so we can understand what their needs are. We do various different assessments and we do talk to them about it, but it's encouraging that ongoing as well. So, I think data, as Ioan has already said, and Dafydd as well, is vitally important in order for us to actually evaluate impact and, then, move forward to address the needs.

Picking up on that final point you made there Lisa, which I think is important, where you've got that data around people who speak Welsh coming on to do a course, are you able to drill down into where you might have a Welsh speaker who might be doing a course in English that might be available in Welsh and what the reason is as to why they've chosen to do that course through the medium of English?

Yes, basically, we do, because it's also an aspect of what we need to undertake for our Estyn inspections as well. So, it's really that initial onboarding with the learner, talking to them about their own particular needs and skills and then trying to develop that as well. However, going back to Dafydd's honest conversation, we have had learners who have said to us, 'Well, actually, I'm in a mainly English-speaking environment, I want to utilise and develop my English language skills'. So, you're trying to find that balance. It's what I said earlier about trying to flip it and say, 'Well, actually, you've got an advantage, and in the workplace we can talk to your employer about you actually encouraging others to use incidental Welsh'. So, it's really thinking about all of those and how we can then bring that together. And it's finding a balance. What does help is, as I mentioned earlier, we have Prentis-iaith, which we now upload onto all our e-portfolios for all our learners, even English-speaking learners, to really begin that assessment from very basic needs through to somebody who is a proficient Welsh speaker, and, then, utilising that throughout their portfolio, throughout their qualification, so there's always elements of the Welsh language in it. But as Ioan and Dafydd have said, there still is a lot more work to be done to get somebody to really utilise it and use it throughout their apprenticeship.

Chair, just really quickly—apologies time-wise—one of the primary reasons you're finding that people are perhaps doing a course in English that they could otherwise do in Welsh is that—what did you say—the kind of culture of living in a more English-language environment. Are there other primary reasons you're finding?

It is one of the reasons, and I think that's where, just as a nation, as a Government, as a Welsh Language Commissioner, we need to promote this more going forward, because we do see it more. A colleague was saying in the room about having Welsh words around their kitchen and things like that; that's what it's like in my house as well. I've got two children who do speak Welsh, so I'm doing my best as well. But we need to grow that in the workplace as well, and we do. I know the centre for learning Welsh and things like that do help and we do see it. I actually live in Merthyr Tydfil, I see it through Soar here, and menter iaith and things like that that we have as well. It is being encouraged, we just need to continue that and grow it. It goes back to that continuity that we mentioned earlier. If there is an impact on funding for whatever area, then it's not going to help us; we need it to support us in order to grow it in all aspects: work, life and school.

Jest yn sydyn iawn, mae yna un peth y gallwn ni ei wneud i fynd i'r afael â rhai o'r heriau yma, sef bod pob dysgwr yn cael y cyfle diofyn, os oes ganddyn nhw sgiliau Cymraeg, i ymgymryd â rhan o'u cymhwyster trwy gyfrwng y Gymraeg. Er mwyn gwneud hwnna, mae'n rhaid inni wybod pwy yw'r dysgwyr, ac wedyn, os ydyn nhw'n dewis peidio, wel, mae hwnna'n her wahanol. Ond ar hyn o bryd, dwi ddim yn sicr bod gyda ni'r strwythur i adnabod y dysgwyr ac i roi'r hyder a'r cyfle iddyn nhw—y cynnig diofyn fel rŷn ni yn ei alw e—ac i gymryd yn ganiataol, os oes gan rywun sgiliau Cymraeg, y byddan nhw'n dymuno defnyddio’r sgiliau yna o leiaf yn rhannol wrth ddilyn eu cymhwyster. Ac mae hwnna'n un o’r pethau, dwi'n meddwl, a allai fod yn rhan o gynllun cenedlaethol y byddai'r comisiwn yn ei gyflwyno. Yr her wedyn, wrth gwrs, yw sicrhau bod cymaint â phosib o'r dysgwyr yna yn cymryd y cyfle yna. Ond ar hyn o bryd, rŷn ni'n disgwyl i ddysgwyr efallai i fynd i chwilio am y cyfle yma yn hytrach na’i fod e'n cael ei gynnig iddyn nhw yn ddiofyn.

Diolch am hynna. Dwi'n gwybod fod Dafydd eisiau dod i mewn ar hyn hefyd. Os yw'n ocê, byddwn ni'n rhedeg drosodd rhyw bum munud, felly ydy pawb yn ocê inni fyd tan 10:35 yn hytrach na gorffen am 10:30? Ydy hwnna'n ocê? Roedd Dafydd eisiau ychwanegu rhywbeth.

Yn fyr, Gadeirydd, rydym ni wedi cynnal grwpiau ffocws efo myfyrwyr, gan ofyn iddyn nhw, 'Pam ydych chi wedi cymryd y dewis yma? Pam dydych chi ddim wedi cymryd y dewis Cymraeg?' Ac yn ychwanegol at beth sydd wedi cael ei ddweud yn barod, un o’r pethau sy’n dod i fyny yn rheolaidd ydy nad oes yna ddim adnoddau dysgu digon da a bod y wybodaeth sydd ar y we i gyd trwy gyfrwng y Saesneg yn hytrach nag yn Gymraeg. Ac felly, mae’r diffyg adnoddau yna'n cael ei weld yn rhywbeth pwysig iawn.

Mae hynny'n mynd â mi yn ôl at adroddiad Sharron Lusher o ran cael cymwysterau ac adnoddau sydd wedi cael eu gwneud i Gymru mewn lle, oherwydd dydyn nhw ddim ar hyn o bryd. A hefyd ein bod ni'n edrych ar sut mae technoleg rŵan yn datblygu, oherwydd beth mae artificial intelligence yn ei gynnig inni, er enghraifft, o ran ymateb i hyn i gyd. Hwyrach bod yna gyfle gwych yn fanna. Dwi'n siŵr, mewn 10 mlynedd, mai nid fel hyn fyddwn ni'n cynnal y cyfarfod yma, ond byddwn ni'n holograms o gwmpas y bwrdd yma, yn hytrach nag ar y sgrin. Dyna fyddwn i'n ei ragweld. Ac felly pam na all athro cyfrwng Cymraeg fod yn defnyddio'r dechnoleg yna i fod yn gweithredu'n ehangach yn ddaearyddol gan ddefnyddio'r dechnoleg? Dwi'n meddwl fod gan dechnoleg rhan fawr i'w chwarae a rhaid inni ymchwilio i mewn i'r maes yna.

[Inaudible.]—holograms in it.

Fe wnawn ni symud ymlaen at Hefin.

Diolch, Gadeirydd. Gaf i ofyn i Ioan am berthynas y coleg Cymraeg â CTER a sut yn union y bydd yn defnyddio ei influence i genfogi'r Gymraeg? A pha sgyrsiau anffurfiol sydd wedi bod gyda Julie Lydon a Simon Pirotte?

Dwi wedi bod yn cael trafodaethau anffurfiol gyda Simon Pirotte ers dros flwyddyn erbyn hyn, ers iddo gael ei benodi i’r rôl, neu bron blwyddyn erbyn hyn, ac mi ddaeth Simon i gyfarfod bwrdd y coleg Cymraeg ym Mangor yr wythnos cyn y Pasg. Felly, rŷn ni yn sicr yn croesawu’r dynodiad a’r cyfle i gynghori, ac rŷn ni yn y broses o drafod gyda’r comisiwn sut y bydd y cyngor yna'n cael ei ddarparu.

Rŷn ni yn y broses o gytuno memorandwm cyd-ddealltwriaeth rhwng y coleg a’r comisiwn, a’r bwriad sydd gennym ni wedyn, a'r hyn a drafodwyd yn ein bwrdd ni, yw y byddwn ni'n cynnig cyflwyno cyngor cychwynnol ar wahanol flaenoriaethau sydd wedi cael eu hadnabod yn natganiad y Gweinidog blaenorol o ran blaenoriaethau’r comisiwn. Byddwn yn darparu cyngor cychwynnol ar hynny yn yr hydref. Ond rŷn ni'n gweld y berthynas yma yn un ddeinamig, yn un allweddol, a fydd yn esblygu wrth i amser fynd rhagddo.

Byddwn ni hefyd yn defnyddio’r dynodiad i drafod gyda phartneriaid sut y bydd y cyngor uchelgeisiol y byddwn yn ei gyflwyno—. Achos mi fyddwn ni ddim yn naïf ac yn afrealistig, ond yn uchelgeisiol o ran beth sydd angen ei wneud. Mae'n rhaid dweud bod y drafodaeth gawsom ni gyda Simon—. Dŷn ni'n edrych ymlaen hefyd i gael trafodaethau gydag aelodau bwrdd y comisiwn pan fydd y bwrdd wedi dod yn llawn weithredol yn yr hydref, ond mae'r trafodaethau wedi canolbwyntio ar y ffaith bod yna gyfle i drawsnewid y sefyllfa gydag amser ac i roi'r Gymraeg mewn man llawer mwy canolog. A fanna mae'r cyfle, dwi'n credu; dyna fel mae'r coleg yn gweld y sefyllfa, sef bod yna gyfle i'r comisiwn newydd fel rheoleiddiwr i bwysleisio wrth ddarparwyr bod y Gymraeg yn elfen lle mae disgwyl iddyn nhw ymgyrraedd o ddifrif tuag at dargedau fydd yn cael eu gosod. A dyna'r her inni i gyd, yntefe, yw i symud o sefyllfa lle efallai dyw'r Gymraeg ddim wedi cael y statws yna. Ac mae'r un peth yn wir am y sector addysg bellach, sector prentisiaethau, y sector addysg uwch, a hefyd y ddarpariaeth chweched dosbarth, sy'n rhan o'r darlun, ac mae'r cydweithio rhwng y gwahanol sectorau hyn hefyd yn mynd i fod yn allweddol.

Wel, rwy'n ceisio deall—

Let me switch to English. Chair, I'm going to go to English. I'm trying to understand—[Interruption.] Sorry? I can't hear you, Chair.

Oh. Your Welsh is fantastic.

Rôn ni'n dweud: mae eich Cymraeg chi'n wych.

Well, I can't formulate questions and translate in my head at the same time. [Laughter.] I'm trying to understand, with regard to CTER, who approached who. So, you've mentioned that they need to have Welsh language as a strategic priority in post-16 education, and I've seen the magic that Coleg Cymraeg Cenedlaethol do. You know, we had the visit to Coleg y Cymoedd in Ystrad Mynach, and I saw the incredible work you're doing there, and that did feed into the report that I wrote that was mentioned earlier. But do you feel that—? The likes of Simon and Julie, do they approach you and say, 'Look, we want the Welsh language to be a strategic priority,' or do you feel that you're going to their door and pushing that?

Mae angen inni nodi bod y Ddeddf wedi adnabod, dynodi'r coleg i gynghori'r comisiwn, ac felly mae yna ddyletswydd ar y comisiwn i ymgynghori gyda’r coleg. Ac mae'n rhaid dweud, o'r cychwyn cyntaf, does yna ddim unrhyw gwestiwn wedi bod ynglŷn â hyn, ac, mewn trafodaethau diweddar gyda Simon a'i gyd-swyddogion, rŷn ni wedi trafod bod y comisiwn yn dymuno o'r cychwyn cael trefniadaeth lle mae'r cyngor yn cael ei gyflwyno ac yn cael ei ystyried o ddifrif, a byddwn i'n gobeithio bydd modd inni gyflwyno cyngor, mewn ymgynghoriad gydag eraill, i'r comisiwn a fydd yn uchelgeisiol, ond hefyd yn realistig o ran symud ymlaen.

Felly, dwi yn teimlo bod y bwrdd a'r prif swyddogion yn agored iawn i newid natur y drafodaeth yn fan hyn i osod y Gymraeg yn llawer mwy canolog i'r broses gynllunio a rheoleiddio. A dwi’n credu bod yna rôl gan y coleg i'w chwarae mewn perthynas â gweithio gyda'r colegau, gweithio gyda darparwyr, annog, cefnogi, cyd-gyllido, buddsoddi; byddai rôl y comisiwn yn ymwneud â sicrhau bod y darparwyr yn arddel eu cyfrifoldebau ac yn ymgyrraedd o ddifrif tuag at dargedau. Weithiau mae targedau’n anodd eu cyrraedd, ond os nad ydyn nhw'n cael eu cyrraedd, mae angen inni wybod pam, ac mae angen inni ddeall pam. A felly dwi'n credu byddai rôl rheoleiddio'r comisiwn yn allweddol o bwysig yn fanna, ond dwi'n credu y byddwn i yn pwysleisio dwi yn teimlo bod y berthynas wedi cychwyn yn arbennig o adeiladol, ac y byddwn ni, wrth i'r comisiwn ddod yn llawn weithredol yn yr hydref, yn gweld cyfle i gydweithio'n agos iawn wrth symud ymlaen.

Finally—.

Ac yn olaf—

—you've recommended the commission undertakes a review of post-16 Welsh language and bilingual data—and you've touched on this already—I would therefore assume from what you've said they're very open to doing that, and that's going to happen. It's my intention to meet with Simon and Julie myself as well, to talk about some of these things that we've discussed today, in the context of the report I wrote and some of the work that Sharron Lusher did, so the evidence you've given today is really helpful. But do you feel that, therefore, you're knocking on an open door here and that that recommendation you made, with regard to monitoring and measuring data and progress post-16, is going to happen?

Bydd y comisiwn—. Gan fod cymaint o waith wedi cael ei wneud i sefydlu corff newydd, y teimlad sydd gen i ydy bod y comisiwn a'i fwrdd yn gweld bod angen iddyn nhw ddangos pam mae'r corff newydd yma wedi cael ei sefydlu ac y bydd pethau yn newid. Mae eisiau edrych ar ddata; mae eisiau edrych hefyd ar gyllido, a chael trefniadau cyllido sydd yn cydnabod yr heriau ond sydd hefyd yn gwobrwyo llwyddiant, a bod y colegau hynny, y darparwyr hynny, sydd yn llwyddo i sefydlu darpariaeth, fod yna fformiwlâu cyllidol yn ymwneud â'r Gymraeg sy'n galluogi'r ddarpariaeth yna i barhau i gael ei chynnig. Achos rŷn ni yn gwybod bod costau darparu trwy gyfrwng y Gymraeg, am nifer o resymau—adnoddau yn un sydd wedi cael ei gyfeirio ato—mae'r costau yn uwch, ac mae hwn wedi cael ei gydnabod mewn addysg uwch hefyd. Nawr, mae yna drefniadau yn eu lle ar hyn o bryd i gydnabod hynny, ond mae eisiau eu hadolygu nhw. Mae'r trefniadau wedi cael eu hadolygu'n gymharol ddiweddar mewn perthynas â'r sector prentisiaethau, ond mae yna gyfle nawr i'r comisiwn i edrych, dros y blynyddoedd nesaf hyn, ar nifer o'r ffactorau cynllunio cyd-destunol yma fydd yn helpu gydag amser, dwi'n meddwl, i wreiddio'r buddsoddi a'r newid diwylliant rŷn ni wedi cyfeirio ato bore yma.

Diolch. Dafydd neu Lisa, oeddech chi eisiau ychwanegu unrhyw beth? Dafydd.

Ie. Doeddwn i ddim eisiau i'r cyfarfod orffen heb fy mod i wedi dweud yn ffurfiol, ar ran ColegauCymru, ein bod ni, fel colegau, yn credu bod y buddsoddiad eithaf bychain sydd wedi'i wneud trwy'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn wirioneddol wedi cael ei ddefnyddio'n effeithiol ac wedi cael impact ar draws y sector. Yn naturiol, mae wedi bod yn heriol iddyn nhw, oherwydd mae gwahanol golegau mewn gwahanol sefyllfa ac angen gwahanol gefnogaeth, ac mae'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol wedi bod yn sensitif i hynny ac wedi gwrando arnom ni fel darparwyr ynglŷn â sut rydym ni yn awyddus i ddefnyddio'r cyllid ac i ddatblygu'r cyllid. Ond dwi yn credu bod yna impact positif iawn wedi bod, o'r buddsoddiad sydd wedi'i wneud yn barod, a'i fod o'n allweddol i'r buddsoddiad yna ychwanegu a chynyddu, fel sydd wedi'i addo ar gyfer y flwyddyn nesaf, os ydym ni'n mynd i barhau efo'r momentwm a'r cynnydd rydym ni wedi'i weld o fewn y sector.

Lisa, a oedd unrhyw beth roeddech chi eisiau'i ychwanegu?

Yes. Again, just to add the same as well. I think the relationship with CTER is in its infancy, but it's growing, Hefin, just for you to know—we're going to meetings, myself and CollegesWales, at the end of the month—just in all aspects, really, as we develop that, moving forward. And I think, just reiterating what Dafydd said, the help with the coleg, for us as apprenticeship providers, has ensured that we can help young people with those positive experiences and impact upon their choices, then, in taking qualifications bilingually or wholly through the medium of Welsh. So, again, we welcome this opportunity to provide written evidence to you as well, and certainly can support that as we move forward, but also to be taking part in committee, because it is so vitally important. So that strategic funding and that sustainability of that will certainly help Government's vision for more people speaking Welsh, but also young people in their opportunities as well. So, diolch, thank you for the opportunity, and thank you, Chair.

And it was a pleasure to welcome Gwenllian Griffiths, as well, to the cross-party group on universities, which CTER attended. So, you know, I have seen—I've got to back up the questions I'm asking—that anffurfiol relationship happening. So that's very positive, I think. But that's all from me, Cadeirydd.

Ocê. Diolch yn fawr iawn. Wel, ar y nodyn yna, gaf i ddiolch i'n tystion ni i gyd am eich tystiolaeth y bore yma? Bydd transgript o'r hyn sydd wedi cael ei ddweud yn cael ei ddanfon atoch chi ichi wirio ei fod e'n gofnod teg. Efallai bydd ychydig o bethau byddwn ni eisiau dilyn lan mewn ysgrifen gyda chi, ond diolch yn fawr iawn ichi am eich amser bore yma; dŷn ni wir yn ei werthfawrogi fe. Diolch yn fawr iawn i'r tri ohonoch chi.

A diolch i chi am eich diddordeb.

Diolch yn fawr iawn. Diolch, bawb. Aelodau, fe wnawn ni nawr gymryd egwyl fer o bum munud a byddwn ni'n ailgychwyn am 10:40. Fe wnawn ni aros i glywed ein bod ni'n breifat.