Cyfarfod Llawn

Felly, awn ni ymlaen i'r eitem gyntaf y prynhawn yma, sef y cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Darren Millar.

Llywydd, bydd Llywodraeth Cymru yn ceisio gweithredu casgliadau'r Senedd ar y mater hwn.

Diolch am yr ymateb yna. Wrth gwrs, mae casgliadau pwyllgor y Senedd yn cyd-fynd yn dda iawn â chasgliadau'r trafodaethau rhyngoch chi ac arweinydd Plaid Cymru. Ac, wrth gwrs, os caiff y casgliadau a'r argymhellion hynny eu gweithredu, hwn fydd yr ad-drefnu mwyaf sylweddol o etholiadau i'r Senedd ers ei sefydlu yn ôl ym 1999, gan ddileu'r system bresennol lle caiff 40 o Aelodau eu hethol ar sail y cyntaf i'r felin. Nawr, pan gyflwynwyd newidiadau mor sylweddol i systemau pleidleisio yn y gorffennol, fe'u gwnaed yn destun pleidlais gyhoeddus, er mwyn i'r cyhoedd gael lleisio eu barn drwy refferendwm. Yn ôl yn 2011, pan oedd cynnig i gael gwared ar y system y cyntaf i'r felin ar gyfer etholiadau San Steffan, rhoddodd Prif Weinidog y DU, David Cameron, y penderfyniad hwnnw, a hynny'n gwbl briodol, yn nwylo'r cyhoedd drwy refferendwm. O gofio nad oedd unrhyw gyfeiriad penodol at gynnydd i nifer yr Aelodau o'r Senedd ym maniffesto eich plaid ar gyfer etholiad diwethaf y Senedd, a ydych chi'n derbyn bod angen i'r cyhoedd gael leisio barn uniongyrchol ar y pecyn o gynigion sy'n cael ei gyflwyno gerbron y Senedd hon ac a fydd yn cael ei drafod yfory?

Llywydd, mae'r cyhoedd eisoes wedi lleisio eu barn. Fe wnaethon nhw ethol Aelodau i'r Senedd hon mewn niferoedd digonol i sicrhau, fel y dywedodd Darren Millar, y diwygiad mwyaf i'r Senedd ers ei sefydlu. Mae'r rheini ohonom ni a safodd ar faniffestos o blaid diwygio yn edrych ymlaen at gyflawni'r broses hon.

Wn i ddim beth roeddech chi'n ei wneud, Prif Weinidog, ym 1973; roeddwn i yn Ysgol Iau Dukestown yn Nhredegar. Dydw i ddim yn siŵr beth yr oedd Darren Millar yn ei wneud ym 1973, ond rwy'n siŵr nad oedd yn darllen adroddiad yr Arglwydd Kilbrandon, a ddywedodd bryd hynny bod Cymru angen Senedd o 100 o aelodau. Ers hynny, rydym ni wedi cael adroddiadau gan Ivor Richard, gan Laura McAllister, gan bawb sydd wedi edrych ar y materion hyn, ac maen nhw i gyd wedi dod i'r un casgliad. Ac eto, yn ystod y rhan fwyaf o oes Darren Millar, y cwbl mewn gwirionedd, nid yw'r amser erioed wedi bod yn iawn. Y gwir amdani yw eu bod nhw'n stwffio Tŷ'r Arglwyddi, fel y maen nhw eisoes wedi ei wneud heddiw, gydag Arglwyddi anetholedig. Maen nhw'n eu rhoi nhw yn syth yn Llywodraeth y DU heb unrhyw atebolrwydd democrataidd, ac maen nhw'n dod yma i ofyn am refferendwm, nid am eu bod nhw'n ei gredu—a dydw i ddim yn credu bod yr un ohonyn nhw'n credu'r nonsens y maen nhw'n ei siarad am y materion hyn—ond gan nad ydyn nhw'n hoffi democratiaeth Cymru. A ydych chi'n cytuno â mi, Prif Weinidog?

Wel, Llywydd, bob naw mis, mae Prif Weinidog y DU yn penodi mwy o bobl i Dŷ'r Arglwyddi nag yr ydym ni'n cynnig eu hychwanegu at aelodaeth y Senedd—bob naw mis. Ble mae'r refferendwm ar hynny, tybed?

Nawr, rwy'n cytuno yn llwyr â'r hyn y mae fy nghyd-Aelod Alun Davies wedi ei ddweud. Allwch chi ddim dod o hyd i adroddiad annibynnol ar y gynrychiolaeth sydd ei hangen ar bobl yng Nghymru er mwyn gwneud y penderfyniadau pwysig sy'n cael eu gwneud yma ar eu rhan sy'n credu bod 60 Aelod yn gwantwm digonol i gyflawni'r cyfrifoldebau hynny. Ac mae hynny yn mynd yn ôl i Kilbrandon ac mae'n mynd yn ôl ymhellach na Kilbrandon, hyd yn oed i'r 1950au ac adroddiadau ar yr hyn a elwid bryd hynny yn gyngor Cymru. Mae'r cyfle hwn gennym ni; nid yw'n dod yn aml. Mae wedi cymryd 20 mlynedd ers adolygiad Richard i ddod o hyd i adeg pan fo diwygio yn bosibl. Mae'n rhaid i ni fanteisio arno nawr, a bydd y pleidiau hynny yn y lle hwn sy'n benderfynol o wneud yn siŵr bod democratiaeth Cymru yn gallu cyflawni dros bobl yng Nghymru, rwy'n credu, yn dod at ei gilydd i gefnogi'r cynigion hyn ac eisiau eu gweld nhw'n llwyddo.

Llywydd, diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna. Mae ein rhaglen Lleoedd Lleol ar gyfer Natur wedi creu dros 300 o fannau gwyrdd ledled Cymru yn ystod y flwyddyn ddiwethaf yn unig. Mae 22 ohonyn nhw wedi cael eu datblygu yng Nghasnewydd, gan gynnwys y gwaith, y gwn y bydd yr Aelod yn gyfarwydd ag ef, a wnaed yn rhandiroedd cymunedol Pilgwenlli.

Diolch, Prif Weinidog. Ychydig dros ddwy flynedd yn ôl, codais yn y Siambr hon gyflwr ofnadwy'r ffordd gywilyddus i unman yn fy etholaeth i—darn o dir sydd wedi cael ei ddifetha gan dipio anghyfreithlon ar raddfa ddiwydiannol, gyda 100 tunnell o sbwriel yn ymestyn cyn belled ag y gellir gweld. Rwyf i mor falch o ddweud ein bod ni wedi symud ymlaen ers hynny, yn dilyn gwaith gwych gan Gyngor Dinas Casnewydd a gwirfoddolwyr lleol. Mae'r tir bellach yn glir o'r sbwriel ac mewn gwirionedd yn cael ei adennill gan y gymuned. Drwy ymroddiad ac ymrwymiad y gwirfoddolwyr lleol hynny, yn enwedig yr ymgyrchwyr arbennig Sue Colwill, Caroline Antoniou a Helena Antoniou, maen nhw bellach yn gweddnewid y ffordd i unman i fod yn ffordd i natur. Maen nhw'n ymdrechu yn ddiflino i wella ffyrdd mynediad a llwybrau troed, gan weithio ochr yn ochr â'r cyngor a grwpiau cadwraeth, fel Buglife Cymru ac Ymddiriedolaeth Cadwraeth Cacwn, i droi'r ardal hon yn warchodfa natur y gall pawb ei mwynhau. Mae'r gweddnewid hwn yn ymgorffori cymaint o'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ymdrechu i'w wneud o ran bioamrywiaeth, yr argyfwng hinsawdd a mannau gwyrdd, ond nid yw wedi bod yn broses hawdd o gwbl i'r rhai dan sylw. Felly, sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu hwyluso'r broses pryd y gall cymunedau lleol adennill tir at ddefnydd gwyrdd, ac a wnaiff y Prif Weinidog ymuno â mi ar ymweliad â'r ffordd i natur, fel y gall weld drosto'i hun y gwaith ardderchog sy'n cael ei wneud, ac i gyfarfod â'r gwirfoddolwyr ymroddedig hynny?

Llywydd, diolch i Jayne Bryant am hynna. Rwy'n cofio ei chyfraniad yr adeg honno, oherwydd, fel yr wyf i'n ei gofio, roedd yng nghyd-destun y pwerau newydd a oedd yn cael eu darparu i awdurdodau lleol i fynd i'r afael â thipio anghyfreithlon—cynigion a gyflwynwyd gan fy nghyd-Weinidog Lesley Griffiths. A gwn, wrth droi'r ffordd i unman yn ffordd i natur, fod y pwerau hynny wedi cael eu defnyddio gan gyngor Casnewydd a chan y gweithredwyr cymunedol lleol hynny sydd wedi gwneud cymaint i weddnewid yr hyn a oedd yn falltod arbennig ar dirwedd y rhan honno o Gasnewydd. Rwyf i wedi gweld lluniau yn ddiweddar fy hun a gyhoeddwyd gan grŵp y gwaith gweddnewid, yn dangos sut olwg oedd ar y lle cyn iddyn nhw ddechrau gweithio, gan ddangos y mannau gwyrdd gwych sy'n cael eu darparu nawr, tynnu sylw at y gwaith y mae'r cyngor yn ei wneud i ddarparu mwy o fynediad at y ffordd, fel y gall pobl ei mwynhau nawr. Byddwn yn falch iawn o ymuno â Jayne Bryant ar ymweliad â'r safle. Ac wrth feddwl am ei chwestiwn am sut y gallwn ni ei gwneud yn haws i bobl gymryd rhan yn y mathau hyn o weithgareddau yn y dyfodol, mae'n ymddangos i mi mai lle da iawn i ddechrau fyddai drwy ddysgu gan y bobl sydd wedi bod yn rhan o'r cynllun hwn, gan glywed ganddyn nhw am unrhyw rwystrau y gallen nhw fod wedi eu hwynebu, a syniadau a fydd ganddyn nhw ar gyfer sut y gellid gwella hynny yn y dyfodol. Ac edrychaf ymlaen at eu cyfarfod pan ellir trefnu'r ymweliad hwnnw.

Diolch i Jayne Bryant am godi'r mater hwn. Llywydd, er ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n creu mannau gwyrdd newydd i bobl eu mwynhau, mae hefyd yn bwysig ein bod ni'n diogelu ac yn gwella'r mannau gwyrdd presennol hefyd. Nawr, yn ôl ym mis Mawrth eleni, cyflwynwyd cynlluniau diwygiedig ar gyfer fferm solar fawr ar wastadeddau Gwent. Daeth hyn ar ôl i'r cynlluniau gwreiddiol gael eu gwrthod gan Lywodraeth Cymru, oherwydd eu heffaith bosibl ar yr ardal, sydd wrth gwrs yn safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig. Llywydd, rydym ni i gyd yn gwybod ein bod ni angen mwy o ffynonellau ynni adnewyddadwy dibynadwy, ond mae'n rhaid i hyn beidio â dod ar unrhyw gost, a dylai datblygiadau o'r fath, gymaint â phosibl, weithio gyda natur a'r amgylchedd yn hytrach na bod yn niweidiol iddyn nhw o bosibl. Prif Weinidog, pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau nad yw datblygiadau a phrosiectau seilwaith newydd yn lleihau yn ddiangen faint o fannau gwyrdd sydd ar gael i gymunedau a pha mor hygyrch ydyn nhw? A pha ystyriaeth y mae Gweinidogion wedi ei rhoi i gryfhau rheolau cynllunio i sicrhau bod datblygiadau yn gyfranwyr net at yr amgylchedd naturiol?

Diolch i Peter Fox am y cwestiwn ychwanegol yna, Llywydd. Gwn fod ganddo arbenigedd ei hun; ef oedd arweinydd Cyngor Sir Fynwy pan greodd y cyngor fferm solar, cynllun yr oedd Llywodraeth Cymru yn falch iawn o'i gefnogi. Felly, gwn y bydd wedi gweld drosto'i hun y cydbwysedd y mae'n rhaid ei sicrhau rhwng datblygiadau ynni adnewyddadwy, sy'n gwbl angenrheidiol, a'u heffaith ar yr amgylchedd lleol.

Mae'n dda iawn, Llywydd, clywed llais ar feinciau'r Ceidwadwyr yma sy'n ceisio gwarchod amgylchedd gwastadeddau Gwent. Nid yw bob amser wedi bod yn bolisi gan y blaid honno, fel y gwyddom. Ond, fel yr ydych chi wedi gweld, a chyfeiriodd Peter Fox at yr enghraifft honno, pryd roedd datblygiad arfaethedig nad oedd y Gweinidog yn teimlo ei fod yn pwyso a mesur ei fanteision a'i anfanteision yn briodol, roedd yn barod i weithredu ac i atal y datblygiadau hynny rhag digwydd. Felly, rhoddaf sicrwydd i'r Aelod bod Llywodraeth Cymru bob amser yn parhau i bwyso a mesur y ffactorau niferus hynny, y rhesymau cadarnhaol pam y gellid rhoi sêl bendith i ddatblygiadau ynni adnewyddadwy a hefyd yr effaith y maen nhw'n ei chael ar yr amgylchedd lleol a'r angen i sicrhau'r cydbwysedd hwnnw ym mhob achos.

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr, Andrew R.T. Davies.

Diolch, Llywydd, ac a gaf i ymuno â chi i longyfarch tîm pêl-droed Cymru a'r amlygrwydd mawr y bydd yn ei roi i Gymru fel gwlad ar y llwyfan pêl-droed rhyngwladol, a dymuno'n dda i'r tîm pan fydd y pencampwriaethau yn cyrraedd? Yn amlwg, gobeithio, gyda chynllunio, gallwch wneud yn siŵr nad oes unrhyw wrthdaro â busnes y Cyfarfod Llawn, yn enwedig ddiwedd mis Tachwedd.

Prif Weinidog, ddau benwythnos yn ôl, gwelsom anhrefn traffig ac anhrefn teithio yma yn y de gyda digwyddiad Ed Sheeran, a My Chemical Romance, sy'n grŵp, rwy'n deall, yn hytrach na noson allan yng Nghaerdydd ar fy rhan i. Er ein bod ni'n croesawu'r holl weithgarwch hwn yma yn y de, oherwydd bod Caerdydd wedi dod yn ddinas gyrchfan wirioneddol, ni ellir caniatáu i'r anhrefn traffig a theithio a welsom ni dros y penwythnos hwnnw barhau pan fydd digwyddiadau mawr yn cael eu cynnal yn y rhan hon o Gymru. Oherwydd mae'n digwydd mewn digwyddiadau chwaraeon, a nawr rydym ni wedi ei weld yn cael ei chwyddo yn amlwg iawn dros dri diwrnod cyngherddau Ed Sheeran. Pa ddadansoddiad y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud ynghylch pa gamau y mae angen eu cymryd i fynd i'r afael â'r tagfeydd traffig hyn fel na fyddwn ni'n gweld hyn yn digwydd eto?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna, ac mae'n sicr yn wir fod torfeydd dau ddigwyddiad mawr yng Nghaerdydd a dechrau'r gwyliau hanner tymor wedi arwain at lawer iawn o draffig i gyd yn ceisio cyrraedd Caerdydd mewn cyfnod cyfyngedig. Pryd bynnag y bydd digwyddiad mawr yn y ddinas, mae tîm o bobl yn cyfarfod wedyn i adolygu'r profiad ac i weld beth arall y gellid ei wneud i naill ai liniaru effaith y traffig mawr hwnnw, neu i ddarparu gwasanaethau ychwanegol. Mae Trafnidiaeth Cymru wrthi'n benthyg dau drên gan Northern Trains ar hyn o bryd, yn ogystal â'r trenau CAF newydd y bwriedir iddyn nhw fod mewn gwasanaeth yr haf hwn, er mwyn caniatáu iddyn nhw ddarparu'r capasiti ychwanegol hwnnw pan fydd gennym ni ddigwyddiadau prysur a chyfuniad o wahanol ffactorau sy'n arwain at y math o oedi a welsom dros y penwythnos hwnnw.

Prif Weinidog, rwy'n falch eich bod chi wedi cyflwyno Trafnidiaeth Cymru, oherwydd un o'r prif feirniadaethau oedd y gallu i fynd ar drenau a rhoi gwybodaeth i bobl a oedd yn ciwio yng ngorsaf Caerdydd Canolog. Mae honno yn un o swyddogaethau eithaf sylfaenol unrhyw weithrediad trafnidiaeth ac nid yw'n costio swm enfawr o arian. Mae'r llif gwybodaeth yn hanfodol i deithwyr ddeall pam maen nhw'n sownd yn y tagfeydd hynny. A ydych chi'n derbyn bod Trafnidiaeth Cymru, y tro hwn, wedi methu? Roeddem ni'n gwybod, yn amlwg, ei bod hi'n ddechrau gŵyl banc y gwanwyn, roeddem ni'n gwybod bod dau ddigwyddiad mawr yn cael eu cynnal, ac eto dylid bod wedi rhoi mwy o bwyslais ar gapasiti, ond hefyd ar roi gwybodaeth i bobl a oedd yn dod i'r ddinas, a gafodd brofiad gwael iawn a dweud y lleiaf, a chafodd y profiadau hyn eu chwyddo ar y cyfryngau darlledu dros benwythnos gŵyl y banc.

Llywydd, rwy'n gwahaniaethu rhwng y ddau bwynt y mae arweinydd yr wrthblaid wedi eu gwneud. Rwy'n credu, o ran capasiti, ei bod hi'n wirioneddol anodd disgwyl i gwmni trenau, ag asedau sefydlog a chronfa sefydlog o staff sy'n gallu darparu'r gwasanaethau hynny, droi'r tap ymlaen mewn ffordd fawr o amgylch unrhyw fath o ddigwyddiad, ac mae hynny yn arbennig o wir am wasanaethau trên. Yn syml, allwch chi ddim consurio trenau allan o'r awyr am ddiwrnod neu ddau; mae'n rhaid i chi allu eu fforddio nhw drwy gydol y flwyddyn, ac mae'n rhaid i chi fod â staff sy'n gymwys ac yn gallu darparu gwasanaeth diogel. Felly, rwy'n credu bod hynny yn her wirioneddol a dydw i ddim yn meddwl y gellir beirniadu Trafnidiaeth Cymru am eu hymdrechion i roi'r adnoddau a oedd ar gael iddyn nhw ar waith.

Mae'r hyn yr wyf i'n cytuno ag arweinydd yr wrthblaid yn ei gylch yn ymwneud â gwybodaeth. Mae unrhyw un sydd wedi bod yn sownd mewn unrhyw fath o ddigwyddiad traffig, boed hynny mewn maes awyr neu mewn gorsaf drenau, yn gwybod mai'r un peth sydd ei angen arnoch chi yw gwybodaeth dda am yr hyn sy'n digwydd. A hyd yn oed pan fydd yr wybodaeth honno yn anodd ac yn mynd i ddweud wrthych chi y bydd oedi neu y byddwch yn sownd neu beth bynnag, byddai'n well gennych chi wybod beth rydych chi'n ei wynebu, yn hytrach na theimlo nad oes neb yn gallu dweud wrthych chi beth sy'n digwydd o'ch cwmpas. Felly, mae hwnnw yn bwynt pwysig i Trafnidiaeth Cymru ei gymryd o'r digwyddiad hwnnw. Er nad wyf i'n disgwyl iddyn nhw allu dod o hyd i gapasiti o unman, rwyf i yn disgwyl, pan fydd digwyddiadau o'r math a welsom ni, bod pob ymdrech yn cael ei gwneud i wneud yn siŵr bod pobl sy'n ceisio teithio yn cael eu hysbysu yn y modd gorau posibl.

Rwy'n derbyn y pwynt ynglŷn â chapasiti, Prif Weinidog, ond roedd yn achos pryd na wnaeth y trenau y bwriadwyd iddyn nhw redeg gyrraedd gorsaf Caerdydd Canolog mewn llawer o achosion. Felly, rwy'n derbyn na allwch chi gonsurio trenau allan o unman, ond ni wnaeth y trenau a oedd fod i redeg ymddangos hyd yn oed ar nosweithiau cyngherddau Ed Sheeran, a waethygodd y broblem pan gynhaliwyd y cyngerdd arall yn y brifddinas.

Ond fe welsom ni hefyd, dros dair noson, y porth i'r de-ddwyrain a'r de-orllewin, twneli Bryn-glas, yn gwneud eu tric arferol o roi 'ar gau ar gyfer busnes', oherwydd bod y traffig wedi pentyrru y tu hwnt i bont Hafren. Nawr, mae gennym ni wahaniaeth polisi yma, Prif Weinidog. Rwy'n credu y dylid adeiladu ffordd liniaru; dydych chi ddim. Rwy'n derbyn mai chi yw'r Llywodraeth a dyna eich penderfyniad, ac mae honno yn ddadl sydd wedi mynd heibio i ni erbyn hyn, ond yr hyn na ellir caniatáu iddo barhau, gan ein bod ni i gyd eisiau gweld prifddinas Caerdydd yn ddinas sy'n gallu sefyll ysgwydd wrth ysgwydd gyda phrif ddinasoedd a chyrchfannau Ewrop, yw na ellir dod â thraffig i stop pan fydd digwyddiadau mawr yn digwydd. A ydych chi'n credu bod angen diwygio eich strategaeth drafnidiaeth, fel y gallwn ni ddarparu ar gyfer yr adegau galw brig hyn sy'n amlwg yn effeithio ar y diwydiant cludo nwyddau, yn effeithio ar bobl sy'n mynd ar wyliau a phobl sy'n byw eu bywydau bob dydd, oherwydd ni allwn ni gael yr arwydd 'ar gau ar gyfer busnes' dros y porth i dde Cymru?

Llywydd, bydd arweinydd yr wrthblaid, mi wn, yn deall, hyd yn oed pe bai penderfyniad wedi cael ei wneud i fwrw ymlaen â ffordd liniaru'r M4, na fyddai wedi gwneud unrhyw wahaniaeth o gwbl dros y penwythnos diwethaf, oherwydd byddai, hyd yn oed o heddiw ymlaen, bum mlynedd arall cyn y gellid agor ffordd o'r fath. Felly, nid yw'n ateb i'r broblem y mae wedi ei nodi. Daw'r ateb gwirioneddol drwy adolygiad cysylltedd yr undeb Llywodraeth y DU. Felly, yr hyn yr wyf i'n edrych ymlaen ato yw cam nesaf yr adolygiad hwnnw. Mae Llywodraeth y DU wedi darparu arian ar gyfer cam nesaf yr adolygiad, sef cam datblygu'r adolygiad. Bydd yn gwybod bod Syr Peter Hendy wedi dweud mai hwn oedd un o'r cynlluniau a oedd yn gweddu, yn fwy na bron unrhyw gynllun arall yr oedd wedi ei weld, o fewn y meini prawf a bennwyd gan Lywodraeth y DU ar gyfer buddsoddi mewn seilwaith trafnidiaeth a fyddai'n cynorthwyo teithio drwy wahanol wledydd cydrannol y Deyrnas Unedig. Ac, os gallwn gael yr adolygiad o gysylltedd yr undeb i roi'r buddsoddiad hwnnw yn yr ail reilffordd—y rheilffordd sydd yno ochr yn ochr â'r brif reilffordd bresennol—bydd hynny yn caniatáu i lawer mwy o wasanaethau gael eu rhedeg ar y rheilffyrdd rhwng y de ac ymlaen heibio Bryste i weddill Lloegr. Pe bai honno wedi bod ar gael dros y penwythnos diwethaf, yna rwy'n credu y byddai wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol sylweddol, ac edrychaf ymlaen at weld Llywodraeth y DU yn dod o hyd i'r arian i gyd-fynd â'r adroddiad y mae hi ei hun wedi ei gomisiynu.

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

Diolch yn fawr iawn. Nos Sul yma, roedd rhai ohonom ni, fel y Llywydd, oedd â'r anrhydedd anhygoel i fod yno, ond hefyd y miliynau oedd yn gwylio ar y teledu, wedi gweld hanes yn cael ei ysgrifennu mewn gwirionedd, nid yn unig i bêl droed Cymru, ond, rwy'n credu, ar lefel ehangach i Gymru gyfan. Beth ŷch chi'n meddwl, Prif Weinidog, fydd gwaddol cyrraedd Cwpan y Byd, dim ond am yr eildro erioed, yn ei wneud o ran ein hyder ni fel cenedl? Ac onid yw hi'n profi, gyda'r math hwnnw o ymroddiad ac undod—undod y tîm, y staff, y cefnogwyr, gyda'i gilydd—ein bod ni'n gallu cyflawni unrhyw beth fel cenedl pan ŷn ni'n ffocysu ein meddyliau, ein traed ac efallai, yn achos Wayne Hennessey, ein dwylo arno hefyd? Onid yw Cymru nid yn unig yma o hyd, ond, o ran y genhedlaeth yma, yn barod ac yn hyderus y gallan nhw lwyddo ar unrhyw lwyfan, yn genedlaethol neu'n rhyngwladol?

Wel, diolch yn fawr i Adam Price am y cwestiwn, Llywydd. Braint oedd bod yn y stadiwm ar nos Sul ac roedd y teimlad yn y stadiwm mor gryf y tu ôl i dîm Cymru. Ond nid jest i dîm Cymru, y parch roedd pobl yn ei ddangos at bobl oedd yno i gefnogi Wcráin hefyd, roedd hwnna'n rhywbeth a oedd yn fy nharo i yn eistedd yno yn y stadiwm. Ble roeddwn ni'n eistedd ac o fy nghwmpas i, beth oedd pobl yn siarad amdano, Llywydd, oedd nid jest pêl-droed—wrth gwrs, roedd pêl-droed yn bwysig dros ben—ond beth oedd y tîm a llwyddiant y tîm yn ei ddweud am Gymru heddiw a'r hyder a oedd ganddyn nhw. Ac rŷn ni'n gwybod, dros y blynyddoedd, fel cenedl, rŷn ni wedi, ambell waith, cael diffyg hyder yn ein dyfodol ni, yn ein capasiti ni i wneud penderfyniadau ar bethau sy'n bwysig i bobl yng Nghymru. Ac rŷn ni wedi gweld dro ar ôl tro timau yn dod jest ar y ffin o fod ar y llwyfan ar lefel y byd, ac ar y foment olaf, roedd hwnna'n cwympo yn ôl. Dyna'r peth pwysig roedd pobl yn siarad amdano yn y stadiwm: y pêl-droed, wrth gwrs, ond y neges roedd y tîm a phopeth oedd yn digwydd yno yn ei rhoi i bobl, yn enwedig pobl ifanc, pobl sy'n tyfu lan yng Nghymru heddiw. Roedd pobl yn cyfeirio at y bobl ifanc yn y tîm, pobl sydd wedi dod drwyddo nawr ac yn chwarae i Gymru, a hwnna yw'r llwyfan sy'n bwysig i ni: llwyfan Cwpan y Byd wrth gwrs, ond llwyfan ehangach na hynny i adeiladu hyder pobl yma yng Nghymru am y dyfodol a beth allwn ni ei wneud pan ŷn ni'n gweithio gyda'n gilydd.

Rwy'n credu bod y ffaith, hyd yn oed ar yr achlysur tyngedfennol hwn, mai'r peth cyntaf a wnaeth chwaraewyr Cymru oedd cysuro chwaraewyr Wcráin a chymeradwyo cefnogwyr Wcráin, rwy'n credu ei fod yn crynhoi'r gorau o'n gwerthoedd Cymreig o dosturi a rhyngwladoldeb.

Byddai'r prif weithredwr, Noel Mooney, pe gallem ni ond botelu'r ynni Celtaidd hwnnw, yn fwy poblogaidd na Guinness. Dywedodd nad y gymdeithas bêl-droed yn unig ydyn nhw, maen nhw'n fudiad, ac mewn cymaint o ffyrdd, maen nhw'n ymgorffori gwerthoedd y Gymru yr ydym ni eisiau ei gweld: modern, dwyieithog, creadigol, cynhwysol. Felly, sut gallwn ni ddefnyddio Cwpan y Byd, gyda'i chynulleidfa fyd-eang ddigyffelyb, i gyfleu'r ddelwedd honno o Gymru? Mae gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru lawer ar eu plât, onid oes, yn enwedig ychydig o gemau y maen nhw eisiau eu hennill yr wythnos hon? Felly, a fydd Llywodraeth Cymru yn sefydlu tîm gyda phobl o wahanol sectorau i fanteisio ar y cyfle gwych hwn i Gymru? Cynhaliodd Cymdeithas Bêl-droed Cymru eu cyfarfod cyntaf i gynllunio ar gyfer Qatar am 9.00 p.m. nos Sul, ac un arall amser brecwast y bore wedyn. A allwn ni ddangos yr un synnwyr o frys ac ymrwymiad â nhw ar y lefel genedlaethol i fanteisio i'r eithaf ar y cyfle hwn?

Wel, Llywydd, hoffwn ddefnyddio'r agoriad y mae Adam Price wedi ei gynnig i dalu teyrnged eto i'r tîm o Wcráin a'u cefnogwyr yn y maes. Pan feddyliwch chi am gefndir y gêm honno, roedden nhw'n anhygoel o ymroddedig. Ni roddodd y tîm y gorau iddi ar unrhyw adeg, hyd at ddiwedd i'r gêm, ac fe allech chi weld faint yr oedd yn ei olygu iddyn nhw hefyd. Roeddwn i'n credu eu bod nhw'n glod llwyr i'w gwlad.

A dylem ni dalu rhywfaint o deyrnged i Gymdeithas Bêl-droed Cymru hefyd, o dan arweinyddiaeth Noel Mooney. Mae'n sefydliad sydd wedi'i weddnewid. Y pethau y mae Adam Price newydd eu dweud am Gymdeithas Bêl-droed Cymru, ni fyddech chi bob amser wedi gallu dweud y pethau hynny amdani yn ystod ei hanes, allech chi? Ond, o dan ei phrif weithredwr newydd, mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn gweld ei hun yn chwarae mwy o ran ym mywyd cyhoeddus Cymru na dim ond rhedeg timau pêl-droed. A'r pethau y byddwch chi wedi ei glywed yn eu dweud—a chawsoch chi a minnau gyfle i drafod rhai o'r pethau hynny gydag ef nos Sul—rwy'n credu yn llwyr fod hynny yn dangos sefydliad sydd wedi uniaethu ag ysbryd yr oes, sy'n deall bod hon yn adeg iddyn nhw pryd gallan nhw helpu i ymgorffori cyfres o werthoedd pwysig am y math o Gymru y byddem ni i gyd yn dymuno ei gweld. Ac, wrth gwrs, byddwn ni, fel Llywodraeth, yn gweithio ochr yn ochr â nhw a chyda nhw i wneud yn siŵr ein bod ni'n manteisio i'r eithaf ar y cyfle y mae amlygiad Cymru ar y llwyfan cenedlaethol hwnnw—. Gêm gyntaf yn erbyn UDA—wyddoch chi, rwy'n siŵr fy mod i'n cofio'r Arlywydd Trump yn dweud pe bai Joe Biden yn ennill yr etholiad arlywyddol, y byddai UDA yn edrych fel Cymru yn y pen draw. Roeddwn i'n meddwl ei fod wedi chwarae rhan sylweddol ym muddugoliaeth Joe Biden yn yr etholiad hwnnw fy hun. [Chwerthin.] Ond nawr, cawn gyfle i ddangos i bobl ar draws UDA yn union yr hyn sydd gan Gymru i'w gynnig.

Mae pêl-droed wedi rhoi'r cyfle anhygoel hwn i Gymru. Mae potensial enfawr yma i ysbrydoli, i gysylltu pobl, i newid bywydau, i weddnewid cymunedau, i adeiladu'r genedl, ond mae'n rhaid i ni fuddsoddi, onid oes, i wneud y gorau o hynny. Bydd diddordeb enfawr mewn pêl-droed ymhlith bechgyn a merched—ac mae angen i ni gefnogi'r tîm menywod i gyrraedd Cwpan y Byd FIFA yn Awstralia a Seland Newydd y flwyddyn nesaf hefyd—ac mae angen i ni wneud y mwyaf o'r difidend chwaraeon hwn, sydd, wrth gwrs, yn ddifidend iechyd a llesiant, corfforol a meddyliol. Yn fy nhref enedigol fy hun, Rhydaman, y clwb pêl-droed sy'n ganolog i allgymorth llesiant meddyliol yn dilyn colled drasig un o aelodau ei dîm. Felly, sut ydym ni'n mynd i fuddsoddi, fel cenedl, yn y seilwaith ffisegol, yn seilwaith cymdeithasol clybiau, fel y gallwn ni wneud yn siŵr bod y Cwpan y Byd hwn yn gadael etifeddiaeth nid yn unig yn Qatar, gobeithio, o ran hawliau gweithwyr a dynol yno, ond hefyd ym mhob cymuned yng Nghymru ac am genedlaethau i ddod?

Wel, Llywydd, cyfeiriodd Adam Price at fater yn y fan yna na ddylem ni ei osgoi, a ddylem ni? Wyddoch chi, rydym ni wrth ein bodd y bydd Cymru yn cael ei chynrychioli yn Qatar, ond ni ddylem ni edrych y ffordd arall oddi wrth yr amheuon a fyddai gennym ni fel cenedl ynghylch rhai o'r materion hawliau dynol hynny yr ydym ni'n eu gweld yno. A phan oedd fy nghyd-Weinidog Vaughan Gething yn Qatar ym mis Mai, manteisiodd ar y cyfle, fel y nododd yn ei ddatganiad ysgrifenedig i'r Senedd, i godi'r materion hawliau dynol hynny yn uniongyrchol gydag awdurdodau Qatar yng nghyd-destun Cwpan y Byd, ac mae'n rhaid i ni, ein hunain, wneud yn siŵr nad yw'r cyfleoedd hynny yn cael eu methu tra bo llygaid y byd ar y wlad honno.

Yma, un o'r pethau sydd—. Wrth i mi eistedd wrth ymyl y prif weithredwr yn ystod y gêm, dyna ichi ŵr a oedd â siec o £3 miliwn yn y fantol ar sail canlyniad y gêm. Roedd yn gwybod pe bai Cymru yn mynd ymlaen i'r cam nesaf, yna rhan o'r ffordd y caiff Cwpan y Byd ei drefnu yw y byddai £3 miliwn yn cyrraedd Cymdeithas Bêl-droed Cymru, a dywedodd wrthyf ei fod yn benderfynol y byddai £2 filiwn o'r £3 miliwn hwnnw yn cael ei fuddsoddi mewn pêl-droed llawr gwlad a chyfleusterau llawr gwlad yma yng Nghymru. Roedd yn gwbl bendant wrth ddweud wrthyf i, er mai'r hyn yr oeddem ni i gyd yn ei wylio, wrth gwrs, oedd y ffenestr siop pêl-droed honno yng Nghymru, yr hyn sy'n wirioneddol bwysig iddo ef ac i Gymdeithas Bêl-droed Cymru yw iechyd y gêm ar y lefel lawr gwlad honno. Dyna pam mae Llywodraeth Cymru, drwy Chwaraeon Cymru, wedi buddsoddi £24 miliwn yn ddiweddar mewn cyfleusterau ar gyfer chwaraeon ar lawr gwlad yng Nghymru. Rwy'n cytuno yn llwyr ag Adam Price mai'r hyn yr ydym ni'n gobeithio ei gael o'r math o sylw ac amlygiad a fydd yng Nghwpan y Byd yw ysbrydoliaeth i bobl ifanc fod allan yno yn chwarae pêl-droed eu hunain, neu'n cymryd rhan ym mha bynnag gamp y maen nhw'n canfod sy'n cyd-fynd â'u doniau a'u galluoedd, a bydd Llywodraeth Cymru yno yn ceisio gwneud yn siŵr ein bod ni'n chwarae ein rhan i sicrhau'r cyfleoedd hynny.

Llywydd, sefydlwyd Chwaraeon Cymru drwy siarter frenhinol ar 4 Chwefror 1972. Ers 1999, y sefydliad hwnnw, yn hytrach na chyrff y DU, sydd wedi bod yn gyfrifol am bolisi cynhwysiant mewn chwaraeon yng Nghymru. Serch hynny, mae'r cyngor yn gweithio gyda sefydliadau chwaraeon eraill a, gyda'i gilydd, fe wnaethon nhw gyhoeddi cyngor ar y cyd ar gynhwysiant trawsryweddol mewn chwaraeon domestig ym mis Medi y llynedd.

Prif Weinidog, rwy'n teimlo bod angen bod yn eglur, ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig i mi ei gwneud yn eglur, nad yw diogelu hawliau menywod am eiliad yn golygu eich bod chi'n gwrthwynebu hawliau traws. Mae cystadleuwyr benywaidd yn haeddu'r un hawliau â chystadleuwyr gwrywaidd. Rydym ni i gyd yn gwybod am y manteision enfawr y gall chwaraeon eu cynnig, ac rydym ni i gyd, rwy'n siŵr, eisiau sicrhau y gall athletwyr traws gymryd rhan mewn chwaraeon. Ond yr hyn nad ydym ni ei eisiau yw sefyllfa pryd yr ydym ni'n ceisio bod mor gynhwysol ei fod yn niweidiol i grŵp penodol. Mae gennym ni sefyllfa pryd y mae athletwyr benywaidd mor ddigalon eu bod nhw'n tynnu allan o'u categorïau benywaidd eu hunain oherwydd eu bod nhw'n dweud bod gan fenywod traws sy'n cymryd rhan mewn categori benywaidd fantais y glasoed gwrywaidd. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn edrych ar ffyrdd y gallwn ni helpu i sicrhau bod pob athletwr yn gallu cystadlu, gan edrych ar ffyrdd y gallwn ni weithio gyda chyrff chwaraeon yn gyffredinol, ac yn edrych ar greu categori agored i sicrhau tegwch, cynwysoldeb a diogelwch yn gyffredinol. Rwy'n siŵr y byddwn ni'n cytuno'n anad dim ei bod hi'n hollbwysig ein bod ni'n sicrhau tegwch mewn chwaraeon. Mae'n hanfodol i chwaraeon. Prif Weinidog, a ydych chi'n credu y dylai athletwyr traws gystadlu mewn chwaraeon menywod? Sut bynnag yr ydych chi'n teimlo ynghylch y mater hwn, er mwyn ei ddatrys, mae'n hanfodol i ni allu diffinio menyw. Felly, Prif Weinidog, a allwch chi wneud rhywbeth y mae llawer o wleidyddion Llafur eraill wedi methu â'i wneud hyd yn hyn, sef diffinio menyw?

Mae fy man cychwyn i yr un fath ag un Penny Mordaunt—Gweinidog y DU a oedd yn gyfrifol ar y pryd—a ddywedodd mai man cychwyn Llywodraeth y DU oedd bod menywod trawsryweddol yn fenywod. Dyna fy man cychwyn i yn y ddadl hon. Mae'n faes anodd lle mae pobl yn teimlo'n gryf iawn ar wahanol ochrau i ddadl, a dadl sy'n gwahanu pobl sy'n cytuno ar y rhan fwyaf o bethau eraill. Yr hyn a ddywedaf wrth yr Aelod, gyda mater a allai fod yn ymrannol o bosibl, yw mai cyfrifoldeb cynrychiolwyr etholedig yw peidio â sefyll ar sicrwydd eu hargyhoeddiadau eu hunain, ond yn hytrach gweithio'n galed i chwilio am gyfleoedd ar gyfer deialog, i ddod o hyd i ffyrdd o hyrwyddo dealltwriaeth yn hytrach na gwrthdaro, ac i ddangos parch yn hytrach na chwilio am reswm dros allgau. Nid wyf i'n deall y pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud—y gallwch chi fod yn rhy gynhwysol. I mi, mae'n sicr mai cynwysoldeb yw'r hyn y dylem ni fod yn anelu ato yma. Y ffordd i ddatrys y materion heriol hynny y mae wedi eu nodi—ac nid oes gennyf i unrhyw wrthwynebiad o gwbl iddi eu nodi—yw peidio â thybio, oherwydd efallai fod gennym ni ein hunain farn gref, bod hynny yn caniatáu i ni fwrw amheuaeth ar ddiffuantrwydd y safbwyntiau a ddelir yn gryf gan bobl eraill. Dim ond trwy ddeialog a thrwy ddeall y gallwch chi ddod i gasgliad i'r mathau o gwestiynau y mae'r Aelod wedi eu codi.

Prynhawn da, Brif Weinidog.

Rydym ni'n darparu arian ychwanegol i awdurdodau lleol i ddargyfeirio achosion yn ddiogel o'r gofrestr amddiffyn plant gan ddefnyddio gweithdrefnau a ddatblygwyd mewn partneriaeth â byrddau diogelu. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda'r byrddau partneriaeth rhanbarthol hynny, a chydag awdurdodau lleol eu hunain, i gryfhau a gwella arferion diogelu ledled Cymru.

Diolch, Prif Weinidog. Hoffwn fynegi yn gyntaf fy niolch i bawb sy'n gweithio ym maes gwasanaethau cymdeithasol a gofal cymdeithasol sydd wedi gweithio, ac sy'n parhau i weithio, yn ddiflino i amddiffyn y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas, yn enwedig drwy gydol y pandemig. Ond hoffwn godi eto yr angen, yn fy marn i, am ymchwiliad annibynnol yn dilyn marwolaeth ofnadwy, drasig Logan Mwangi, gan edrych ar ein gwasanaethau cymdeithasol i blant ledled Cymru. Mae hyn yn digwydd yn Lloegr, yn dilyn marwolaethau ofnadwy Arthur Labinjo-Hughes, a oedd yn chwech oed, a Star Hobson, a oedd yn flwydd oed. Mae awdur yr ymchwiliad annibynnol yn Lloegr wedi dweud y byddai methu â mynd i'r afael â phroblemau mawr mewn gwasanaethau i blant yn arwain at y nifer uchaf erioed o bobl ifanc mewn gofal. Fel y byddwch chi'n gwybod, mae mwy o blant mewn gofal yng Nghymru nag yn Lloegr neu'r Alban, ac mae plant yng Nghymru yn fwy tebygol o fynd i ofal na'u cymheiriaid yn Lloegr neu'r Alban. A gaf i ofyn i chi, Prif Weinidog, ystyried bod plant a theuluoedd yng Nghymru, a'r gweithlu, yn haeddu'r ystyriaeth fanwl a roddwyd yn yr Alban ac yn Lloegr drwy ymchwiliad annibynnol? Diolch yn fawr iawn.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn pwysig yna. Mae'n gwneud cyfres o bwyntiau sy'n sicr yn haeddu cael eu hystyried yn ofalus. Rwyf i wedi dweud droeon ar lawr y Senedd bod y gyfradd y mae plant yn cael eu cymryd oddi wrth eu teuluoedd yng Nghymru yn anghynaladwy a bod y bwlch rhwng y gyfradd y mae plant yng Nghymru yn cael eu cymryd i ofal cyhoeddus yn parhau i gyflymu oddi wrth y gyfradd mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Y canlyniad yw, a dyma'r rheswm pam mae'n anghynaliadwy, bod awdurdodau lleol yn canfod bod yr holl arian sydd ganddyn nhw ar gyfer gwasanaethau plant yn cael ei ddefnyddio i ofalu am blant y mae ganddyn nhw gyfrifoldeb uniongyrchol amdanyn nhw bellach a does dim byd ar ôl i helpu teuluoedd trwy gyfnodau anodd pan allai ychydig o fuddsoddiad mewn gwaith ataliol fod wedi helpu'r teuluoedd hynny i aros gyda'i gilydd.

O ran mater penodol ymchwiliad arall, yn sicr nid wyf i'n credu mai dyma'r adeg i gomisiynu ymchwiliad o'r fath. Yn yr achos y tynnodd yr Aelod sylw ato o Ben-y-bont ar Ogwr, nid yw'r adolygiad achos difrifol wedi adrodd o hyd. Ceir achosion eraill yng Nghymru gerbron y llysoedd o hyd lle nad yw gwrandawiadau llys wedi'u dirwyn i ben eto. Felly, nid wyf i'n credu mai dyma'r adeg i wneud penderfyniad am ymchwiliad o'r math y mae Jane Dodds wedi ei argymell, ac rwy'n credu y byddai cwestiynau pwysig eraill y byddai angen i ni eu hystyried hefyd.

A ydym ni'n brin o gyngor, Llywydd? Yn 2018, cawsom yr adolygiad o'r argyfwng gofal yma yng Nghymru. Yn 2019, cawsom adroddiad 'Born into care Wales' Sefydliad Nuffield. Yn 2020, cawsom adroddiad y gweithgor cyfraith gyhoeddus ar y ffordd y gellir gwella achosion cyfraith gyhoeddus yng Nghymru. Y llynedd, cawsom adroddiad etifeddiaeth grŵp cynghori'r gweinidog ar wella canlyniadau i blant a gadeiriwyd gan David Melding, ac eleni rydym ni wedi parhau i dderbyn adroddiadau thematig Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru ar blant sy'n derbyn gofal. Nid yw hwn yn faes lle gallai unrhyw un ddadlau ein bod ni'n brin o gyngor annibynnol sydd wedi edrych ar draws yr holl dirwedd ymarfer yma yng Nghymru.

A ydym ni'n hyderus, Llywydd, ynghylch yr hyn y gallem ni ei ddysgu o'r ymdrech enfawr y byddai'n rhaid ei gwneud ar gyfer ymchwiliad o'r math a fyddai'n gwneud cyfiawnder â'r pwyntiau y mae Jane Dodds wedi eu codi? Rydym ni'n gwybod bod yn rhaid i ni fynd i'r afael â materion recriwtio a chadw staff yn y gweithlu hwn. Rydym ni'n gwybod bod yn rhaid i ni fuddsoddi mewn atal ac isgyfeirio yn y system. Rydym ni'n gwybod bod gweithio rhanbarthol yn elfen bwysig yn yr ateb i'r heriau y mae gwasanaethau plant yn eu hwynebu heddiw. Felly, rwy'n credu ei bod hi'n ddyletswydd ar bobl sy'n dadlau dros ymchwiliad cyhoeddus i fynegi lle maen nhw'n credu y gellir canfod y bylchau yn ein gwybodaeth a lle maen nhw'n credu y byddem ni'n dysgu rhywbeth nad ydym ni eisoes yn ei wybod am yr her sy'n wynebu'r gwasanaethau hynny a'r atebion sydd eisoes wedi cael eu llunio i ymateb i'r heriau hynny.

Prif Weinidog, gwelsom gynnydd enfawr yn nifer y plant ar gofrestr amddiffyn hyd yn oed cyn y pandemig, felly Duw a ŵyr sut mae'r sefyllfa nawr mewn gwirionedd. Oherwydd rydym ni'n gwybod bod y gwasanaethau cymdeithasol o dan straen aruthrol, yn brin o staff ac yn gorweithio, dydyn ni wir ddim yn gwybod beth sy'n cael ei fethu neu pwy sy'n cael ei fethu. Rydym ni'n gwybod bod gofal cymdeithasol plant yng Nghymru mewn argyfwng. Nid fy ngeiriau i yw'r rheini, ond geiriau'r Athro Donald Forrester, cyfarwyddwr CASCADE ac arbenigwr yn y maes. Mae ef a llawer o gyd-Aelodau eraill, ochr yn ochr â ni yn y Siambr, yn galw am adolygiad brys o wasanaethau cymdeithasol plant. Felly, Prif Weinidog, a wnewch chi wrando nawr ar y cyngor a gwrando ar y galwadau am adolygiad annibynnol llawn o ofal cymdeithasol plant yng Nghymru, yn union fel y mae pob gwlad arall yn ei wneud? Mae Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon i gyd yn ei wneud. Oherwydd allwn ni ddim parhau i gladdu ein pennau yn y tywod a gwneud dim tan fod plentyn arall yn marw o gamdriniaeth neu esgeulustod. Diolch.

Pe bai'r Aelod wedi bod yn gwrando ar fy ateb blaenorol, byddai wedi clywed yr ateb i'w gwestiwn. Os ydym ni'n mynd i gael ymchwiliad, yna byddai'n ddefnyddiol, oni fyddai, i sefydlu rhywfaint o gywirdeb sylfaenol yn y ffeithiau y mae pobl yn eu cyflwyno. Nid yw'n wir o gwbl, Llywydd, fel yr awgrymodd yr Aelod, bod nifer y plant ar gofrestrau amddiffyn plant yn cynyddu yng Nghymru yn y cyfnod cyn y pandemig. A dweud y gwir, y gwrthwyneb yw'r gwir mewn gwirionedd. Byddai'n helpu ychydig, oni fyddai, pe bai pobl yn mynd i'r drafferth i ganfod ychydig o ffeithiau sylfaenol cyn iddyn nhw gynnig eu barn i ni, oherwydd roedd y niferoedd yn lleihau, nid yn cynyddu. Dyna'r gwir amdani. Mae'r niferoedd wedi gwella ar ôl y pandemig i le'r oedden nhw cyn i'r pandemig ddechrau. Felly, pan gyfeiriodd Jane Dodds at y nifer gynyddol o blant sy'n destun cynllun amddiffyn plant, roedd yn cyfeirio at adferiad yn y niferoedd hynny. Nid yw'r nifer yn uwch heddiw na lle yr oedd cyn y pandemig. Felly, os ydym ni'n mynd i gael ymchwiliad, yna rwy'n meddwl y byddai ychydig mwy o olau ac ychydig yn llai o wres fwy na thebyg yn helpu i'w wneud yn ymarfer gwerth chweil.

Diolch i John Griffiths am y cwestiwn yna, Llywydd. Ymhlith y camau a gymerwyd i hyrwyddo newyddiaduraeth yng Nghymru mae ymrwymiad i ddarparu cymorth ariannol i newyddiaduraeth sydd o ddiddordeb i'r cyhoedd. Bydd y cymorth hwnnw yn parhau dros dair blwyddyn ariannol, fel y cadarnhawyd yn y cytundeb cydweithredu.

Prif Weinidog, roedd hi'n ben-blwydd y South Wales Argus yn 130 oed yr wythnos diwethaf, papur sydd wedi'i wreiddio ers tro byd yn ein cymunedau lleol. Fel yn achos llawer o bobl leol, roedd y South Wales Argus bob amser yn fy nhŷ pan oeddwn i'n tyfu i fyny, ac mewn gwirionedd, yn fy arddegau cynnar, roeddwn i'n danfon y South Wales Argus ar fy meic fel bachgen papur. A nawr, wrth gwrs, fel Aelod o'r Senedd, mae'n dal yn sefydliad hanfodol i mi ymgysylltu ag ef. Prif Weinidog, mae'n amlwg yn bwysig dros ben i Gymru, i fywyd yng Nghymru, i'n cymunedau yma ac yn wir i'n democratiaeth sy'n datblygu bod gennym ni gyfryngau cenedlaethol, rhanbarthol a lleol sy'n ffynnu yng Nghymru, gan helpu i roi gwybod i bobl beth sy'n digwydd, gan gynnwys eu hysbysu am bolisïau a gweithredoedd Llywodraeth Cymru a'u cynnwys yn ein democratiaeth. Rwy'n credu bod y pandemig wedi tynnu sylw at werth ein cyfryngau yng Nghymru pan oedd hi mor bwysig i bobl ddeall polisïau a mesurau penodol Llywodraeth Cymru wrth fynd i'r afael â'r pandemig yn ein gwlad. Prif Weinidog, o gofio'r pwysigrwydd hwn, ac o gofio ein bod ni i gyd eisiau gweld cyfryngau sy'n ffynnu yng Nghymru, a wnewch chi addo i barhau i weithio gyda'r cyfryngau yn ein gwlad, gan gynnwys papurau newydd lleol, fel y gallan nhw barhau i gyflawni'r swyddogaeth hollbwysig hon ymhell i'r dyfodol?

Diolch i John Griffiths am hynna, Llywydd. Roeddwn i'n falch iawn o allu anfon neges o longyfarchiadau i'r South Wales Argus wythnos yn ôl ar ei ben-blwydd yn gant tri deg oed. Mae John Griffiths yn iawn, Llywydd, mae'r awydd am newyddion am Gymru a phenderfyniadau sy'n cael eu gwneud yng Nghymru heb amheuaeth wedi cael ei gynyddu gan brofiad y pandemig. Mae Llywodraeth Cymru wedi cynnal dros 250 o gynadleddau i'r wasg yn ystod y cyfnod hwnnw, 200 ohonyn nhw wedi'u darlledu yn fyw gan y BBC, ac mae dros 50 o sefydliadau wedi cymryd rhan i ofyn cwestiynau i Weinidogion yn ystod y cyfnod hwnnw. Mae John Griffiths yn iawn—aeth y rhychwant o ddiddordeb yng Nghymru o gwestiynau gan CNN ar gyfer cynulleidfa fyd-eang ar un pen i'r sbectrwm i gwestiynau gan y Caerphilly Observer a Llanelli Live ar ben arall y sbectrwm. Mae buddsoddi mewn newyddiaduraeth er budd y cyhoedd ar lawr gwlad yn bwysig iawn i greu llif o newyddiadurwyr ar gyfer y dyfodol.

Mae bob amser yn beth sydd braidd yn anodd, onid yw, i'r Llywodraeth fuddsoddi mewn newyddiaduraeth. Rwyf i bob amser yn cael fy atgoffa o'r hyn a ddywedodd y newyddiadurwr enwog o America H.L. Mencken—bod y berthynas rhwng newyddiadurwr a gwleidydd yr un fath â'r berthynas rhwng ci a pholyn lamp. Ac mae rheswm da dros hynny, onid oes? Rydym ni eisiau i newyddiadurwyr fod ar wahân i'r byd gwleidyddol. Mae ffordd, ac rydym ni'n dod o hyd i'r ffordd gywir, o wneud y mathau o fuddsoddiadau y soniodd John Griffiths amdanyn nhw er mwyn gallu buddsoddi yn y rheini ar lawr gwlad heb beryglu gallu newyddiadurwyr ac asiantaethau newyddion yma yng Nghymru mewn unrhyw ffordd i wneud y gwaith craffu a, phan fo angen, beirniadaeth y maen nhw'n ei gyflawni'n gwbl briodol.

Hoffwn yn fawr ategu sylwadau'r Aelod dros Ddwyrain Casnewydd—gall newyddiaduraeth Gymreig a newyddiaduraeth Gymraeg chwarae rhan hollbwysig wrth gyflwyno ein hiaith wych i gynulleidfa wirioneddol bwysig, yn enwedig yn ein cymunedau gwledig. Ar ôl dechrau fy ngyrfa broffesiynol fel newyddiadurwr yn gweithio i bapurau newydd lleol—ac nid wyf yn siŵr ai fi yw'r ci neu'r polyn lamp erbyn hyn—rwyf i wedi gweld yn uniongyrchol bwysigrwydd gwasanaeth adrodd ar ddemocratiaeth leol y BBC, asiantaeth newyddion gwasanaeth cyhoeddus wedi'i hariannu gan y BBC ac wedi'i darparu gan y sector newyddion lleol. Mae ei hadroddiadau'n ymchwilio i'n cymunedau ac yn sicrhau bod straeon lleol yn cael y sylw y maen nhw'n ei haeddu.

Fodd bynnag, nid yw'r gwasanaeth adrodd ar ddemocratiaeth leol yn ariannu unrhyw swyddi newyddiaduraeth cyfrwng Cymraeg llawn amser yn benodol, er bod straeon y mae gohebwyr adrodd ar ddemocratiaeth yn eu hysgrifennu yn cael eu rhannu â chyfryngau sydd wedi ymrwymo i fod yn rhan o'r cynllun partneriaeth newyddion lleol. Mae cofnodion yn dangos bod 21 o sefydliadau yn cyhoeddi mwy na 70 o deitlau unigol ar hyn o bryd ar gyfer cynulleidfaoedd yng Nghymru. O'r 70 hynny, dim ond un sy'n wasanaeth cyfrwng Cymraeg. O ystyried hyn, sut yr ydych chi, Prif Weinidog, yn annog sefydliadau newyddion Cymraeg i ymuno â chynllun partneriaeth newyddion lleol y BBC? Diolch, Llywydd.

Wel, a gaf i ddiolch i Sam Kurtz am hynna, oherwydd mae'n gwneud pwyntiau pwysig iawn ynghylch arwyddocâd newyddiaduraeth Gymraeg? Ac mae Llywodraeth Cymru, unwaith eto, yn buddsoddi'n uniongyrchol yn y maes hwn mewn ffordd sy'n cael ei chyfiawnhau gan yr elfen iaith ohoni. Felly, mae gan gyngor llyfrau Cymru gyllideb wedi'i neilltuo sy'n ariannu Golwg360, Corgi Cymru a sefydliadau newyddion eraill.

Rwy'n credu y bydd natur newidiol addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghymru mewn gwirionedd yn cefnogi adfywiad mewn gohebu cyfrwng Cymraeg yma yng Nghymru hefyd, wrth i bobl ifanc ddod allan o addysg Gymraeg gyda'r gallu i ddarllen yr iaith a chael gwybodaeth drwy'r iaith nad oedd efallai'n wir hyd yn oed 20 mlynedd yn ôl, ac felly y bydd rheidrwydd masnachol yn ogystal â diwylliannol i wneud hynny. Ac yn sicr mae'n rhan o'n cymhelliant i fod eisiau buddsoddi yn y meysydd hyn i sicrhau bod gennym ni ddyfodol o newyddiadurwyr ifanc, chwilfrydig, sy'n fedrus yn ddigidol ac sydd â dealltwriaeth gywir o ddatganoli ac sy'n gallu gweithredu'n llawn mewn amgylchedd gwirioneddol ddwyieithog.

A gaf i ddiolch i Huw Irranca-Davies, Llywydd? Ers dechrau pandemig COVID-19, rydym ni wedi gweithio'n agos gyda'r diwydiant bysiau i barhau i gynnal gwasanaethau, gan ddarparu £130 miliwn o gyllid ychwanegol i atal cymunedau rhag cael eu hynysu.

Ac mae'r cyllid hwnnw wedi helpu ond, hyd yn oed cyn y pandemig, cawsom ni ddegawd o gyni a oedd wedi effeithio ar awdurdodau lleol ac a oedd wedi effeithio ar doriadau mewn gwasanaethau, gan gynnwys gwasanaethau bwysiau â chymhorthdal. Rydym ni'n edrych ymlaen at y diwygiadau a fydd yn rhoi rheolaeth yn ôl i bobl, rhaid i mi ddweud—cymunedau a rhanbarthau lleol—i gymryd rheolaeth dros wasanaethau bysiau cydgysylltiedig a thrafnidiaeth gyhoeddus ehangach yn eu hardaloedd. Ond mae fy nghwestiwn i yn ymwneud â'r presennol. Rydym ni'n troi at fentrau rhagorol fel cynlluniau bysiau Fflecsi—mae trafnidiaeth gymunedol yn gysylltiedig â rhai o'r rheini. Ond yr hyn nad ydym ni'n ei weld yw'r elfen gydgysylltiedig honno ar hyn o bryd. Felly, mae gennyf i gwestiwn uniongyrchol a gofynnaf i'r Prif Weinidog—ac rwy'n sylwi fod ei gyd-Aelod yma, y Gweinidog, yn eistedd wrth fy ymyl i—ac mae'n ymwneud ag a fyddai ef a'i Weinidog yn fodlon eistedd gyda mi a swyddogion o Ben-y-bont ar Ogwr hefyd i edrych ar sut y gallwn ni dynnu'r gorau o'r hyn sydd ar gael ar hyn o bryd fel y gallwn ni gysylltu hyn, fel nad oes gennym ni ardaloedd pen bryn fel parc Maesteg, cymunedau anghysbell yn y Cymoedd, megis Pont-y-rhyl ac eraill, sydd wedi'u hynysu oherwydd y toriadau yr ydym ni wedi'u gweld yn ystod y degawd diwethaf a mwy, lle gallwn ni wneud yn siŵr bod pawb sydd eisiau gweld eu ffrindiau, sydd eisiau cyrraedd y siopau, y feddygfa ac yn y blaen yn gallu gwneud hynny. Beth allwn ni ei wneud y funud hon? A allwch chi ein helpu ni gyda hynny?

Wel, diolch i Huw Irranca-Davies am hynna, Llywydd. Mae'n iawn wrth ddweud mai'r ateb hirdymor—ac wrth ddweud 'hirdymor' rwy'n golygu yn ystod tymor y Senedd hon—yw'r diwygiad radical o wasanaethau bysiau y byddwn yn eu cyflwyno drwy'r Bil bysiau, i wrthdroi'r 30 mlynedd a mwy hynny o farchnadeiddio yn y diwydiant bysiau, sydd wedi gadael cymunedau o'r math y mae Huw Irranca-Davies wedi cyfeirio atyn nhw heb wasanaeth gan nad oes achos masnachol dros wneud hynny. Ac eto, caiff miloedd o bunnoedd o arian cyhoeddus ei roi i'r gwasanaeth bysiau bob blwyddyn yma yng Nghymru. Gobeithio nad wyf yn achub y blaen ar gyhoeddiad yr oedd fy nghyd-Aelod ar fin ei wneud, ond ar ben y £130 miliwn yr ydym ni wedi'i ddarparu i gynnal gwasanaethau bysiau yn ystod y pandemig, gwn i fod fy nghyd-Aelod wedi cytuno ar £43 miliwn arall i fynd ati i gynnal y gwasanaethau bysiau hynny dros weddill y flwyddyn galendr hon, ac mae hynny'n rhoi cyfle i wneud yr hyn y mae'r Aelod dros Ogwr wedi'i awgrymu. Gwn i fod Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr wedi bod yn un o'r cynghorau hynny lle mae gostyngiadau mewn cyllid gan Lywodraeth y DU wedi cyfyngu ar eu gallu i gynnal y gwasanaethau cymunedol hynny, ond nawr, gydag awdurdod newydd wedi'i reoli gan Lafur ym Mhen-y-bont ar Ogwr, bydd yn adeg dda iawn i gyfarfod a thrafod gyda'r awdurdod lleol sut y gall y buddsoddiad hwnnw y byddwn ni'n ei ddarparu barhau i wneud gwahaniaeth i'r lleoedd y mae'r Aelod wedi tynnu sylw atyn nhw y prynhawn yma.

Diolch i Heledd Fychan. Llywydd, rydym yn parhau i ddarparu cyllid sylweddol a pharhaus i gefnogi gwasanaethau iechyd meddwl ledled Cymru. Yn ogystal â'i gyllid craidd ar gyfer iechyd meddwl, bydd Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg yn cael £3.3 miliwn o gyllid rheolaidd ychwanegol ar gyfer gwasanaethau eleni, er mwyn buddsoddi mewn gwell darpariaeth iechyd meddwl.

Mae llawer o sgwrsio'n digwydd y tu ôl i'r Prif Weinidog. Gawn ni ychydig o dawelwch i'r Prif Weinidog, yn enwedig gan ei Aelodau ei hun. Heledd Fychan.

Diolch, Prif Weinidog. Byddwch yn ymwybodol, rwy'n siŵr, fod Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru yn cynnal adolygiad ar y funud sy'n canolbwyntio ar ac yn asesu ansawdd a diogelwch y trefniadau rhyddhau ar gyfer cleifion sy'n oedolion yn ôl i'r gymuned o unedau iechyd meddwl—cleifion mewnol o fewn Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg. Daw hyn yn sgil nifer o achosion trist sydd wedi cael sylw yn y wasg, megis achos Lowri Miller, a wnaeth farw y diwrnod yn dilyn cael ei rhyddhau o ofal iechyd meddwl yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg. A hefyd, wrth gwrs, achos Zara Anne Radcliffe, a laddodd John Rees mewn siop ym Mhenygraig ym Mai 2020 tra'n dioddef o sgitsoffrenia, yr un diwrnod ag y ceisiodd ei thad erfyn ar y bwrdd iechyd a gwasanaethau cymdeithasol i roddi cymorth iddi a mynd â hi i'r ysbyty.

Mae nifer o achosion cyffelyb o ran pobl yn marw ar ôl cael eu rhyddhau wedi dod mewn i fy swyddfa fel gwaith achos. A'r hyn sydd yn fy mhryderu ydy, yn dilyn yr adolygiad a fu yn 2019 gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru ac Archwilio Cymru, fod 14 argymhelliad a wnaethpwyd adeg hynny yn parhau ar agor. Gwn hefyd am bobl sydd angen triniaethau brys yn cael gwybod nad oes capasiti o gwbl i wneud hyn, gydag arbenigwyr yn annog pobl i fynd yn breifat oherwydd, a dyma ddyfyniad y ces i fore yma gan glaf a ddywedwyd wrthi gan ddoctor—

'Nid yw'r GIG yn addas i'r diben ac mae pobl yn marw wrth aros am driniaeth.'

Doctor yn dweud wrth glaf i fynd yn breifat, ac yn dweud y geiriau hyn. Oes unrhyw ystyriaeth yn cael ei rhoi i'r angen i roi Bwrdd Iechyd Cwm Taf Morgannwg mewn mesurau arbennig, ac os nad oes ystyriaeth, a wnewch chi ymrwymo i edrych ar hyn ymhellach fel Llywodraeth?

Wel, mae system gyda ni yn barod, Llywydd. Pan ydym ni'n edrych i mewn i beth sy'n mynd ymlaen mewn unrhyw fwrdd ledled Cymru, mae tri o gyrff yn dod at ei gilydd i roi cyngor i'r Gweinidog. Maen nhw'n gallu rhoi cyngor ar y byrddau i gyd, neu maen nhw'n gallu dweud y bydd yn rhaid i ni roi mwy o gymorth i unrhyw fwrdd sy'n gweithio mewn unrhyw faes yn y maes iechyd. Dwi ddim wedi gweld dim byd gan y bobl sy'n dod at ei gilydd i'n cynghori ni i wneud beth oedd Heledd Fychan yn awgrymu.

Fel dywedais i, Llywydd, yn yr ateb gwreiddiol, rŷn ni fel Llywodraeth yn rhoi mwy o arian, ar ben popeth arall y mae'r bwrdd yn ei gael, a'r arian y mae'n ei gael i redeg system iechyd meddwl—£3.3 miliwn yn y flwyddyn hon, ac yn y flwyddyn nesaf, ac yn y flwyddyn ar ôl hyn hefyd—i fuddsoddi mewn gwell ddarpariaeth iechyd meddwl. A thrwy wneud hynny, rŷn ni wrth gwrs yn edrych i'r bwrdd wneud mwy, ac i roi a datblygu gwasanaethau yn y gymuned sy'n helpu pobl gyda phroblemau iechyd meddwl ac i jest eu helpu nhw i wneud popeth mae angen iddyn nhw ei wneud yn eu bywydau nhw bob dydd without the need—heb yr angen i gael mwy o wasanaethau y tu mewn i'r ysbytai.

Ac yn olaf cwestiwn 8, Siân Gwenllian.

Wel, diolch yn fawr i Siân Gwenllian. Llywydd, cyfrifoldeb Chwaraeon Cymru yw rheoli Plas Menai, y Ganolfan Awyr Agored Genedlaethol. Yn y dyfodol dylid adeiladu ar enw da'r ganolfan, gan ddarparu gweithgareddau antur awyr agored ffyniannus drwy gydol y flwyddyn. Dylid sicrhau mwy o swyddi lleol a mwy o effaith ar yr economi leol drwy'r broses honno.

Dwi wedi codi pryderon am y newidiadau sydd ar y gweill ar gyfer Plas Menai efo Dirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon. Fe all y broses sy'n mynd rhagddi ar hyn o bryd arwain at breifateiddio'r ganolfan, ac mae pryder y byddai hynny'n cael effaith negyddol ar amodau gwaith y gweithwyr, y cyfleusterau sydd ar gael i bobl leol ac ar yr iaith Gymraeg. A wnewch chi ymuno efo fi yn gyrru neges glir i Chwaraeon Cymru yn dweud y dylid oedi'r holl broses sy'n mynd rhagddi ar y funud er mwyn cytuno ar ffordd ymlaen a fyddai'n gwella'r ganolfan ond a fyddai hefyd yn diogelu cyfraniad hollbwysig Plas Menai i'r gymuned a'r economi leol?

Wel, Llywydd, gadewch imi fod yn glir: nid yw Llywodraeth Cymru yn cefnogi preifateiddio'r ased pwysig hwn. Rydym am weld y ganolfan yn datblygu yn y ffordd dwi wedi ei ddisgrifio, gan symud y tu hwnt i'r defnydd tymhorol sydd yn canolbwyntio yn bennaf ar weithgarwch dŵr. Wrth wneud hynny, rydw i a'r Gweinidog yn disgwyl i ddatblygiad gael ei drafod yn ofalus gyda'r gweithlu lleol a pherchnogaeth y ganolfan i'w chadw ar gyfer y cyhoedd yng Nghymru.

Diolch i'r Prif Weinidog.

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hynny. Lesley Griffiths.

Diolch, Llywydd. Mae gen i un newid i'r agenda heddiw. Yn hytrach na datganiad ar COVID-19, bydd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gwneud datganiad i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad a chyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith y papurau cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Gweinidog, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru am gonsortiwm Cymoedd y Dyfodol a'i gontract ynghylch gwaith i gwblhau gwelliannau i ffordd Blaenau'r Cymoedd, yr A465? Ym mis Tachwedd 2020, cadarnhaodd eich Llywodraeth fod consortiwm Cymoedd y Dyfodol wedi cael y contract i fwrw ymlaen â gwelliannau i adrannau 5 a 6 o ffordd Blaenau'r Cymoedd, yr A465, ar ôl iddo gael ei benodi'n gynigydd a ffefrir bum mis ynghynt. Mae'n cael ei adrodd nawr bod un o gyfarwyddwyr consortiwm Cymoedd y Dyfodol eisoes yn gyfarwyddwr cyllid Dawnus Construction, cwmni a chwalodd yn 2019, gyda dyledion o bron i £50 miliwn.

Yn ogystal â'r cannoedd o gontractwyr preifat o Gymru a ledled y DU yr effeithiwyd arnyn nhw pan chwalodd y cwmni, mae rhai cyrff sector cyhoeddus nawr ar eu colled, gan gynnwys Cyngor Sir Powys, a gollodd £1.3 miliwn, a'ch Llywodraeth eich hun, a gollodd £0.5 miliwn. Mae pryderon dilys wedi'u codi ynglŷn â'r penodiad hwn, sydd wedi arwain at rywun yn ymwneud ag un o'r methiannau corfforaethol mwyaf yng Nghymru nawr yn monitro gwariant miliynau o bunnoedd o arian cyhoeddus ar brosiect seilwaith mawr. Felly, a gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog am y broses benodi a arweiniodd at y sefyllfa hon er budd tryloywder ac atebolrwydd yma yng Nghymru? Diolch yn fawr, Gweinidog.

Wel, nid wyf i'n credu bod hyn yn ymwneud â diffyg tryloywder. Rwy'n ymwybodol bod gwybodaeth wedi'i chasglu drwy Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth 2000, ac nid wyf i'n credu y dylai hynny gael ei ystyried yn anhryloyw o gwbl. Yn amlwg, mae Gweinidogion Cymru wedi gweithio'n agos iawn ac wedi buddsoddi ecwiti drwy Fanc Datblygu Cymru yn yr A465, ac mae'r buddsoddiad yn brif gonglfaen, mewn gwirionedd, ein hymdrechion i sicrhau bod cynlluniau'n hyrwyddo budd y cyhoedd, yn enwedig cynlluniau model buddsoddi cydfuddiannol.

Rydym ni, Gweinidog, y mis hwn, yn nodi deugain mlynedd ers y rhyfel yn y Falklands. Ac mae'n bwysig, rwy'n credu, ein bod ni, fel Senedd, yn cydnabod cyfraniad milwyr o Gymru, yn ddynion ac yn fenywod, yn yr ymgyrch honno. Gwnes i gyfarfod yn ddiweddar â Llywodraeth ynysoedd y Falkland, ynghyd â'n cyd-Aelod Ceidwadol Darren Millar, a buom yn siarad yno am y cyfraniad a'r cysylltiadau rhwng ynysoedd y Falkland a Chymru. Bydd y Lleng Brydeinig yng Nglynebwy yn gosod torch i gofio'r rhai a gollwyd yn adennill y Falklands, ac rwy'n siŵr, mewn cymunedau ar hyd a lled Cymru ac mewn mannau eraill, y bydd torchau eraill yn cael eu gosod i sicrhau nad ydym ni'n anghofio'r aberth a'r bobl a gollwyd yn helpu i adennill y Falklands.

A fyddai'n bosibl, Gweinidog, i'r Llywodraeth sicrhau bod gennym ni amser yma yn y lle hwn i gofio ymgyrch y Falklands, ac i nodi deugain mlynedd ers hynny? Rwy'n credu y bydd llawer ohonom ni eisiau ymuno â Gweinidogion ac eraill yn y gwasanaeth yn eglwys gadeiriol Llandaf, ond, ar yr un pryd, fel Senedd, mae'n bwysig i ni nodi'r pen-blwydd hwn a chofio aberth pobl a gollwyd.

Rwy'n credu fod Alun Davies yn codi pwynt pwysig iawn, ac mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn gweithio gyda phartneriaid ledled sector y lluoedd arfog i nodi deugain mlynedd ers gwrthdaro'r Falklands, ac, wrth gwrs, yn cydnabod yr aberth a gafodd ei wneud gan lawer o bersonél y lluoedd arfog yng Nghymru. Gwn i—rwy'n credu mai dydd Sul diwethaf ydoedd—fod y Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol wedi cymryd rhan mewn taith feicio 40 mlynedd ers y Falklands. Dechreuodd hynny wrth gofeb y Falklands yng Ngerddi Alexandra yng Nghaerdydd, ac mae grŵp o gyn-filwyr yn gwneud eu ffordd ar feic, dros wyth diwrnod, i Aldershot, i dalu teyrnged i bawb a wasanaethodd yn y gwrthdaro.

Soniodd Alun Davies am y gwasanaeth a fydd yn cael ei gynnal yn eglwys gadeiriol Llandaf. Bydd y Prif Weinidog yn arwain gwasanaeth Falklands 40 Cymru yno, a gwn i, unwaith eto, y bydd y Dirprwy Weinidog yn bresennol yng ngwasanaeth Falklands 40 y Lleng Brydeinig Frenhinol yn y Goedardd Goffa Genedlaethol.

Yn fy etholaeth i, sef Wrecsam, mae gennym ni wasanaeth coffa ac aduniad y Gwarchodlu Cymreig i nodi Falklands 40, a gwn i y bydd torchau hefyd yn cael eu gosod ar ynysoedd y Falkland ar ran y Prif Weinidog yn ystod y gwasanaethau coffa sydd ar y gweill.

A gaf i alw am un datganiad, ar wasanaethau rheilffyrdd yn y gogledd-ddwyrain? Nid wyf i'n ymwybodol a ydych chi wedi darllen yn ein gwasg leol ddydd Sadwrn diwethaf, adroddiad am Gymdeithas Defnyddwyr Rheilffyrdd Wrecsam-Bidston yn dweud ei bod yn ymddangos nad yw Trafnidiaeth Cymru yn gallu darparu gwasanaeth dibynadwy i deithwyr, eu bod wedi gweithredu gwasanaeth wedi'i gwtogi ddydd Sadwrn diwethaf ar reilffordd y Gororau sy'n rhedeg o Wrecsam, Shotton a Bidston ymlaen i Gilgwri, gyda'r gwasanaeth arferol bob awr wedi'i leihau, gyda threnau uniongyrchol yn rhedeg bob dwy awr, a gwefan cynllunio teithiau Trafnidiaeth Cymru ei hun yn sôn dim am lai o wasanaethau y diwrnod hwnnw, a chymudwyr rheolaidd yn mynd i ddal eu trenau arferol yn darganfod nad ydyn nhw'n gweithredu.

Yn wir, cysylltodd cymdeithas y defnyddwyr â mi wedyn a dweud bod y gwasanaeth wedi'i gwtogi ar y lein ddydd Sul erbyn hyn, ac mae awgrym ar y cyfryngau cymdeithasol bod trenau dosbarth 150 o reilffyrdd Wrecsam-Bidston a Dyffryn Conwy wedi cael eu hadleoli i dde Cymru oherwydd y gêm bêl-droed yng Nghaerdydd. Dyfyniad: 'Mae gwasanaeth rheilffordd Wrecsam-Bidston yn parhau i gael ei ystyried yn y cymunedau y mae'n eu gwasanaethu yn annibynadwy, ac nid yw'r rhan fwyaf o'r gwelliannau i wasanaethau sydd wedi'u haddo ers amser maith wedi'u gwireddu eto. Nid dyma'r math o wasanaeth y dylai eich etholwyr ei ddisgwyl gan Drafnidiaeth Cymru. Byddai unrhyw gymorth y gallech chi ei roi i geisio gwella gwybodaeth i deithwyr a dibynadwyedd gwasanaethau ar unwaith ac yn barhaus, drwy'r Senedd, yn cael ei werthfawrogi'n fawr.'

Felly, rwy'n galw am ddatganiad gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, neu ei dirprwy, i egluro'r hyn a ddigwyddodd ac i ateb y pryderon sydd wedi'u codi gan gymdeithas defnyddwyr y rheilffyrdd ynglŷn â'r gwasanaeth y penwythnos diwethaf yn wynebu amgylchiadau o'r fath unwaith eto.

Diolch. Wel, byddwch chi wedi clywed y Prif Weinidog yn dweud wrth ateb Andrew R.T. Davies fod rhywfaint o darfu wedi bod o ran Trafnidiaeth Cymru. A chytunaf i â'r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog ynghylch diffyg gwybodaeth. Nid yw'n costio llawer i sicrhau bod gwybodaeth ar gael, ac rwy'n credu y bydd Trafnidiaeth Cymru yn dysgu o'r diffyg gwybodaeth a welodd teithwyr dros y penwythnos. Dylwn i ddweud mai Trafnidiaeth Cymru, nhw yw'r gweithredwr cyntaf—nhw yw'r unig weithredwr, mewn gwirionedd, yn y DU gyfan—i adfer eu lefel lawn o wasanaethau cyn COVID, ac rwy'n credu eu bod yn haeddu cydnabyddiaeth am wneud hynny. Ond, yn anffodus, rydym ni wedi gweld rhywfaint o darfu, nid yn unig yn y gogledd-ddwyrain, ond ar draws pob rhan o Gymru yn ystod y dyddiau diwethaf.

Prynhawn da, Trefnydd. I barhau â thrafnidiaeth fel thema, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd ynglŷn â thrafodaethau ynghylch adnewyddu'r cyswllt awyr rhwng y gogledd a'r de? Rwy'n deall bod gwerth y cytundeb gydag Eastern Airways wedi dod i gyfanswm o bron i £3 miliwn rhwng 2018 a 2021; ac yn y diwedd, roedd y cymhorthdal tua £142 ar gyfer pob teithiwr yn 2019. Rwy'n ymwybodol y bydd y cytundeb am gyswllt awyr rhwng y gogledd a'r de yn cael ei adnewyddu yn 2023. Ac yn amlwg, mae'r cymhorthdal cyhoeddus yn dod ar ben ein hymrwymiad ni o ran newid hinsawdd a'r angen am ostyngiad mewn teithio awyr, yn enwedig teithiau awyr byr. Diolch. Diolch yn fawr iawn.

Diolch. Fe fydd yna ddatganiad gan Lywodraeth Cymru cyn toriad yr haf.

Trefnydd, a gaf i ofyn am ddau ddatganiad gan Lywodraeth Cymru'r prynhawn yma? Yn gyntaf, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe byddai'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cyflwyno datganiad ar wasanaethau offthalmoleg, yn dilyn cynnydd yn y sylwadau a gefais i oddi wrth bobl sy'n aros â thaer angen am driniaeth. Mae rhai o'r rhain yn dioddef o ddirywiad macwlaidd gwlyb ac, er nad oes gwella ohono, mae modd ei drin wrth gwrs gyda phigiadau i'r llygaid er mwyn ceisio diogelu hynny o olwg sy'n weddill. Eto i gyd, mae'n rhaid rhoi'r pigiadau hyn, wrth gwrs, yn ddigon cynnar, ac, yn anffodus, nid yw hynny'n wir ar hyn o bryd. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe byddech chi'n cymell y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gyflwyno datganiad ar y mater cyn gynted â phosibl, gan ddweud wrthym ni pa fesurau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd nawr i fynd i'r afael â'r mater hwn.

Yn ail, a gaf i ofyn hefyd am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd ynglŷn â'r cynlluniau i gyfyngu ar gyflymder cerbydau ledled Cymru? I ddechrau, fe ymrwymodd Llywodraeth Cymru i leihau'r terfyn cyflymder ar yr A40 yn Scleddau yn fy etholaeth i rywbryd yn ystod y flwyddyn ariannol hon. Serch hynny, rwyf i wedi derbyn ymateb i gwestiwn ysgrifenedig sy'n achos gofid am ei fod y cadarnhau y bydd dyraniadau cyfredol y gyllideb gyfalaf ar gyfer gweithrediadau'r rhwydwaith cefnffyrdd yn 2022-23 yn ei wneud yn ofynnol bod pob prosiect yn cael ei ailwerthuso. Nawr, fe godais i hynny gyda'r Gweinidog cyllid, ond ni wnaeth ef unrhyw sylwadau penodol ar y mater hwn. Ac felly, yn sgil y diffyg eglurder yn hyn o beth, a wnewch chi bwyso ar y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd i gyflwyno datganiad ar gynlluniau i leihau cyflymder ledled Cymru, fel y gall Aelodau gael gwybod pryd yn union y bydd llawer o'r cynlluniau hyn yn digwydd nawr?

Diolch. Mewn ymateb i'ch cwestiwn cyntaf chi ynghylch gwasanaethau offthalmoleg—ac, yn arbennig, roeddech chi'n sôn am ddirywiad macwlaidd gwlyb—yn amlwg, mater i'r bwrdd iechyd yw sicrhau bod y triniaethau yn cael eu rhoi mewn da bryd. Rwy'n llwyr gydnabod pwysigrwydd hynny.

Fe wnaf yn sicr ofyn i'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd ysgrifennu atoch chi os oes ganddo unrhyw wybodaeth arall y gallai ef ei rhoi i chi yn ychwanegol i'r hyn sydd yn yr ateb i'ch cwestiwn ysgrifenedig.FootnoteLink

Gweinidog, fe hoffwn i godi mater yr amser y mae hi'n ei gymryd i dderbyn atebion oddi wrth Weinidogion o ran cael gohebiaeth yn ôl oddi wrth Aelodau'r Senedd pan fydd rhai wedi ysgrifennu atyn nhw. Mae rhai Gweinidogion yn ymateb yn gyflym iawn, ond nid yw Gweinidogion eraill yn gwneud felly, ac rwy'n rhoi esiampl y Gweinidog Newid Hinsawdd. Fe anfonais i ohebiaeth drwy e-bost ym mis Ionawr, ac nid wyf i eto wedi cael ateb, er gwaethaf anfon negeseuon e-bost ym misoedd Chwefror, Mawrth, Ebrill ac eto'r wythnos diwethaf. A gaf i ofyn, Gweinidog, beth, yn eich barn chi, yw amserlen resymol ar gyfer derbyn atebion gan Weinidogion i ohebiaeth gan Aelodau? Ac a gaf i ofyn hefyd, Gweinidog, a wnewch chi drafod y mater hwn gyda'ch cyd-Aelodau i sicrhau bod Gweinidogion wir yn anfon ymatebion mewn da bryd at Aelodau'r Siambr hon?

Rwy'n credu eich bod chi'n codi pwynt pwysig iawn, ac, yn amlwg, mae peidio â chael ateb o fis Ionawr yn annerbyniol. Hwn yw'r portffolio mwyaf, mae'n amlwg, yn y Llywodraeth; serch hynny, rwy'n derbyn eich pwynt chi'n llwyr, yn arbennig felly os ydych chi wedi mynd ar drywydd hynny. Yn bersonol—. Rwy'n credu mai 17 diwrnod gwaith yw'r ffigwr ar hyn o bryd, ac rwyf i o'r farn fod hynny'n weddol agos ati. Er hynny, rwy'n deall hefyd fod hyn yn ddibynnol ar ba mor fanwl a pha mor gymhleth y mae'n rhaid i rai o'r ymatebion fod, ac fe allai'r rhain gymryd ychydig mwy o amser. Ond rwy'n mynd yn ôl at yr hyn yr oeddwn i'n ei ddweud o'r blaen, sef y gallai nodyn byr i gadarnhau bod ateb ar y ffordd fod yn ddefnyddiol, yn fy marn i, ac felly fe wnaf yn sicr godi hyn, gyda fy nghyd-Weinidogion ond hefyd gyda'r Ysgrifennydd Parhaol.

Diolch i'r Trefnydd.

Yr eitem nesaf, felly, yw eitem 3, a hwnnw yw'r datganiad gan y Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol ar y Bil Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru). Galw ar y Dirprwy Weinidog i wneud y datganiad—Hannah Blythyn.

Diolch, Llywydd. Ar ran Llywodraeth Cymru, mae’n bleser gen i gyflwyno Bil Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) i’r Senedd heddiw. Wrth wneud hynny, hoffwn i ddiolch i’n holl bartneriaid cymdeithasol—cyflogwyr yn y sector cyhoeddus a’r sector preifat, a’r undebau llafur yng Nghymru—am eu holl gyfraniadau at y gwaith o ddatblygu’r ddeddfwriaeth bwysig hon.

Mae'r Bil yn cyflawni ymrwymiad allweddol yn y rhaglen lywodraethu i roi sail statudol yng Nghymru i bartneriaeth gymdeithasol. Mae'n darparu ar gyfer fframwaith i wella llesiant pobl Cymru, yn cynnwys drwy wella gwasanaethau cyhoeddus a gweithio mewn partneriaeth gymdeithasol, hyrwyddo gwaith teg, a chynnal caffael cyhoeddus sy'n arddangos cyfrifoldeb cymdeithasol.

Mae'r Bil yn sefydlu cyngor partneriaeth gymdeithasol i Gymru, sy'n dwyn ynghyd gynrychiolwyr y Llywodraeth, cyflogwyr a gweithwyr a enwebwyd gan Gyngres Undebau Llafur Cymru. Swyddogaeth y cyngor fydd cynnig gwybodaeth a chyngor i Weinidogion Cymru o ran dyletswyddau'r bartneriaeth gymdeithasol, yr ymgais i gyrraedd nod llesiant 'Cymru lewyrchus' gan gyrff cyhoeddus a'r dyletswyddau o ran caffael cyhoeddus sy'n arddangos cyfrifoldeb cymdeithasol. Mae'r ddeddfwriaeth yn darparu hefyd ar gyfer sefydlu is-grŵp caffael cyhoeddus o'r cyngor partneriaeth gymdeithasol.

Mae'r Bil yn rhoi dyletswydd newydd o ran partneriaeth gymdeithasol ar gyrff cyhoeddus penodol ac ar Weinidogion Cymru. Fe fydd hi'n ofynnol i rai cyrff cyhoeddus geisio consensws neu gyfaddawd gyda'u hundebau llafur cydnabyddedig, neu, os nad oes undeb llafur cydnabyddedig, gyda chynrychiolwyr eraill o'u staff, wrth bennu eu hamcanion o ran llesiant a chyflawni'r amcanion hynny o dan adran 3(2) o Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae'r ddyletswydd hon yn mynd y tu hwnt i ofyniad syml i ymgynghori. Yn ei sgil, rydym ni'n disgwyl i gyrff cyhoeddus ymgysylltu yn weithredol â'u hundebau llafur cydnabyddedig neu gynrychiolwyr staff eraill fel partneriaid gwirioneddol wrth bennu a chyflawni eu hamcanion o ran llesiant. Fe fydd yna ddyletswydd ar wahân ar Weinidogion Cymru i ymgynghori â phartneriaid cymdeithasol, cyflogwyr a chynrychiolwyr gweithwyr drwy'r cyngor partneriaeth gymdeithasol wrth gyflawni eu hamcanion o ran llesiant yn unol ag adran 3(2)(b) o Ddeddf 2015.

Mae'r Bil yn diwygio adran 4 Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol drwy ddisodli 'waith addas' gyda 'waith teg' o fewn nod cyfredol 'Cymru lewyrchus'. Nôl yn 2018, sefydlodd Llywodraeth Cymru y Comisiwn Gwaith Teg i wneud argymhellion o ran hyrwyddo ac annog gwaith teg. Roedd adroddiad y comisiwn, 'Gwaith Teg Cymru', a gyhoeddwyd yn 2019, yn argymell y dylai'r camau gweithredu gan gyrff cyhoeddus yn unol â Deddf 2015 gynnwys gwaith teg.

Mae'r Bil yn pennu dyletswydd hefyd o ran caffael cyhoeddus sy'n gyfrifol yn gymdeithasol. Caiff bron i £7 biliwn o arian cyhoeddus ei wario drwy gaffael yng Nghymru bob blwyddyn. Yn unol â'r ddyletswydd newydd, fe fydd hi'n ofynnol i gyrff cyhoeddus penodedig ystyried caffael cyhoeddus sy'n gyfrifol yn gymdeithasol wrth gaffael, a phennu amcanion o ran nodau llesiant, a chyhoeddi strategaeth gaffael hefyd. Fe fydd hi'n ofynnol i gyrff cyhoeddus gyflawni dyletswyddau wrth reoli contractau i sicrhau bod canlyniadau sy'n gyfrifol yn gymdeithasol yn cael eu ceisio drwy gadwyni cyflenwi. Yn olaf, mae'r Bil yn rhoi dyletswyddau ar y cyrff cyhoeddus perthnasol a Gweinidogion Cymru i adrodd o ran y ddyletswydd partneriaeth gymdeithasol a'r ddyletswydd gaffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol.

Diolch, Dirprwy Weinidog, am eich datganiad ac am gyflwyno'r Bil hwn. Er hynny, er gwaethaf eich ymdrechion, rwyf i o'r farn fod yna bwyntiau sylweddol sy'n codi problemau ynddo. Yn gyntaf, mae'r cyngor partneriaeth gymdeithasol a gynigir yn debygol o gydgrynhoi'r mecanweithiau partneriaeth gymdeithasol presennol ar sail statudol yn unig, gan gymeradwyo'r sefyllfa bresennol a diddymu'r ysgogiad i wella gwaith teg drwy gadwyni cyflenwi.

Yn ail, mae dyletswydd gyfreithiol ar gyrff cyhoeddus ar hyn o bryd i amddiffyn pobl rhag gwahaniaethu yn y gweithle ac yn y gymdeithas ehangach, fel y nodir yn Neddf Cydraddoldeb 2010, ac felly'r hyn y bydd y Bil hwn yn ei wneud yw cynyddu'r baich sydd ar gyrff cyhoeddus o ran rheoleiddio. Ac fe fydd honno'n broblem, gan y bydd cyrff cyhoeddus yng Nghymru, yn ôl pob tebyg, yn mynd i drafferthion wrth weithredu'r rheoliadau ychwanegol. Rydym ni wedi clywed yn y Siambr hon fod 5 y cant o gyrff cyhoeddus yn parhau i fynegi nad ydyn nhw erioed wedi clywed am bolisi blaenllaw'r Llywodraeth hon sef Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac mae llawer mwy wedi cael trafferth wrth gyflawni ei gofynion hi. Felly, rwy'n gofyn i'r Dirprwy Weinidog pam mae'r Llywodraeth hon o'r farn y bydd y Bil hwn yn achosi gwelliant yng ngwaith caffael cyrff cyhoeddus, pan na all cyrff cyhoeddus, gyda chymorth y Llywodraeth hon a'r comisiynydd, weithredu'r holl reoliadau sydd wedi bod ar waith ers bron i 10 mlynedd.

Yn drydydd, rwyf i o'r farn nad oes yna ddigon o dystiolaeth fesuradwy y bydd y Bil hwn yn dod ag unrhyw fanteision sylweddol i waith teg mewn cadwyni cyflenwi, oherwydd fe gaiff ei seilio yn llwyr ar ffydd y bydd yna effaith gadarnhaol. Fel gwyddoch chi, Dirprwy Weinidog, ni ddaeth ymdrechion blaenorol i gynyddu effaith gymdeithasol caffael, fel prosiect cronfa gymdeithasol Ewrop, ag unrhyw dystiolaeth bendant o ganlyniadau cadarnhaol i economïau lleol nac o ran arferion gwaith teg. Dirprwy Lywydd, y sefyllfa orau y gall y Bil hwn obeithio amdani yw bod contractau caffael cyhoeddus yn sicrhau arferion gwaith teg yn y meysydd hynny lle caiff nwyddau a gwasanaethau eu caffael ar hyn o bryd, sy'n ymdrech weddol gyfyngedig o ystyried bod gan y cyrff cyhoeddus fodd i wneud felly eisoes, ac, ar y cyfan, maen nhw yn gwneud felly eisoes. At hynny, ni fydd y Bil hwn yn gallu mynd i'r afael ag arferion gwaith annheg mewn ardaloedd y tu allan i gadwyni cyflenwi cyhoeddus, sef lle mae angen y cymorth fwyaf.

Felly, tybed, Dirprwy Lywydd, beth yw diben gwirioneddol cyflwyno Bil fel hyn. Rwyf i o'r farn mai diben y Llywodraeth hon ar gyfer y Bil yw ar gyfer cynyddu grym yr undebau llafur drwy roi llais cyfartal iddyn nhw o ran contractau caffael cyhoeddus, sy'n sefyllfa beryglus i fod ynddi hi, oherwydd fe fydd hynny'n golygu y bydd undebau llafur yn gallu atal neu arafu caffael cyhoeddus nawr yn ôl eu mympwy a rhwystro cyrff cyhoeddus ac, i bob pwrpas, yn gallu dal cyrff cyhoeddus am bridwerth drwy atal ymgynghoriad ar gytundebau caffael hyd nes i'w gofynion gael eu bodloni. Fe fydd hyn yn heriol i gyrff cyhoeddus pan fo unrhyw anghydfod, gan y bydd gan undebau llafur fwy fyth o ddylanwad nawr i atal cyrff cyhoeddus rhag gwneud eu gwaith.

Cyn i mi ofyn i'r Gweinidog ateb unrhyw gwestiynau a allai godi o hynny, cofiwch, os gwelwch chi'n dda, mai datganiad yw hwn ac nid dadl ar hyn o bryd. Mae cais gennyf i am bwynt o drefn gan Jack Sargeant.

Diolch i chi, Dirprwy Lywydd. Rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle i godi'r pwynt hwn o drefn, ac rwyf i am ofyn i lefarydd y Ceidwadwyr Cymreig ystyried yr iaith a ddefnyddiodd yn ystod ei gyfraniad y prynhawn yma o ran yr undebau llafur ac undebau llafur Cymru, heb unrhyw dystiolaeth—sylwadau amharchus ac annymunol iawn ynghylch llygredd yn undebau llafur Cymru. A minnau'n aelod balch o undeb llafur yng Nghymru—dau ohonyn nhw, mewn gwirionedd—ac rwy'n siarad ar ran pobl Cymru, nid Aelodau'r Senedd yn unig, fe fyddwn i'n gofyn i'r Aelod dynnu'r hyn a ddywedodd yn ôl.

Nid wyf i'n siŵr ai pwynt o drefn yw hwnnw, ond rydych chi wedi dweud eich meddwl yn gwbl eglur nawr. Hannah Blythyn.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwyf i am wneud fy ngorau glas i fynd i'r afael â rhai o'r cyfraniadau mwy sylweddol a wnaeth yr Aelod yn y fan yna, o gofio bod hwn yn ddarn sylweddol a nodedig o ddeddfwriaeth, ac fe ddylid ei drin â dyledus barch. Eto i gyd, fe ddywedwn i, unwaith eto, fod yr Aelod, ar y gorau, yn camddeall bwriad y ddeddfwriaeth, yn enwedig y cynnwys felly, ac yn ceisio ei llurgunio hi'n fwriadol at ei ddibenion gwleidyddol ei hunan hefyd. Ac rwy'n estyn gwahoddiad, fel gwnawn ni i bob Aelod, i sesiwn friffio technegol pellach yn rhan o'r ddeddfwriaeth hon. Ac fe fyddwn i'n fwy na pharod i eistedd gyda'r Aelod fy hunan i fynd drwy'r ddeddfwriaeth yn fanwl i fynd i'r afael â rhai o'r pwyntiau a wnaeth ef heddiw, i roi sicrwydd iddo ac i'w gwneud hi'n glir mai'r hyn a wnawn ni, mewn gwirionedd, yw rhoi'r un llais a'r un pwys—sicrhau mewn gwirionedd ein bod ni'n atgyfnerthu gwaith teg yng Nghymru.

O ran y pwynt a wnaeth yr Aelod tua'r diwedd, rwyf i wedi cymryd hynny i olygu, 'Peth rhagorol yw gwaith teg, ar yr amod nad yw'r gweithwyr yr effeithir arnyn nhw yn cael cyfle i'w lunio na bod ganddyn lais'. Felly, yr hyn y mae'r ddeddfwriaeth hon yn ceisio ei wneud yw ategu'r gwaith partneriaeth gymdeithasol hwnnw sydd gennym ni eisoes, i'w roi ar sail ffurfiol, ac, mewn gwirionedd, i roi'r dull gweithredu mwy cyson hwnnw o weithredu er mwyn gallu bod mor effeithiol ag y gallwn ni fod, a chryfhau hynny gyda sail ddeddfwriaethol, ond drwy'r ddyletswydd partneriaeth gymdeithasol sydd ar gyrff cyhoeddus hefyd. Ac mae yna lawer o gyflogwyr da, nid cyrff cyhoeddus yn unig, yn gweithio mewn partneriaeth gymdeithasol eisoes, ac ystyr hyn yw cryfhau hynny a rhoi'r gefnogaeth a'r cyfle iddyn nhw wneud hynny hefyd.

O ran caffael, mae adolygiadau dilynol o gaffael yng Nghymru wedi dangos mewn gwirionedd fod angen i ni ddeddfu ar gyfer gwneud arfer da a gwneud cynnydd, a sicrhau canlyniadau llesiant drwy gaffael a bod â mwy o gysondeb wrth wneud felly. Mae'r ddeddfwriaeth hon yn ymateb i'r adolygiadau hynny o ran sut mae angen i ni adeiladu ar hynny a gwella i'r dyfodol.

Un pwynt olaf yn unig i fynd ar drywydd yr hyn a ddywedodd yr Aelod, i fynd i'r afael â'r pwyntiau a wnaeth ef ynghylch cadwyni cyflenwi, mewn gwirionedd, mae'r dyletswyddau o ran rheoli contractau yn y ddeddfwriaeth hon yn ceisio atgyfnerthu hynny o ran y cadwyni cyflenwi, yn enwedig yn y sector adeiladu, er enghraifft, lle gwyddom ni fod heriau sylweddol i'w cael o ran y ffordd y mae'r sector yn gweithio yn ogystal â hyd a chymhlethdod y cadwyni cyflenwi, ac o ran sut rydym ni'n sicrhau ein bod ni'n cryfhau'r cod ymarfer statudol hefyd o ran rhoi unrhyw wasanaethau cyhoeddus ar gontract allanol.

Diolch yn fawr i chi am y wybodaeth ddiweddaraf heddiw, Gweinidog. Rydym ni'n croesawu rhai o'r elfennau sydd yn y drafft, ac yn edrych ymlaen at y cyfle i ddylanwadu ar ei effaith, fel y cyfeiriodd y Gweinidog yn ei datganiad.

Ers 2012, mae Plaid Cymru wedi galw yn gyson am fwy o gaffael cyhoeddus. Rydym ni'n awyddus i gynyddu cyfran y cytundebau â chwmnïau Cymru o 52 y cant hyd 75 y cant o'r gyllideb caffael cyhoeddus. Amcangyfrifir y byddai hyn yn creu 46,000 o swyddi ychwanegol, ac yn diogelu llawer o swyddi sydd yn economi Cymru ar hyn o bryd. Mae honno'n fantais bosibl a fyddai'n drawsnewidiol i'n heconomi leol ni, ein busnesau lleol ni a'n cymunedau lleol ni. Felly, fy nghwestiwn cyntaf i yw: sut y gellir defnyddio'r Bil i hybu caffael cyhoeddus oddi wrth gwmnïau a busnesau yng Nghymru yn rhan o'r gefnogaeth i economi Cymru, er enghraifft drwy archwilio'r defnydd o dargedau?

Rwy'n nodi o'r ymatebion i'r ymgynghoriad a gyhoeddwyd yn gynharach eleni y codwyd nifer o faterion gan bartneriaid allweddol sy'n peri pryder. Cododd Sefydliad Bevan nifer o bwyntiau pwysig yn ystod ei ymateb i'r ymgynghoriad, gan gynnwys yr angen i fynd i'r afael â chyd-destun ehangach y farchnad lafur y bydd y Bil partneriaeth gymdeithasol yn gweithredu ynddo. O ran gwaith teg, roedd yn mynegi bod y prosesau arfaethedig yn ymddangos yn feichus iawn a bod perygl y byddai'r prosesau yn defnyddio gormod o adnoddau—adnoddau y gellid eu cyfeirio'n well tuag at sicrhau newid ar lawr gwlad.

Fe gododd ymatebwyr ymgynghori fel Cyngres yr Undebau Llafur bryderon ynghylch eglurder diffiniad ac egwyddor partneriaeth gymdeithasol hefyd, ac fe awgrymodd y gellid cryfhau'r diffiniad i gydnabod, er ei bod hi'n bwysig i bartneriaid cymdeithasol gydnabod a pharchu buddiannau ei gilydd, ei bod hi'n bwysig hefyd fod mandadau ei gilydd a meysydd arbenigedd priodol yn cael eu cydnabod a'u parchu. Sut cafodd y pwyntiau hyn eu hymdrin â nhw ers cyhoeddiad yr ymatebion i'r ymgynghoriad, ac, yn benodol, sut cafodd hynny ei ymgorffori yn y Bil?

Mae pwyslais ar waith teg, neu, fel yr ydych newydd ei ddiffinio, gwaith addas, wedi mynd yn fwy amlwg fyth yn yr hinsawdd o amodau gwaith difrifol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Yn 2019 a 2020, fe welsom ni staff Prifysgol Caerdydd yn streicio oherwydd tâl ac amodau gwaith. Ym mis Medi 2021, ar ôl ymddygiad arwrol drwy gydol y pandemig, fe wthiodd gweithwyr yn y GIG yr undebau i gefnogi eu galwad nhw am godiad cyflog o 15 y cant. Fis Tachwedd diwethaf, fe streiciodd gyrwyr bysiau yn y Coed-duon, Bryn-mawr a Chwmbrân yn erbyn cyflogau isel a thoriadau i delerau ac amodau sylfaenol. A wnewch chi nodi sut y byddai'r Bil hwn wedi helpu gweithwyr yn y sefyllfaoedd hynny a'r hyn y mae'n ei olygu i grwpiau sy'n ystyried streicio?

Diolch. A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gyfraniad yn ogystal â'r ymrwymiad gan Blaid Cymru i weithio mewn ffordd ystyrlon gyda ni? Mae'r Bil hwn yn cynnig ffrwyno pŵer caffael cyhoeddus a'r manteision ehangach y gall hynny ei gynnig, oherwydd mae'r mesurau a amlinellir yn y Bil yn ceisio ysgogi pŵer pwrs y wlad i fynd ar drywydd, ac yn bwysicach na hynny, sicrhau canlyniadau sy'n fuddiol, yn ehangach, i'n cymunedau ni, i'n heconomi ni, a'n hamgylchedd ni. Mae'r ffordd yr ydym ni'n cyflawni ein gwaith caffael a chomisiynu, a pha mor drylwyr yr ydym ni'n gwneud hynny mewn gwirionedd—y trefniadau masnachol yn benodol, a'r cadwyni cyflenwi—yn cael effaith uniongyrchol ar waith teg, ond ar ganlyniadau eraill o ran llesiant hefyd, yng Nghymru a thu hwnt. Mae'r ddeddfwriaeth hon yn cynnig cyfle i fynd ymhellach i gyflawni'r nodau llesiant hyn o ran caffael, a dyna pam rydym ni wedi dewis cynnwys y nodau llesiant ehangach hynny yn rhan o'r ddeddfwriaeth yn ogystal â gwaith teg yn syml.

Y dyletswyddau caffael hynny ynghylch cyfrannu at les amgylcheddol, cymdeithasol, economaidd a diwylliannol—. Ar wahân i'r dyletswyddau o ran rheoli contractau, nid yw'r Bil yn cynnwys unrhyw fanylion pellach am ddisgwyliadau yn y categorïau hyn, ac rwyf i o'r farn mai dyna pam mae cyfle gwirioneddol i'w gael yma i gydweithio i ddatblygu canllawiau statudol sy'n nodi sut y dylai cyrff cyhoeddus nodi'r amcanion caffael hynny sy'n gyfrifol yn gymdeithasol a'r hyn y dylid ei gynnwys yn y broses gaffael honno, megis mewn adroddiadau blynyddol ac, yn bwysig iawn, i wneud i'r data hynny i gynnwys y data y mae angen i ni fod yn eu casglu a'u hadrodd i gyflawni'r amcanion hynny yn fwy effeithiol fel y bu'r Aelod a'i gydweithwyr ar feinciau Plaid Cymru, fel roeddech chi'n sôn, yn eu codi ers 2012. Rydym ni wedi bod yn datblygu'r Bil hwn ers cymaint â hynny o amser, bron â bod, mae hi'n teimlo felly weithiau.

Ni feddyliais i erioed y byddwn i'n sefyll yn rhywle yn dweud bod caffael yn bwnc i ennyn cyffro, ond, mewn gwirionedd, mae'n gwneud hynny—. Rydych chi'n gwenu i gydnabod hynny nawr. Mae hwn yn ddarn fframwaith o ddeddfwriaeth, ond mae'n cynnig cyfleoedd enfawr o ran dangos yr hyn y gallwn ni ei wneud yma yng Nghymru, o ran ein pwyslais ni ar werth cymdeithasol posibl caffael a'r hyn y gallwn ni ei gyflawni nid yn unig ar gyfer sicrhau gwaith teg ond, fel rydych chi'n ei ddweud, y manteision ehangach hynny, er lles yr amgylchedd efallai neu, mewn gwirionedd, o ran ein cymunedau ni a sicrhau ein bod ni'n yn buddsoddi yn wirioneddol yn economi Cymru a'n cymunedau ni ledled y wlad.

Ynglŷn â'r pwyntiau ehangach yn ymwneud â phartneriaeth gymdeithasol yn gyffredinol, rydym ni wedi ceisio diffinio, ochr yn ochr â'r ddeddfwriaeth, yr hyn yr ydym ni'n ei olygu mewn gwirionedd pan soniwn ni am bartneriaeth gymdeithasol, ac mae hynny'n cydweithio ag agenda gyffredin i ddarparu manteision i'r ddwy ochr er budd pob un, ond ochr yn ochr â'r ddeddfwriaeth—. Mae'r ddeddfwriaeth yn arwyddocaol, ond un rhan o'r broses yw honno, ac ochr yn ochr â'r ddeddfwriaeth hon rydym ni'n cynnal adolygiad o weithio mewn partneriaeth gymdeithasol ar draws y Llywodraeth a thu hwnt, i roi mwy o eglurder a chysondeb i ni, a chydnabod gallu'r partneriaid hefyd i fod yn rhan o'r broses hon, i sicrhau ein bod ni'n ymgysylltu yn well ac yn cysylltu yn well drwy'r cwbl. Rydym ni'n amlwg wedi bod yn gweithio yn agos iawn gyda phartneriaid fel TUC Cymru i dywys pethau ymlaen ochr yn ochr â'r ddeddfwriaeth arwyddocaol hon a phartneriaid eraill ymysg cynrychiolwyr y cyflogwyr hefyd, i wneud yn siŵr y caiff hynny ei wneud mewn ffordd sy'n annog y buddion yr ydym ni'n dymuno eu gweld yn fwy eang, ac fe fyddwn i'n croesawu sgyrsiau gyda chydweithwyr yn y Siambr ynglŷn â'r ffordd i ni wneud hynny a bod â rhan yn hynny wrth i ni gyflwyno pethau law yn llaw â'r ddeddfwriaeth bwysig hon.

Rwyf i'n croesawu'r datganiad gan y Gweinidog yn fawr iawn. Mae caffael yn un o'r dulliau mwyaf pwerus sydd gan Lywodraeth Cymru wrth benderfynu ar y math o Gymru y byddwn ni'n ei gael. Mae rhaglen gaffael fawr iawn, nid yn unig gan Lywodraeth Cymru, ond gan y sector cyhoeddus cyfan a ariennir gan Lywodraeth Cymru, gan gynnwys iechyd a llywodraeth leol. Rwyf i, fel llawer o Aelodau yn y fan hon, yn taer wrthwynebu'r defnydd o ddiswyddo ac ailgyflogi, cytundebau sy'n cymryd mantais ar bobl, a thalu llai na'r cyflog byw gwirioneddol. A wnaiff Llywodraeth Cymru ddefnyddio caffael i allgau cwmnïau sy'n diswyddo ac ailgyflogi wedyn, yn talu llai na'r cyflog byw gwirioneddol, ac yn defnyddio cytundebau sy'n cymryd mantais ar bobl o holl gontractau Llywodraeth Cymru a'r cyrff a ariennir gan Lywodraeth Cymru, ac yn ogystal â hynny hefyd, ac yn bwysicach, yr is-gontractau? Ni ddylai neb sy'n cael dimai o arian gan drethdalwyr Cymru fod yn rhedeg cwmnïau sy'n cymryd mantais ar y gweithwyr sy'n gwneud y gwaith er eu mwyn nhw.

Diolch i Mike Hedges am ei gyfraniad ef. Fe wn i fod hynny'n rhywbeth—. Roeddech chi'n arddangos hynny nawr, ond fe wn i fod hwnnw'n rhywbeth y gwnaethoch chi ei godi dro ar ôl tro, ac, fel minnau a llawer o rai eraill yn y Siambr hon a thu hwnt, rydych chi'n angerddol iawn ynghylch sut yr ydym ni'n defnyddio'r holl ysgogiadau sydd ar gael i ni yng Nghymru i wneud gwahaniaeth o ran gwaith teg. Wrth gwrs, mae gwaith teg yn cwmpasu meysydd datganoledig a meysydd nad ydyn nhw felly, sy'n effeithio ar yr hyn y gallwn ni ei wneud a'n dulliau ni o wneud hynny. Rwy'n egluro bod y Bil hwn yn un sy'n parchu ac yn cydnabod yr hyn y gallwn ei wneud yn y lle hwn.

Hwn, mewn gwirionedd, yw'r darn cyntaf o ddeddfwriaeth yn ymwneud â chaffael y gwnaethom ni ei ddatblygu yng Nghymru, felly fe fydd yn ein galluogi ni i roi'r arfer da presennol a chaffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol ar sail statudol ond fe fydd yn ein rhoi mewn sefyllfa hefyd i atgyfnerthu hynny. Wrth i mi fynd yn ôl at yr hyn a ddywedais i ar ôl cyfraniadau blaenorol, mae'r canllawiau statudol sy'n gweithio ar hynny'n ystyried nid yn unig gwaith teg, ond yr amcanion llesiant ehangach hefyd, i daro'r cydbwysedd cywir o ran pethau fel yr economi sylfaenol a gwaith teg, i sicrhau ein bod ni'n cefnogi'r cyrff cyhoeddus hynny hefyd, ac yn symleiddio'r broses ar eu cyfer nhw yn y lle cyntaf, ond gan sicrhau ein bod ni'n gwneud pethau yn briodol o ran y gwerth cymdeithasol yr ydym ni'n awyddus i'w feithrin. Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo yn llwyr i ddefnyddio pob cyfrwng sydd ar gael i ni wrth gyflawni hynny.

Dim ond ar y pwynt y mae Mike Hedges yn ei wneud ynghylch is-gontractio a chadwyni cyflenwi, un o'r rhesymau pam, yn y lle cyntaf fel hyn, mae'r ddeddfwriaeth yn ceisio deddfu ar wyneb y Bil ynghylch y sector adeiladu yn benodol yw oherwydd, fel y dywedais i, fe wyddom ni y bydd Aelodau yn y Siambr hon sydd wedi bod â rhan yn y codau ymarfer hynny y gwnaethom ni eu rhoi ar waith yn flaenorol neu i ni ymgyrchu drostyn nhw o'r tu allan, o ran cyflogaeth foesol mewn cadwyni cyflenwi neu gyfleoedd cyflogaeth ambarél, y gwyddom ni eu bod yn rhywbeth sydd, yn anffodus, wedi bod yn rhy gyffredin o lawer yn y sector adeiladu. Felly, mae'r ddeddfwriaeth hon ynglŷn â chaffael a rheoli contractau yn ceisio gwneud rhywfaint i fynd i'r afael â hynny, a mynd i'r afael hefyd â sut y mae hynny'n treiddio ar hyd y gadwyn gyflenwi, yn ogystal â hynny.

Gweinidog, rwy'n edrych ymlaen yn fawr at graffu ar y Bil hwn yng Nghyfnod 1 yn y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol. Rwyf i o'r farn ei fod yn Fil cyffrous iawn.

Roeddwn i'n awyddus i ystyried yr agweddau ar gaffael cyhoeddus, a'r dyletswyddau sydd gan gyrff cyhoeddus a Gweinidogion Cymru i adrodd o ran caffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol yn arbennig. Fe hoffwn i holi pam mai dim ond caffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol yn unig, oherwydd mae'n amlwg nad yw Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn ymwneud â chyfrifoldeb cymdeithasol yn unig. Ac wrth i gyrff cyhoeddus baratoi i fuddsoddi miliynau lawer o bunnoedd, a hynny'n gwbl briodol, yn yr ymarfer o roi bwyd iach i blant wrth i ni gyflwyno'r rhaglen prydau ysgol am ddim i bawb, pa swyddogaeth sydd gan y Bil hwn o ran sicrhau bod y caffael ychwanegol penodol hwn yn cryfhau Cymru lewyrchus, gydlynus a chydnerth, sy'n hanfodol i amcanion sylfaenol yr economi, yn ogystal â gwneud cyfraniad pwysig i Gymru iachach, wrth gwrs?

A gaf i ddiolch i Jenny Rathbone am ei chyfraniad hi? Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at y gwaith y byddwch chi'n ei wneud. Rwy'n croesawu'r hyn a wnewch ni ar y pwyllgor i graffu ar y ddeddfwriaeth hon, a hynny'n gwbl briodol, ond i weithio gyda ni hefyd wrth i ni ei datblygu hi a symud pethau yn eu blaenau, ac rwy'n croesawu eich cyfraniadau chi'n fawr o ran cydnabod y gwerth y gallai'r ddeddfwriaeth hon ei gynnig, ac mae yna unigolyn arall yn y Siambr heddiw sydd â brwdfrydedd ynglŷn â chaffael hefyd.

Dim ond i geisio egluro'r pwynt yr ydych chi'n ei wneud ynghylch pwysigrwydd caffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol: mewn gwirionedd, mae'r Bil yn nodi dyletswyddau ar y cyrff cyhoeddus fel y nodir nhw, y cyfeirir atyn nhw'n 'awdurdodau contractio', felly'r enw yw 'caffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol', ond mae'n sicrhau, pan wneir y caffael, y rhoddir ystyriaeth i les cymdeithasol, economaidd, diwylliannol ac amgylcheddol, ac fe nodwyd dyletswyddau pellach o ran rheoli contractau a thryloywder. Felly, fel dywedais i o'r blaen, dyna pam mae hwnnw'n gaffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol ac am lesiant a gwaith teg yr ydym ni'n sôn, ond mae'n mynd ymhellach na hynny, gan nodi'r pwyntiau a wnaeth yr Aelod yn hynny o beth. Felly, bydd y gwaith yn ymwneud â'r canllawiau statudol ynghylch sut y gallwn ni weithio gydag Aelodau, gweithio gyda chydweithwyr o bob rhan o'r Siambr a gyda'n partneriaid cymdeithasol i sicrhau ein bod ni'n taro'r cydbwysedd cywir o ran priod le'r gwerth cymdeithasol hwnnw a sut y gallwn ni gefnogi'r cyrff cyhoeddus hynny i sicrhau ein bod ni'n cyflawni'r hyn y mae angen i ni ei gyflawni. Ond caffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol yw—. Rwy'n siŵr ei fod yn bwnc y gallwn ni ei drafod ymhellach pan fyddwn ni yn y pwyllgor, ond o ran yr Aelod ei hun hefyd, pe byddai hynny'n ddefnyddiol, rwy'n fwy na pharod i ysgrifennu i roi eglurhad pellach o ran yr hyn y byddai hynny'n ei gwmpasu, a bwriad hynny hefyd.

Ac yn olaf, Joyce Watson.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Diolch i chi am y datganiad heddiw, Dirprwy Weinidog, ac rwy'n dymuno datgysylltu fy hunan yn llwyr oddi wrth sylwadau Joel James a'i safbwynt gwrthwynebus ef o ran yr undebau llafur, gan eu cyhuddo nhw â phob math o ddatganiadau heb unrhyw sail. Rwyf i'n aelod balch o undeb llafur fy hunan.

Felly, rwy'n croesawu'r Bil hwn. Dyma elfen allweddol o ymgyrch ehangach i wneud gwaith yng Nghymru yn llawer tecach, ac mae hwn yn ymyriad amserol hefyd, wrth i drethi'r Torïaid, toriadau mewn budd-daliadau a chamreoli economaidd erydu cyflogau a phensiynau yn gynyddol ym mhobman. Ac fel pob amser, mae'r model adeiladol o bartneriaeth gymdeithasol yma yng Nghymru yn gwbl groes i ddull gwrthdrawiadol aflwyddiannus y Torïaid. Ar hyn o bryd maen nhw'n ymladd gyda gweithwyr rheilffordd fel maen nhw wedi gwneud gydag athrawon a meddygon iau yn y gorffennol.

Felly, fy nghwestiwn i chi, Dirprwy Weinidog, yw hwn: pan fyddwn ni'n sôn am gaffael a phartneriaethau cymdeithasol, fel gwnewch chi yma, ein bod ni'n ymgysylltu yn llawn â phawb a hefyd, fe hoffwn i atgyfnerthu'r cwestiwn a ofynnodd Mike Hedges yn gynharach, sef bod unrhyw un sy'n elwa ar arian cyhoeddus yng Nghymru i ofalu am ei staff, ond yn bwysicach na hynny, ein bod ni'n cadw'r rhan fwyaf o'r arian hwnnw yma yng Nghymru hefyd. Diolch i chi.

A gaf i ddiolch i Joyce Watson am y cyfraniad? Rwy'n gwybod mai rhywbeth yw hwn yr ydych chi wedi bod yn ymwneud yn benodol ag ef yn y gorffennol, yn arbennig felly yn y sector adeiladu hefyd, o ran mynd i'r afael ag arferion gwaith anghyfiawn ac annheg, ac fe wn i eich bod chi wedi gweithio gyda'ch cydweithwyr a minnau o ran sut i fwrw ymlaen â chodau ymarfer yn hyn o beth. Mae'r ddeddfwriaeth hon yn ceisio cryfhau'r gwaith sydd wedi cael ei wneud o'r blaen gan, am y tro cyntaf, ddeddfu ynghylch caffael a sut yr ydym ni nid yn cryfhau caffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol yn unig, ond yn mynd yn ôl at yr hyn y gwnaethom ni ei ddweud yn flaenorol ynglŷn â defnyddio'r holl ddulliau sydd ar gael i ni, gan gydnabod cyfyngiadau'r setliad datganoli presennol, a defnyddio pŵer pwrs y wlad i ysgogi, yn arbennig yn y sectorau hynny fel adeiladu ac yn fwy cyffredinol hefyd o ran caffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol, sy'n crynhoi gwaith teg yn rhan o hynny.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog.

Mae eitem 4 ar yr agenda wedi ei thynnu yn ôl.

Felly, symudwn ymlaen i eitem 5, datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: diweddariad ar Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Galwaf ar y Gweinidog, Eluned Morgan.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Yn dilyn pryderon parhaus ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, y codwyd llawer ohonyn nhw yn y Siambr hon, fe ofynnais i i brif weithredwr GIG Cymru gynnal cyfarfod teirochrog neilltuol ar 26 o fis Mai yn rhan o fframwaith dwysáu GIG Cymru. Mae'r sefyllfa yn Betsi yn annerbyniol ac mae angen gwaith ac ymdrech ddifrifol arni i'w hadfer. Nid yw'r gwasanaethau cystal ag y dylen nhw fod, ac rydym ni'n benderfynol o wella'r sefyllfa i'r miloedd o bobl yn y gogledd sy'n ddibynnol ar y gwasanaethau hyn.

Yn dilyn y cyfarfod teirochrog rhwng Llywodraeth Cymru, Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru ac Archwilio Cymru, mae prif weithredwr y GIG wedi argymell y dylid ymestyn statws ymyriad wedi'i dargedu ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr y tu hwnt i faterion iechyd meddwl a llywodraethu hyd at gynnwys Ysbyty Glan Clwyd, gan ganolbwyntio yn benodol ar y gwasanaeth fasgwlaidd a'r adran achosion brys yn Ysbyty Glan Clwyd, ac rwyf innau wedi derbyn y cyngor hwnnw. Nid oedden nhw'n awgrymu ein bod yn rhoi Betsi yn ôl mewn mesurau arbennig.

Felly, fe fyddwn ni'n sicrhau y bydd yr arbenigedd newydd clinigol ac ymarferol allanol ychwanegol sylweddol yn cael ei roi ar waith i sicrhau ein bod ni'n gweld newid cynaliadwy a gwelliannau yn ansawdd y gwasanaeth yn ymsefydlu. Fel hyn, fe fyddwn ni'n gwneud gwelliannau gyda'r bwrdd iechyd yn hytrach nag amharu ar y bwrdd iechyd. Fe wnaethpwyd y penderfyniad yn unol â'r fframwaith uwchgyfeirio ac mae'n adlewyrchu pryderon difrifol am yr arweinyddiaeth, y llywodraethu a'r cynnydd sydd wedi nodweddu Ysbyty Glan Clwyd. Mae fy mhenderfyniad i wedi cael ei fynegi i gadeirydd y bwrdd iechyd.

Yn gyntaf, gadewch i mi ymdrin â mater llywodraethu, arwain a goruchwylio Ysbyty Glan Clwyd. Mae hi'n amlwg fod yr heriau sy'n wynebu Ysbyty Glan Clwyd ar hyn o bryd yn gofyn am ymyriad penodol i gefnogi newid diwylliannol a hyrwyddo arweinyddiaeth ar bob lefel. Rwyf i yn cyfarwyddo Gwelliant Cymru felly, y gwasanaeth gwella i GIG Cymru, i weithio gyda'r bwrdd iechyd i ddod ag arbenigedd datblygu clinigol a sefydliadol allanol i'r ysbyty. Nod Gwelliant Cymru yw cefnogi'r gwaith o greu cyfundrefn iechyd a gofal o'r ansawdd gorau i Gymru, fel y bydd pawb yn gallu cael gofal sy'n ddiogel, effeithiol ac effeithlon yn y lle a'r amser priodol. Fe hoffwn i bwysleisio nad yw hyn yn adlewyrchu o gwbl ar waith caled y staff yn Ysbyty Glan Clwyd, ond mae gwir angen y ffynhonnell hon o gymorth a chefnogaeth allanol i ymgorffori'r newid sydd ei angen ar fyrder, ac mae angen i ni wneud hyn yn gyflym.

Yn ail, mae gwasanaethau fasgwlaidd wedi cael cyfnod heriol ers i'r gwasanaeth gael ei ganoli. Nid yw hynny'n golygu mai camgymeriad oedd y penderfyniad i ganoli. Yn dilyn cyfres o bryderon a godwyd gan Goleg Brenhinol y Llawfeddygon ac Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru, mae'r bwrdd iechyd wedi ymateb yn gyflym ac mae cynnydd wedi bod mewn nifer o feysydd, ond mae'r gwasanaeth yn parhau i fod yn fregus. Bu rhai digwyddiadau difrifol dros y misoedd diwethaf ac nid yw manteision newidiadau diweddar wedi dod i'r amlwg eto. Penodwyd arweinydd clinigol newydd ond nid yw wedi dechrau yn ei swydd eto. Fe fydd fy swyddogion i'n parhau i fonitro gweithrediad y cynllun gweithredu o leiaf ddwywaith y mis.

Yn drydydd, fe gafodd adran achosion brys Ysbyty Glan Clwyd ei ddynodi yn wasanaeth y mae angen ei ddiwygio yn sylweddol gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru. Rydym ni wedi sicrhau bod £3 miliwn ar gael i'r bwrdd iechyd ar gyfer y chwe nod lleol ar gyfer y rhaglen gofal brys a gofal argyfwng. Rwyf i wedi cyfarwyddo arweinwyr clinigol o'r rhaglen genedlaethol i weithio yn agos gyda'r bwrdd iechyd i fynd i'r afael â'r pryderon a nodwyd gan AGIC.

Yn olaf, mae wedi dod yn amlwg mai systemau adweithiol, ar y cyfan, sydd gan y bwrdd iechyd ar hyn o bryd. Mae adolygiadau allanol wedi tynnu sylw at fylchau sylweddol mewn elfennau sylfaenol o'r safonau gwasanaethau clinigol. Mae hyn yn cynnwys cadw cofnodion, rheoli digwyddiadau, gweithio fel tîm, adrodd ar bryderon, arweinyddiaeth a morâl. Mae llawer o brosesau yn eu lle, ond does dim digon o gapasiti ynddynt a dŷn nhw ddim yn ddigon eang i gynnig sicrwydd yn y meysydd hyn ar draws y system gyfan. Mae'n rhaid i'r bwrdd iechyd ddod yn sefydliad sy'n gallu gwella ei hun, gyda staff clinigol sydd â'r sgiliau i gynnal gwelliant parhaus wrth eu gwaith o ddydd i ddydd. Rhaid i'r pwyslais hwn fod yn amlwg drwy'r sefydliad cyfan, o'r ward i'r bwrdd.

Dwi'n gofyn i'r bwrdd iechyd wneud y pethau canlynol: adolygu eu trefniadau presennol o ran llywodraethiant, archwilio ac effeithiolrwydd a gweithio gyda Gwelliant Cymru i fuddsoddi mewn rhaglen addysg a chymorth a fydd yn cael ei rhoi ar waith yn gyflym er mwyn gwella sgiliau. Dwi hefyd wedi gofyn i'r bwrdd iechyd sicrhau bod penodiad ar lefel uwch yn cael ei wneud i swydd cyfarwyddwr diogelwch a gwella. Bydd yr unigolyn hwn yn cefnogi'r cyfarwyddwr gweithredol nyrsio newydd i sicrhau bod gwelliannau a threfniadau llywodraethiant ar y cyd yn cael eu rhoi ar waith ar draws y bwrdd iechyd. Ar ben hyn, mae'n rhaid i'r bwrdd wneud yn well wrth feithrin a chynnal cysylltiad â'i staff a'r cyhoedd. Mae nifer o bryderon wedi cael eu codi am les y gweithlu, achosion o aflonyddu, bwlio a staff yn teimlo na allant godi eu llais. Mae'n rhaid i'r bwrdd adeiladu ar y gwaith sydd ar y gweill yn barod o ran datblygu sefydliadol, a rhaid iddo wneud hynny'n gyflym. Gan gadw mewn cof pa mor ddifrifol ac eithriadol yw'r trefniadau uwchgyfeirio hyn, fe fyddant yn cael eu monitro'n agos a'u hadolygu'n fuan er mwyn sicrhau bod cynnydd yn cael ei wneud. Bydd cyfarfod tair-ochr arall yn cael ei gynnal cyn diwedd mis Hydref eleni.

Dirprwy Lywydd, mae hon yn gyfres helaeth a phellgyrhaeddol o ymrwymiadau wedi'u targedu ar gyfer Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Byddwn yn cadw golwg cyson a chadarn ar y rhain dros y misoedd nesaf. Rhaid imi bwysleisio bod gwaith gwych yn cael ei wneud mewn ambell i fan ym Mwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr. Yr hyn sydd ei angen nawr yw bod yr ansawdd hwnnw'n cael ei ailadrodd ar draws y system gyfan, a hynny'n fwyaf penodol yn Ysbyty Glan Clwyd. Ond yn bwysicach fyth, mae hon yn gyfres o drefniadau a fydd yn cefnogi'r bwrdd iechyd ar ei daith i barhau i wella, fel y gall pobl y gogledd fod yn falch o'u gwasanaeth iechyd lleol. Diolch.

Diolch i chi, Gweinidog, am eich datganiad, er bod yn rhaid i mi ddweud fy mod i wedi cael fy siomi gan eich diffyg cwrteisi i Aelodau'r Senedd sydd â diddordeb uniongyrchol yn yr ysbyty yr oedd eich datganiad chi'n cyfeirio ato. Fel gwyddoch chi, rwyf i wedi dangos diddordeb mawr yn y gwasanaethau yn Ysbyty Glan Clwyd am flynyddoedd maith ac eto, nid ydych chi wedi dangos cymaint o gwrteisi hyd yn oed â fy mriffio i cyn eich datganiad chi'r prynhawn yma, nac estyn cyfle o unrhyw fath i Aelodau eraill sy'n cynrychioli'r ysbyty hwnnw gael eu briffio yn uniongyrchol ychwaith.

Rydych chi'n dweud mai ymyriad wedi'i dargedu yw hwn, ond ni allai dim fod ymhellach o'r gwir na hynny. Dull gwasgarog yw'r un sydd gennych chi ar hyn o bryd yn y gogledd. Rydym ni eisoes wedi anelu ymyrraeth ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl, ar gyfer strategaeth, cynllunio a pherfformiad, ar gyfer arweinyddiaeth, gan gynnwys llywodraethu, trawsnewid a diwylliant, ac ar gyfer ymgysylltu oherwydd yr ymgysylltiad gwan â chleifion, y cyhoedd, staff a rhanddeiliaid. Ac eto, heddiw, fe wnaethoch chi gyhoeddi rhagor o ymyriadau wedi'u targedu, yn Ysbyty Glan Clwyd y tro hwn o ran ei arweinyddiaeth, sydd eisoes mewn ymyriadau wedi'u targedu, fe ddywedir wrthym ni, ei wasanaethau iechyd meddwl, sydd eisoes mewn ymyriadau wedi'u targedu, neu felly dywedir wrthym ni, ac, wrth gwrs, ei wasanaethau fasgwlaidd erbyn hyn ac yn yr adran achosion brys. Mae'n rhaid i mi ddweud ei bod hi'n hen bryd i ni fod â'r ymyriadau sydd eu hangen ar y rhain.

Mae rhai agweddau ar y gwasanaethau hyn, rydych chi'n dweud eich bod chi'n eu rhoi nhw mewn ymyriadau wedi'u targedu nawr, wedi bod mewn mesurau arbennig neu ymyriadau wedi'u targedu ers saith mlynedd—saith mlynedd hirfaith. Yn wir, mae hi'n saith mlynedd yr wythnos hon ers i wasanaethau iechyd meddwl fod mewn mesurau arbennig. Yr wythnos hon. Mae'r un peth yn wir am y materion o ran arweinyddiaeth. Ac eto, dro ar ôl tro, mae gennym ni Weinidogion yma, gan gynnwys eich rhagflaenwyr chi, sy'n dod i ddweud, 'Rydym ni'n benderfynol o newid pethau. Rydym ni'n benderfynol o gael llawer mwy o siâp ar bethau. Mae angen i ni symud pethau ymlaen, ar gyflymder. Mae'n ymddangos bod y gair hwnnw, 'cyflymder', yn gwneud gwahaniaeth yn eich datganiadau gweinidogol chi, onid ydyw? Wel, y gwir amdani yw nad yw'n gwneud dim o'r fath. Pryd mae ymyriad wedi'i dargedu ar nifer mor eang o bethau yn mynd yn fesurau arbennig mewn gwirionedd? Oherwydd, nid ydw i'n gwybod, ac nid wyf i o'r farn fod hynny'n eglur iawn i'r cyhoedd chwaith. Roeddech chi'n dweud pe na byddai gwelliant i'w weld o ran y gwasanaethau fasgwlaidd ymhen tri mis, y byddai'r bwrdd iechyd yn wynebu canlyniadau. Wel, os mai dyma'r unig ganlyniad y maen nhw'n ei wynebu, sef label o ymyriad wedi'i dargedu unwaith eto, nid wyf i'n credu bod ganddyn nhw lawer i bryderu yn ei gylch, a dweud y gwir, oherwydd fe wyddom ni nad yw ymyriad wedi'i dargedu yn gweithio. Nid yw hynny wedi gweithio am saith mlynedd, fel y dywedais i eisoes.

Rwyf i wedi bod yn hael wrth yr Aelod.

—sydd ei angen arnom. Mae angen y gweithredu hwnnw arnom ni nawr, cyn gynted â phosibl.

Diolch yn fawr. Fe wnes i, wrth gwrs, gynnig sesiwn friffio i'ch cynrychiolydd gwleidyddol ar y pwyllgor iechyd, ac yr wyf i'n siŵr ei fod wedi dweud wrthych chi beth yr oedd yr wybodaeth honno'n ei gynnwys.

Nid oes dim byd gwasgarog ynghylch y dull gweithredu hwn. Roedd gennym ni fesurau ffurfiol o ran iechyd meddwl a llywodraethu, a nawr rydym ni'n anelu'r ymyriad ychwanegol hwn at yr ardal lle mae'r pryder mwyaf gennym ni, sef adrannau fasgwlaidd ac achosion brys Ysbyty Glan Clwyd. Ni allwch chi ei chael hi bob ffordd; ni allwch chi ddweud wrthyf i mewn un anadl ei fod yn wasgarog a nawr yr ydych chi eisiau i mi ledaenu'r dull gweithredu hwnnw i Wrecsam Maelor a phobman arall. Ni allwch chi ei chael hi ddwy ffordd. Rwy'n credu mai dyma'r ffordd gywir i fynd. Mae hyn wedi cael ei nodi gan y grŵp teirochrog i asesu lle y gallwn ni wneud y gwahaniaeth mwyaf mewn cyfnod byr o amser.

Mae gwahaniaeth nawr o ran Gwelliant Cymru. Rydych chi'n hollol gywir, roedd yn gwestiwn y gofynnais i: pam na wnaethom ni ddod â nhw i mewn o'r blaen? Y rheswm am hynny oedd nad oedden nhw'n bodoli tan 2019. Cawsom ni'r mater bach hwn o COVID yn y canol a ddaeth â llawer o bethau i ben yn ystod y cyfnod hwnnw. Roedd y dull gweithredu, o ran Gwelliant Cymru, yn seiliedig ar 1000 o Fywydau. Mae'r hyn sydd gennym ni nawr yn ganolbwynt gwahanol iawn i'r sefydliad, a dyna pam y bydd pethau'n wahanol y tro hwn.

Ar ben hynny, wrth gwrs, rydym ni wedi rhoi adnoddau ychwanegol sylweddol ar waith, £297 miliwn tan 2024. Rydym ni, wrth gwrs, wedi cael trafodaethau manwl gyda'r cadeirydd a'r prif weithredwr o ran sut y gallwn ni wella'r sefyllfa mewn ffordd ymarferol a gwneud hynny'n gyflym. Pan ddywedwch chi na fyddwn ni'n gwneud unrhyw beth tan fis Hydref, pe baech wedi gwrando'n ofalus ar y datganiad, roedd yn amlwg iawn y byddem ni'n asesu pethau bob pythefnos o safbwynt Llywodraeth Cymru i sicrhau ein bod ni'n gweld gwelliannau'n rheolaidd. Bydd wedyn gyfle i ddod ag Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru i mewn eto i weld a yw'r ymyrraeth honno wedi gwneud unrhyw wahaniaeth erbyn diwedd mis Hydref.

Diolch am y datganiad. Dwi'n ofni, dim ots sut ydych chi'n edrych ar hyn, nad ydy amseru hyn heddiw ddim yn adlewyrchu'n dda ar Lywodraeth Cymru. A dweud y gwir, mae o'n dangos unwaith eto gymaint o ddiffyg dealltwriaeth a diffyg gwerthfawrogiad sydd yna yn Llywodraeth Cymru ynglŷn â difrifoldeb y sefyllfa ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr.

Mae hwn yn ymateb gwan iawn i sefyllfa eithriadol o ddifrifol, mae arnaf i ofn—ymestyn ymyrraeth wedi'i thargedu, yn hytrach na mynd i'r afael o ddifri â phroblem sy'n achosi cymaint o ofid i staff a chleifion ar draws y gogledd. Ymestyn ymyrraeth wedi'i thargedu—pam gorffen yn y fan yna pan fod cynifer o broblemau ar draws Betsi Cadwaladr? Y problemau yr wyf i wedi'u dwyn i'ch sylw ymhlith nyrsys yn Ysbyty Gwynedd a'r ofnau ynghylch bwlio a bygythiadau ac amodau gwaith nad ydyn nhw'n ddigon da o ran cadw'r staff, eu gwybodaeth a'u profiad—pam na wnewch chi gynnwys Ysbyty Gwynedd?

Ac o ran yr amseru, p'un ydyw? A yw hyn yn enghraifft arall eto o Lywodraeth Cymru yn gweithredu ar yr unfed awr ar ddeg i geisio lliniaru dadl yn y Senedd a phleidlais a allai fod yn anodd, gan weithredu oherwydd bod yn rhaid iddyn nhw geisio osgoi embaras? Mae Llywodraeth Cymru yn gwneud hyn drwy'r amser. Mae'n Llywodraeth sy'n llusgo'i thraed. Ynteu ai'r Gweinidog a fethodd mewn gwirionedd â deall difrifoldeb adroddiad ar ôl adroddiad—yr adroddiad damniol hwnnw ar y gwasanaeth fasgwlaidd yn benodol—a phenderfynodd hi weld sut y byddai pethau'n mynd am dri mis arall cyn penderfynu ar y cam nesaf ac a oedd angen gweithredu, pan oedd yn eithaf amlwg bod angen ymyrraeth arall arnom ni? Methodd y Llywodraeth â gweithredu mewn ffordd a oedd yn adlewyrchu brys y sefyllfa.

Mae'r Gweinidog yn dweud bod yna bocedi o ragoriaeth o fewn Betsi Cadwaladr. Oes, mae yna. Mi ysgrifennais i at y prif weithredwr a'r cadeirydd yn ddiweddar yn dilyn cyhoeddi ffigurau ar ganser yn dangos bod yna waith da yn digwydd yn y gogledd. Rydyn ni yn deall hynny. Mae'r Gweinidog, dwi'n gwybod, yn eiddgar inni gadw mewn golwg yr angen i gefnogi staff drwy hyn oll. Allaf i ddim cytuno mwy. Heb staff, does yna ddim NHS. Yn yr adrannau yna sy'n wynebu yr heriau mawr, mae yna staff dŷn ni angen eu cadw, a dŷn ni yn cofio amdanyn nhw heddiw, ac yn diolch am eu gwaith nhw. Ond staff ydy llawer o'r rheini sy'n codi pryderon efo ni am wasanaethau iechyd yn y gogledd. Staff oedd yn codi pryderon am golli gwasanaethau fasgiwlar o Fangor. Heddiw, er gwaethaf yr adroddiad damniol hwnnw, mae'r Gweinidog yn dal i fynnu bod y penderfyniad i ganoli gwasanaethau wedi bod yr un cywir. Wel, os oedd o, pam ddim canoli yn Ysbyty Gwynedd lle'r oedd yna ganolfan o ragoriaeth? Ar wasanaethau iechyd meddwl, staff sydd wedi bod yn disgrifio wrthyf i ac Aelodau eraill, dro ar ôl tro, pam fod gwasanaethau iechyd meddwl ddim yn barod i ddod allan o fesurau arbennig go iawn pan benderfynodd y Llywodraeth wneud hynny yn gynamserol cyn yr etholiad diwethaf.

Felly, dŷn ni yn gwrando ar staff, dŷn ni yn parchu staff, dŷn ni yn ystyried y gefnogaeth sydd ei angen i staff. Ond ydy'r Gweinidog yn derbyn y bydd llawer o'r staff hynny yn gweld bod yna lawer gormod o oedi wedi bod cyn cymryd y camau yma heddiw, a bod y camau yn annigonol? Ac yn absenoldeb, mewn difri, unrhyw awgrym yn y datganiad yma o sut fydd mesur a ydy pethau'n gwella ai peidio, ydy hi'n derbyn ein bod ni'n dal heb weledigaeth o sut fyddai Betsi Cadwaladr llwyddiannus, gynaliadwy yn gweithio? A dyna pam y byddwn ni ar y meinciau yma, yn y ddadl yfory, yn dadlau bod eisiau edrych yn onest ar y posibilrwydd o aildrefnu gofal iechyd yn y gogledd. Mae'r cynlluniau yma yn wan, dwi'n ofni. Dwi'n gobeithio, er mwyn staff a chleifion, y gwnan nhw wahaniaeth, y gall y cynlluniau yma wneud gwahaniaeth. Ond mae hi'n sefyllfa ddifrifol sydd angen plan B yn barod i fynd.

Rwy'n ymwybodol iawn o ddifrifoldeb y sefyllfa, ac mae'n amlwg bod y sefyllfa yn Betsi, yn enwedig yn yr ardaloedd hynny yr ydym ni wedi tynnu sylw atyn nhw, yn annerbyniol. Mae hyn yn rhywbeth y gwnes i'n glir iawn i'r prif weithredwr a'r cadeirydd pan wnes i gyfarfod â nhw yr wythnos diwethaf. A gaf i fod yn gwbl glir bod y datganiad hwn wedi'i glustnodi cyn unrhyw awgrym o ddadl gan yr wrthblaid ar y mater hwn? Roedd yn bwysig iawn i mi—[Torri ar draws.] Roedd yn bwysig i mi—[Torri ar draws.] Roedd yn bwysig i mi siarad â'r cadeirydd a'r prif weithredwr wyneb yn wyneb, a dyna pam yr oedd angen y cyfle arnaf i fynd i wneud hynny o'u blaenau yr wythnos diwethaf. Felly, rwy'n falch fy mod wedi gallu gwneud hynny, i fynd drwy fanylion yr hyn yr oeddem ni'n ei gynnig.

Roedd y tri mis y gwnaethom ni eu defnyddio i roi amser i ni asesu pa ymyraethau yn union oedd yn angenrheidiol nid yn unig yn caniatáu i ni gydnabod difrifoldeb y sefyllfa, ond hefyd i sicrhau bod gennym ni raglen weithredu glir y gallem ni ei rhoi ar waith. Nid wyf i yn y busnes o roi label ar rywbeth a pheidio â chael dilyniant ar gyfer y label honno. A dyna pam y mae'n gwbl glir i mi mai gwneud cyhoeddiad y bydd estyniad i'r ymyrraeth wedi'i dargedu, gyda rhaglen weithredu glir i weithredu ochr yn ochr â hynny, yw'r ffordd gywir i fynd.

O ran y staff, rwyf i wedi bod yn siarad â chynrychiolwyr undebau iechyd yn y dyddiau diwethaf. Yn sicr, maen nhw wedi bod yn anghyfforddus mewn rhai sefyllfaoedd pryd cawsant eu symud o le i le, ond mae rhai o'r undebau'n dweud wrthyf i nad ydyn nhw, mewn gwirionedd, yn cydnabod rhai o'r materion sydd wedi'u hamlygu. Felly, byddwn i'n awgrymu, os oes problemau, eu bod hefyd yn siarad â'r undebau am y materion hynny gan nad ydyn nhw'n clywed rhai o'r pethau sy'n cael eu clywed gan Aelodau yma.

Mae hefyd yn bwysig i ni sicrhau ein bod ni'n canolbwyntio ar y staff yn y sefydliad. Y staff yw asgwrn cefn unrhyw welliannau yr ydym ni'n debygol o'u gweld yma. Dyna pam yr ydym ni wedi dweud y byddwn ni'n sefyll gyda'r staff ac yn gwneud unrhyw ymyraethau gyda'r staff yn hytrach na gwneud pethau iddyn nhw. Dyna'r unig ffordd y byddwn ni'n cael newid cynaliadwy.

Rwyf i wedi cael cais am bwynt o drefn. Darren Millar.

Diolch, Dirprwy Lywydd. A gaf i fynegi fy mhryder ynghylch sylw a wnaeth y Gweinidog yn awgrymu bod y datganiad hwn wedi'i gynllunio ers nifer o wythnosau? Rwy'n aelod o'r Pwyllgor Busnes. Mae'r Pwyllgor Busnes yn edrych ar y flaenraglen waith bob tro y byddwn ni'n cyfarfod. Ni chawsom ni wybod am unrhyw newidiadau tan heddiw o ran y datganiad hwn; ni chafodd ei gytuno arno tan heddiw. Cafodd papurau eu dosbarthu i'r Pwyllgor Busnes ddoe, gan gadarnhau'r newid hwn. Mae hynny'n awgrymu i mi y gallai'r Gweinidog fod wedi camarwain y Senedd yn anfwriadol.

Diolch i chi am y pwynt o drefn yna. Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn ystyried pryd yr oedd y Llywodraeth wedi penderfynu y byddai'n cyflwyno datganiad o'r fath. Efallai fod hynny'n fater yn hytrach na'r datganiad busnes yn unig.

Cyn i ni symud ymlaen at—

Os nad oes ots gennych chi, hoffwn i ymateb i hynna.

Gweinidog, fe wnaf i mewn eiliad. Ond cyn i ni symud ymlaen, a gaf i atgoffa'r holl gyfranwyr eraill o'r amserlen, os gwelwch yn dda? Rydym ni eisoes wedi defnyddio cyfran fawr o'n hamser, felly a wnaiff pawb gadw at eu hamserlenni, os gwelwch yn dda? Gweinidog.

Os nad oes ots gennych, hoffwn ymateb i hynna. Mae hwn yn ddatganiad yr ydym ni wedi bod yn ei baratoi. Yn amlwg, nid oeddwn i eisiau rhoi hynny ar unrhyw agenda nes i mi gael cyfle i siarad â chadeirydd a phrif weithredwr y bwrdd iechyd, a digwyddodd hynny yr wythnos diwethaf. Ac ers hynny, rydym ni wedi bod yn gweithio'n galed iawn ers y cyfarfod hwnnw ddydd Mawrth diwethaf i roi'r mesurau hyn ar waith. Felly, rydym ni wedi bod yn gweithio ar hyn. Efallai eich bod chi wedi sylwi, Darren, fod gŵyl banc pedwar diwrnod wedi bod, mewn gwirionedd, felly efallai fod hynny'n rhan o'r rheswm pam nad ydych chi wedi clywed dim amdano. [Torri ar draws.]

Mae'r Gweinidog wedi rhoi ei hymateb—[Torri ar draws.] Mae'r Gweinidog wedi rhoi ei hymateb, a symudwn ni ymlaen nawr at y person nesaf. Janet Finch-Saunders.

Diolch. Er fy mod i'n diolch i chi am y datganiad, Gweinidog, hoffwn i ddiolch yn fwy i fy nghyd-Aelodau Darren Millar a Rhun ap Iorwerth am eich herio chi ar y datganiad hwn, oherwydd mae'n rhy annigonol o lawer. Rwyf i wedi bod yma 11 mlynedd, a chyn hynny, roedd gennyf i gysylltiadau, yn mynd yn ôl dros y blynyddoedd, â bwrdd iechyd Betsi, o dan y diweddar Mary Burrows, pan oedd hi'n brif weithredwr. Ac rydym ni wedi cael prif weithredwyr di-rif ers hynny, rydym ni wedi cael cadeiryddion di-rif, ac rydym wedi cael sawl Gweinidog iechyd, ac eto, y broblem sylfaenol sydd gennym ni yma yw bod y bwrdd iechyd hwn yn mynd tuag yn ôl. Nid wyf yn credu bod unrhyw welliannau ar ddod.

Rwyf i, fel Aelodau eraill, wedi cynnal nifer o gyfarfodydd gyda'r prif weithredwr, y dirprwy brif weithredwr, ac wedi gwrando ar sawl datganiad yma ers cael fy ethol gyntaf yn 2011. Mae'r ymatebion i faterion gwaith achos difrifol yn druenus—

Mae angen i chi ofyn y cwestiwn. Gofynnais i'r Aelodau fod yn gryno.

Oes, rwy'n gwybod. Mae'n rhaid i mi fod yn onest, mae pethau mor wael, Dirprwy Lywydd—

Janet, mae llawer o bobl eisiau siarad.

Fe wnaf i ddod ato. Ond mae'n ffaith, ac mae Plaid Cymru wedi'i godi, nid yw'r model presennol yn gweithio. Gofynnais i chi bythefnos yn ôl, Gweinidog, a allem ni gael cyfarfod o Aelodau'r gogledd, chi, y cadeirydd a'r prif weithredwr, ac yna gallem ni gael trafodaethau llawn a diffuant. A wnewch chi gytuno'n awr i'r cyfarfod hwnnw, os gwelwch yn dda? Dyna'r cyfan sydd gennyf i'w ofyn.

Ydw, rwy'n hapus i gael y cyfarfod hwnnw.

Wel, os oes angen prawf, mae'r datganiad yma, yn fy marn i, yn dangos bod Llywodraeth Cymru yn mynd rownd a rownd mewn cylchoedd ar Betsi Cadwaladr. Rŷch chi'n tincro gyda'r symptomau yn lle mynd i'r afael yn fwy sylfaenol â'r salwch sy'n llethu gwasanaethau ar draws y gogledd.

Sawl gwaith ydym ni wedi bod yma o'r blaen o ran Betsi Cadwaladr, Gweinidog? Sawl gwaith y mae'n rhaid i ni ddod yma, ac, a dweud y gwir, gwrando ar eich datganiadau torri a gludo am ymyraethau mwy penodol, mwy o gyfarwyddwyr newydd, mwy o gyfarfodydd teirochrog? Rydych chi fel record wedi torri. Mae'n ddatganiad yr ydych chi a'ch rhagflaenwyr wedi'i wneud ar wahanol ffurfiau dro ar ôl tro, fis ar ôl mis, am y rhan fwyaf o'r degawd diwethaf. Mae gweithwyr rheng flaen yn y gogledd yn gwneud gwaith arwrol, ond mae eu Llywodraeth yn poeni am fanion wrth i ni wynebu argyfwng. A wnewch chi dderbyn bod yr amser wedi dod nawr i ystyried yn fwy sylfaenol sut y caiff gwasanaethau eu cyflunio ledled y gogledd? Ac, edrychwch, os y casgliad yw mai'r model presennol hwn yw'r gorau y gallwn ni fod, yna boed felly—fe wnaf i dderbyn hynny. Ond tan i chi fel Llywodraeth gychwyn y drafodaeth honno, yna bydd yn rhaid i chi gael eich llusgo'n ôl i'r Siambr hon fis ar ôl mis, i roi mwy o'r un esgusodion a mwy o'r un rwtsh i ni.

Rwy'n credu y byddai ad-drefnu ar hyn o bryd yn gostus, byddai'n tynnu sylw oddi wrth y materion pwysig sy'n ymwneud â gofal wedi'i gynllunio, byddai'n dargyfeirio adnoddau, ac mae fy ffocws ar hyn o bryd ar ofal cleifion. Nid oes dim byd wedi'i 'dorri a'i gludo' ynghylch y datganiad hwn; gallaf i eich sicrhau chi fy mod i wedi treulio llawer o amser yn gweithio arno. Rwy'n credu y byddaf i'n parhau i ganolbwyntio, fel y gwnaiff y bwrdd, rwy'n siŵr, ar sicrhau ein bod ni'n gwneud y gorau dros bobl y gogledd, ac nid ad-drefnu costus yw'r ateb.

Diolch am eich datganiad y prynhawn yma, Gweinidog. Y gwirionedd trist yw, yr oedd Ysbyty Glan Clwyd, yn ôl yn yr 1980au a'r 1990au, yn un o'r ysbytai a oedd yn perfformio orau nid yn unig yng Nghymru ond yn y DU, felly mae'n drist gweld sut y daeth tro ar fyd, a dweud y lleiaf.

Dim ond ychydig o gwestiynau sydd gennyf i y prynhawn yma. A ydych chi'n credu'n ddiffuant y gall y mesurau hyn yr ydych chi wedi'u hamlinellu sicrhau gwelliannau'n gyflym ac mewn modd amserol? A pha gymorth ychwanegol fydd ar gael i fy etholwyr sy'n gweithio yn YGC? Wedi'r cyfan, nid methiant y staff sy'n gweithio ar y rheng flaen yw hyn, mae'n fethiant o ran arweinyddiaeth—gormod o reolwyr canol a biwrocratiaid. A ydych chi'n ffyddiog y gall yr arweinyddiaeth ddarparu gwasanaethau mwy diogel a gwell? Ac fel y dywedwch chi yn eich datganiad, mae pryderon ynghylch morâl a llesiant y gweithlu, felly pa gamau ydych chi'n eu cymryd i fonitro llesiant y staff sy'n gweithio yn YGC a pha offerynnau ydych chi'n mynd i'w defnyddio i fesur hynny dros gyfnod parhaus o amser? Ac a fydd staff YGC yn cael cynnig mesurau adrodd allanol nes bydd y diwylliant o fewn y bwrdd iechyd yn gwella? Ac, yn olaf, Gweinidog, rydych chi wedi gofyn i'r bwrdd iechyd greu cyfarwyddwr diogelwch a gwella newydd. O ystyried y materion recriwtio sy'n wynebu'r bwrdd, pryd ydych chi'n rhagweld y bydd y swydd yn cael ei llenwi a sut y bydd y cyfarwyddwr newydd yn gallu sbarduno'r gwelliannau hyn y mae wir eu hangen? Diolch.

Diolch yn fawr. Mae rhai pethau, Gareth, yr wyf i'n disgwyl iddyn nhw wella'n gyflym iawn. Rwy'n credu bod rhai gwelliannau eisoes wedi digwydd o ran y gwasanaeth fasgwlaidd. Bydd eraill a fydd yn cymryd mwy o amser. Mae'r newid diwylliannol sy'n angenrheidiol o fewn y sefydliad—y ffaith ei fod yn derbyn bod angen iddo fod yn sefydliad sy'n gwella ei hun—yn rhywbeth na fydd yn bosibl ei newid dros nos, ond mae'n rhywbeth yr wyf i'n disgwyl gweld gwelliannau ynddo. Mae'r mater y gwnaethoch chi gyfeirio ato o ran penodi cyfarwyddwr newydd ar gyfer gwella yn rhywbeth y gwnaethom ni ei drafod gyda'r prif weithredwr a'r cadeirydd ddydd Mawrth diwethaf, ac maen nhw nawr wedi mynd i ffwrdd i ystyried sut yn union y byddai hynny'n gweithio o fewn y sefydliad gweithredol sydd ganddyn nhw eisoes.

Ac yn olaf, Sam Rowlands.

Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch, Gweinidog, am gyflwyno'r datganiad heddiw. Cyn i mi fynd i hanfodion fy sylwadau, hoffwn i gael rhywfaint o eglurder gan y Gweinidog ynghylch y datganiad bod defnyddio Gwelliant Cymru dim ond wedi bod yn bosibl oherwydd iddo gael ei gyflwyno yn 2019. Deallais i fod yr ymgyrch 1000 o Fywydau, sef yr enw blaenorol, wedi bod o gwmpas ers cryn amser, felly efallai y gallech chi ymateb i hynny mewn eiliad.

Fel y dywedwch chi yn eich datganiad, Gweinidog, mae'r sefyllfa ym Mwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr yn annerbyniol ac mae angen gwaith ac ymdrech sylweddol arno. Mae hynny wedi'i ysgrifennu, mewn ffordd, fel ei fod yn newyddion newydd, ond rydym ni wedi bod yn dweud hyn ers blynyddoedd, fel y mae Aelodau eisoes wedi'i ddweud. Rydych chi'n hollol gywir yn tynnu sylw at y ffaith bod llawer o'r materion wedi'u codi yn y Siambr hon gan Aelodau o bob plaid, a'r rheswm dros hyn yw ein bod ni'n cynrychioli trigolion, weithiau ein teulu ein hunain, ein ffrindiau ein hunain, ein hanwyliaid, sy'n dal i gael eu siomi gan y diffyg mynediad hwn at wasanaethau iechyd o safon yn y gogledd, sef eich cyfrifoldeb chi a chyfrifoldeb Llywodraeth Cymru yn y pen draw. Fy mhryder i yw y bydd llawer o fy nhrigolion yn meddwl mai dim ond siarad yn unig o gyfeiriad Llywodraeth Cymru sydd o ran gweld gwelliannau. Felly, rwyf i eisiau gwybod, Gweinidog, sut y byddwch chi'n bersonol yn cael sicrwydd y bydd y gwelliannau hyn yn digwydd ac y bydd pobl y gogledd yn gweld y gwelliannau radical y mae angen i ni eu gweld?

Diolch yn fawr. Yn gyntaf oll, o ran Gwelliant Cymru, rydych chi'n hollol gywir mai sefydliad a ganolbwyntiodd o'r blaen ar y rhaglen 1000 o Fywydau ydoedd, sef rhaglen ddiogelwch i gefnogi byrddau iechyd ac ymddiriedolaethau yn eu hymdrechion i leihau niwed, gwastraff ac amrywiadau mewn gofal iechyd yng Nghymru. Roedd hynny'n cynnwys gwaith ar ddileu briwiau pwyso a gafwyd yn yr ysbyty, asesu cleifion ar gyfer risg o thrombosis gwythiennau dwfn, a sicrhau bod rhestr wirio llawfeddygaeth fwy diogel Sefydliad Iechyd y Byd yn cael ei gweithredu ym mhob theatr lawfeddygol. Nawr, yr hyn nad oedd yn ei wneud yw'r dull gweithredu ehangach hwn yr ydym ni'n sôn amdano nawr, a dyna a newidiodd yn 2019 pan gafodd Gwelliant Cymru ei ddatblygu ar ei ffurf bresennol.

Rydych chi'n hollol gywir, Sam, i ganolbwyntio ar yr angen i wella'r gwasanaethau sy'n cael trafferthion. Dyna'n union yr ydym ni'n ceisio'i wneud â'r dull hwn. Byddaf i'n goruchwylio hyn yn bersonol, gan gael fy nghyfarfodydd rheolaidd, fel y gwnes i eto y bore yma, ddoe. Yr wythnos diwethaf, cefais i gyfarfod gyda'r cadeirydd. Cefais i gyfarfod arall gyda chadeirydd Betsi y bore yma. Felly, mae deialog barhaus yn digwydd rhyngof fi a chadeirydd y bwrdd iechyd. Yn amlwg, bydd fy swyddogion i'n gwneud yr un peth ar lefel weithredol, a gallaf i eich sicrhau y byddaf i'n ymyrryd yn bersonol i sicrhau eu bod yn cadw ar y trywydd iawn.

Hoffwn i ddweud un peth arall, a hynny yw: gadewch i ni wneud yn siŵr bod pobl yn ymwybodol bod degau o filoedd o bobl yn llythrennol yn cael eu gweld yn fisol ym Mwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr sydd mewn gwirionedd yn cael gofal da—

Wel, byddai'n dda gennyf i pe bydden nhw'n dod i fy ngweld i yn fy swyddfa.

Wel dydyn nhw ddim, a dyna'r pwynt. A dyna'r pwynt. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn nad ydym yn colli golwg ar y ffaith bod yna bobl, mewn gwirionedd, sy'n fodlon ar y gefnogaeth a'r gwasanaeth y maen nhw yn eu cael yn Betsi.

Diolch i'r Gweinidog.

Eitem 6 prynhawn yma yw'r datganiad gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, mynd i'r afael â hiliaeth sefydliadol a systemig, 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol', a galwaf ar y Gweinidog, Jane Hutt.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Fis Hydref diwethaf, cymeradwyodd y Senedd gyfan gynnig i gefnogi'n llwyr y frwydr fyd-eang i ddileu hiliaeth ac ideoleg hiliol ac ymdrechu tuag at Gymru fwy cyfartal, gan fynd i'r afael ag anghydraddoldeb hiliol systemig a strwythurol. Yn dilyn ein hymgynghoriad y llynedd, rydym wedi parhau i gyd-ddylunio gyda phobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig ledled Cymru y camau y mae'n rhaid i ni eu cymryd i fynd i'r afael â hiliaeth sefydliadol a systemig. Felly, rwy'n falch o fod yn cyhoeddi heddiw 'Gynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol'. Wrth ei wraidd mae gweledigaeth gyffredin i greu cenedl wrth-hiliol erbyn 2030, lle mae pawb yn cael eu trin fel dinasyddion cyfartal ac yn gallu ffynnu a llwyddo.

Mae'r cynllun yn nodi'r nodau a'r camau y byddwn yn eu cymryd dros y 24 mis nesaf, gan ymdrin â phob agwedd ar fywyd cyhoeddus sy'n llywio ac yn dylanwadu ar brofiad a chyfleoedd bywyd pobl o leiafrifoedd ethnig. Rydym eisiau sicrhau ein bod yn parhau i gerdded yn esgidiau pobl sydd â phrofiad bywyd, a bod profiadau unigolion a chymunedau yn parhau i lunio ein ffordd o feddwl a'r penderfyniadau a wnawn. Datblygwyd y cynllun gennym drwy gynnwys pobl a chymunedau ac mewn cydweithrediad â sefydliadau ar draws pob rhan o Gymru, a bydd hyn yn parhau wrth i ni symud tuag at ei weithredu.

Er mwyn rhoi'r ffydd angenrheidiol a pharhaus bod y cynllun hwn yn cael ei weithredu, bydd grŵp atebolrwydd yn cael ei sefydlu, dan arweiniad yr Athro Emmanuel Ogbonna, o Brifysgol Caerdydd, a Dr Andrew Goodall, Ysgrifennydd Parhaol Llywodraeth Cymru. Bydd yn cynnwys pobl o leiafrifoedd ethnig yn bennaf, a chaiff ei gryfhau ymhellach drwy gynnwys arbenigwyr sydd â phrofiad bywyd o hiliaeth, a bydd yn elwa ar dystiolaeth a mewnwelediad a gydlynir o'n huned gwahaniaethau ar sail hil a sefydlwyd yn ddiweddar.

Roeddem yn gwybod bod angen i ni lunio'r nodau a'r camau gweithredu gyda phobl o leiafrifoedd ethnig, felly gwnaethom sicrhau bod gwerthfawrogi profiad bywyd yn un o'r gwerthoedd sy'n sail i'r ffordd y gwnaethom ddatblygu'r cynllun. Ac, yn gwbl briodol, gofynnwyd i ni hefyd gofleidio gwerthoedd dull gweithredu sy'n seiliedig ar hawliau a bod yn agored ac yn dryloyw. Mae disgwyliadau pobl o leiafrifoedd ethnig yn glir: maen nhw eisiau gweld gweithredu sy'n gwneud gwahaniaeth ystyrlon i'w bywydau. Mae dull gwrth-hiliol yn newid sylfaenol y mae angen i ni ei fabwysiadu. Mae mabwysiadu dull gwrth-hiliol yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth Cymru, gwasanaethau cyhoeddus a ninnau i gyd fod yn rhagweithiol wrth nodi a mynd i'r afael â hiliaeth systemig ym mhob agwedd ar sut mae Cymru'n gweithio. Mae angen i ni edrych ar sut y caiff hiliaeth ei chynnwys yn ein polisïau, ein rheolau ffurfiol ac anffurfiol, a'r ffordd yr ydym yn gweithio ac yn cynnwys pobl yn y penderfyniadau sy'n effeithio arnyn nhw, ac yna gwneud rhywbeth yn ei gylch.

Bydd y cynllun hwn yn chwarae rhan bwysig wrth greu Cymru unedig a thecach i bawb. Mae hwn yn ymrwymiad sydd wrth wraidd y cytundeb cydweithredu â Phlaid Cymru, gan rannu penderfyniad i fynd i'r afael â hiliaeth sefydliadol a systemig yn awr, gan fod hiliaeth yn nodwedd niweidiol o brofiad bywyd pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Mae'r cytundeb gyda Phlaid Cymru hefyd yn ein hymrwymo i sicrhau bod elfennau cyfiawnder y cynllun gweithredu mor gadarn â phosibl ac yn mynd i'r afael â'r materion hyn gyda'r heddlu a'r llysoedd. Rydym yn parhau i weithio gyda phartneriaid o'r bwrdd cyfiawnder troseddol yng Nghymru i ddatblygu a sefydlu'n llawn ddull gwrth-hiliol ar y cyd o ymdrin â chyfiawnder troseddol yng Nghymru. Rhaid i ni hefyd sicrhau nad yw'r profiad o hiliaeth yn cael ei drosglwyddo i genedlaethau'r dyfodol. Ni ddylid dal unrhyw un yn ôl na'i adael ar ôl.

Rhoddodd llawer o bobl eu hamser gwerthfawr a'u profiadau i lunio'r cynllun. Yn gynharach heddiw, ymunais â'r Prif Weinidog am foment gyda rhanddeiliaid i ddiolch i bawb am eu cyfraniad i'r gwaith hwn. Rwyf innau, gyda llawer ohonoch, eisiau cydnabod parodrwydd pobl o leiafrifoedd ethnig i ymestyn eu hymddiriedaeth i sicrhau'r posibilrwydd o newid ac i ddarparu eu harweinyddiaeth a rhannu eu profiadau bywyd i helpu i wneud y cynllun hwn yr hyn ydyw.

Hoffwn gofnodi fy niolch i'r Athro Ogbonna a'r Ysgrifennydd Parhaol fel cyd-gadeiryddion y grŵp llywio am y gwaith hwn ac i holl aelodau'r grŵp llywio sydd wedi helpu i lunio ac arwain y gwaith hwn dros y ddwy flynedd ddiwethaf. Roedd haelioni'r cyfraniadau hynny a'r hyn yr oedd pobl yn barod i'w rannu'n rhydd i sicrhau newid, yn ysbrydoledig.

Drwy'r cynllun hwn, rydym yn amlygu'r cyfraniad y bydd y Llywodraeth hon yn ei wneud i fynd i'r afael â hiliaeth systemig a sefydliadol. Er mwyn cyflawni'r nod llesiant mwy cyfartal i Gymru a chenedl wrth-hiliol erbyn 2030, bydd angen ymdrech ar y cyd. Bydd gwelliannau gwirioneddol yn deillio o newid o fewn gwasanaethau cyhoeddus ac yn y rhai sydd mewn swyddi â phŵer.

Rydym yn gwneud hyn gan gydnabod yr arweinyddiaeth aruthrol o fewn y cymunedau lleiafrifoedd ethnig a'r arweinyddiaeth ar bob lefel—fel unigolion, fel arweinwyr gwleidyddol, fel gweithredwyr cymunedol, fel academyddion ac fel arweinwyr sefydliadau. Mae pobl o leiafrifoedd ethnig, ers cenedlaethau, wedi cyfrannu at bob agwedd ar ein heconomi, addysg, gofal cymdeithasol, a threftadaeth ddiwylliannol a chwaraeon, i enwi dim ond ychydig.

Gweithiodd arweinwyr a gweithredwyr gweledigaethol fel Betty Campbell gydag angerdd i fod yn enghraifft dda i weddill y byd o sut y gallwn fyw gyda'n gilydd ni waeth o ble yr ydym yn dod neu liw ein croen. Mae gwaith arloesol yr Athro Charlotte Williams yn golygu bod dysgu am dreftadaeth ddiwylliannol ac amrywiaeth ethnig Cymru bellach yn elfen orfodol o'n cwricwlwm cenedlaethol.

Ni fyddai llawer o'n gwasanaethau allweddol, fel ein gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol, yn bosibl heb i bobl o leiafrifoedd ethnig weithio ynddyn nhw, ac yn ystod COVID-19 byddem wedi bod ar goll heb y gweithlu hwn.

Rydym wedi ymrwymo i ddarparu'r arweinyddiaeth, ein hadnoddau a'n dylanwad i fynd i'r afael â hiliaeth systemig a sefydliadol yng Nghymru. Mae hwn yn gynllun Llywodraeth gyfan, gydag ymrwymiadau a chamau gweithredu ar draws portffolios Gweinidogion ac o fewn gwasanaeth sifil Llywodraeth Cymru. Adlewyrchir hyn yn y datganiadau a wnaed heddiw gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg a Dirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, a'r Prif Chwip, gan fwrw ymlaen â chamau gweithredu allweddol o fewn y cynllun gwrth-hiliol.

Rydym yn gofyn i bawb weithio gyda ni i greu Cymru wrth-hiliol, Cymru lle gallwn i gyd fod yn falch o berthyn ac y bydd pob un ohonom yn ffynnu ynddi.

Diolch, Gweinidog, am eich datganiad. Er gwaethaf ymdrechion blaenorol Llywodraeth Cymru i ddileu hiliaeth yng Nghymru, mae nifer y troseddau casineb â chymhelliant hiliol ar gynnydd. Amcangyfrifir bod gan 65 y cant o droseddau casineb gymhelliant hiliol. Mae'r mathau hyn o ffeithiau wedi arwain rhai i ystyried Cymru fel y wlad fwyaf hiliol yn y Deyrnas Unedig. Mae llawer o bobl ifanc o gefndiroedd lleiafrifoedd ethnig yn credu bod hiliaeth dim ond yn rhan o fywyd arferol iddyn nhw ac na fydd unrhyw gynllun gan y Llywodraeth yn atal yr hiliaeth a gânt.

Mae hyn yn wirioneddol drist. Canfu adroddiad gan y BBC ar hiliaeth yng Nghymru nad yw pobl ifanc yn gyffredinol bob amser yn teimlo'n ddiogel pan fyddan nhw'n gadael eu cartrefi, gan ofni yr hyn a allai ddigwydd iddyn nhw. Mae cynlluniau Llywodraeth Cymru yn cael eu tanseilio gan amharodrwydd yr heddlu yng Nghymru a Lloegr i gydnabod hiliaeth sefydliadol o fewn eu sefydliadau. Mae hyn er gwaethaf cwynion am leiafrifoedd ethnig ifanc yn dioddef anafiadau yn ystod eu cyfnod yn nalfa'r heddlu.

Yn aml, gall y berthynas ag asiantaethau gorfodi a gwasanaethau ar lawr gwlad ddylanwadu'n fawr ar ymddiriedaeth mewn gwasanaethau cyhoeddus, gan gynnwys polisïau'r Llywodraeth. Er bod y cymunedau du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn cyfrif am tua 6 y cant o boblogaeth Cymru, dim ond 3 y cant o gefndiroedd lleiafrifoedd ethnig sy'n cael eu penodi i swyddi cyhoeddus. O fewn y farchnad swyddi gyffredinol, enillodd cyflogeion o gefndiroedd lleiafrifoedd ethnig 7.5 y cant yn llai na'u cymheiriaid gwyn. Gall yr holl faterion hyn greu goblygiadau mawr i iechyd meddwl a chorfforol pobl o bob oed o leiafrifoedd ethnig. Mae'r syniad o hunan-werth a derbyn yn bethau yr ydym i gyd eisiau eu cael. I leiafrifoedd ethnig, mae'r ofnau hyn weithiau'n realiti trist.

Fy nghwestiwn i'r Gweinidog yw: mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud ymdrechion blaenorol i roi terfyn ar hiliaeth a gwahaniaethu yng Nghymru; gyda'u rhaglen newydd, a all y Gweinidog amlinellu'r hyn y maen nhw wedi'i wneud yn wahanol i baratoi cynllun i fynd i'r afael â'r problemau y maen nhw wedi methu â'u datrys o'r blaen? Diolch.

Wel, diolch yn fawr iawn, Altaf Hussain, am eich cyfraniad a'ch cwestiynau. Dechreuais fy natganiad drwy gyfeirio mewn gwirionedd at y ddadl honno a gynhaliwyd gennym y llynedd, pan wnaethom ni, y Senedd gyfan—. Yn wir, rwy'n cofio siarad â Darren Millar am y cynnig yr oeddem ni i gyd yn cytuno arno, bob plaid, fel y gwnaethom ni y flwyddyn flaenorol. Fe wnaethom ni gefnogi'r cynnig hwnnw'n llwyr i ymuno yn y frwydr i ddileu hiliaeth ac ymdrechu tuag at Gymru fwy cyfartal. Ac rwy'n credu y bydd y cynllun hwn yn ein helpu i gyflawni hyn mewn gwirionedd. Ni allwn gael dadl bob blwyddyn heb y math o newid yr ydych chi'n gwybod ac yr ydym ni'n gwybod bod rhaid i ni fynd i'r afael ag ef o ran yr hiliaeth sy'n difetha bywydau pobl yng Nghymru. A dyna pam yr ydym wedi bod yn glir iawn mai 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' yw hwn ac mae ganddo gyfres gadarn o gamau gweithredu i'n helpu ni i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl yng Nghymru.

Nawr, mae hwn yn fater o arweinyddiaeth; mae'n fater o gynrychiolaeth. Y bore yma cawsom 300 o bobl yn ymuno â'n lansiad rhithwir ac roedd pobl yn cytuno, er enghraifft, â'r ymgyrch dim goddefgarwch o ran hiliaeth, a arweiniwyd gan Gyngor Hil Cymru a TUC Cymru. Roedd pobl o bob rhan o Gymru yno. Mae Rhwydwaith Cydraddoldeb Hiliol Gogledd Cymru—yr Athro Robert Moore—wedi chwarae rhan allweddol yn y gwaith o sicrhau bod gennym ddull Cymru gyfan o ymdrin â hyn, yn ogystal â'r holl sefydliadau cymunedol a ariannwyd gennym, gyda'r mentoriaid cymunedol ym mhob rhan o Gymru a gyfrannodd mewn gwirionedd at sicrhau bod y camau hyn, y nodau hyn, yn rhan o'r cynllun. Fe'i datblygwyd ar y cyd, ynghyd â phobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig ac, os cawn hyn yn iawn, yna gallwn ddod yn wirioneddol wrth-hiliol.

Rhaid i ni gael gwared ar bolisïau, systemau, strwythurau a phrosesau sy'n arwain at ganlyniadau gwahanol iawn i bobl o leiafrifoedd ethnig. Rwyf eisoes wedi sôn am y ffaith bod gennym gyfraniad cyfoethog gan bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn ein cymdeithas, a gellir ei deimlo ym mhobman, ym mhob agwedd ar fywyd, ond nid oes digon wedi'i wneud i sicrhau bod pawb yn gallu chwarae eu rhan, a chael y cyfle hwnnw a'r hyder hwnnw nad ydyn nhw'n mynd i wynebu rhwystrau wrth iddyn nhw dyfu, wrth fynd drwy'r ysgol, addysg, cyfleoedd. Mae'n bwysig bod gennym y nodau a'r canlyniadau hynny.

Rwy'n credu eich bod wedi cyfeirio mewn gwirionedd at faterion sy'n ymwneud â throseddu a chyfiawnder. Nawr, nid yw'r rhain wedi'u datganoli. Rwy'n cyd-gadeirio'r bwrdd partneriaeth plismona gyda'r Prif Weinidog, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn, mewn gwirionedd, ein bod yn gweithio gyda'n gilydd, o ran materion sydd wedi'u datganoli a heb eu datganoli, ein bod yn ceisio mynd i'r afael â hyn, oherwydd bydd cynllun gweithredu gwrth-hiliol cyfiawnder troseddol yng Nghymru, ochr yn ochr â'n cynllun gweithredu gwrth-hiliol ni, yn hollbwysig o ran sicrhau bod ein partneriaid ym maes cyfiawnder troseddol—. Ac, wrth gwrs, byddai'n well gennym pe baem yn gyfrifol am gyfiawnder, ac yn mynd ar drywydd yr achos—ac, yn wir, am blismona, fel, nid eich plaid chi, fel y cefnogodd y Siambr hon ychydig wythnosau'n ôl. Ond rwy'n credu, pan gyhoeddir hyn, y byddwch yn croesawu, rwy'n siŵr, y cynllun gweithredu gwrth-hiliol cyfiawnder troseddol, oherwydd y comisiynwyr heddlu a throseddu a'r prif gwnstabliaid hynny sydd wedi cytuno i fabwysiadu'r dull hwn, a'r hyn yr hoffen nhw ei weld yw un dull gweithredu gwasanaeth cyhoeddus o hyrwyddo cydraddoldeb hiliol ledled Cymru.

Mae'n ffaith drist, onid yw hi, ei bod wedi cymryd pandemig byd-eang a mudiad a ddaeth i fodolaeth yn dilyn llofruddiaeth erchyll yn yr Unol Daleithiau, sef un George Floyd, i agor llygaid llawer yng Nghymru i wirionedd amlwg anghydraddoldeb hiliol a'i ganlyniadau dinistriol yn rhy aml o lawer—gwirionedd y mae miloedd o bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig Cymru yn ei fyw, profiad bob dydd o fyw gyda rhagfarn, gydag anfantais, gydag ofn. Mae cymaint o adroddiadau, cymaint o ymchwil, y mae llawer ohonom wedi'u dyfynnu yma mewn nifer o ddadleuon, wedi dangos y gwirionedd hwn ac wedi dangos pam nad oedd dull gweithredu a gweithredu strategaethau blaenorol yn ddigonol.

Mae'n sicr bod amcanion y cynllun gweithredu gwrth-hiliol i'w croesawu, ac mae Plaid Cymru yn falch o fod wedi bod yn rhan o'r gwaith o lunio'r cynllun drwy ein cytundeb cydweithredu â'r Llywodraeth. Roedd clywed yr Athro Ogbonna yn siarad am ddull arloesol y cynllun yn y lansiad y bore yma yn foment na fyddaf yn ei anghofio. Roedd yn egluro potensial Cymru fel cenedl i arwain yn annibynnol fel hyn ym maes cyfiawnder cymdeithasol. Mae'r pwyslais cadarn yn y cynllun ar yr angen i fynd i'r afael â hiliaeth strwythurol a sefydliadol yn hanfodol os ydym am weld newid gwirioneddol a hirsefydlog—yr hiliaeth sefydliadol o fewn sefydliadau a systemau cymdeithasol trosfwaol sy'n arwain at ganlyniadau annheg ac sy'n ymestyn y tu hwnt i'r rhagfarn y gellir ei nodi a'i dileu yn haws.

Rwy'n croesawu'r gydnabyddiaeth yn y cynllun fod yn rhaid i ni wneud pethau'n wahanol os ydym ni eisiau gweld canlyniadau gwahanol, a'r angen i osod nodau, eu hadolygu a'u monitro'n well er mwyn sicrhau camau hyblyg, cadarn a sylweddol a fydd yn cael effaith wirioneddol ar fywydau pobl. O ystyried bod gweithredu wedi'i nodi fel methiant mawr mewn strategaethau yn y gorffennol, beth fydd yn sicrhau atebolrwydd a thryloywder o ran mesurau a nodau'r cynllun? A wnaiff y Gweinidog sicrhau bod adborth y grŵp atebolrwydd allanol, er enghraifft, yn cael ei wneud yn gyhoeddus mewn adroddiadau rheolaidd i'r Senedd? Sut y bydd lleisiau pobl gyffredin, cymunedau cyffredin, yn parhau i gael eu clywed nawr bod y cynllun hwn bellach wedi'i gyhoeddi?

Erbyn 2030 nod y cynllun yw i'n cenedl fod yn rhydd o'r casineb hwnnw sy'n creithio, yn gormesu ac yn oedi breuddwydion. Rhaid i ni gydnabod nad yw'n ddigon i sicrhau bod yr hiliaeth strwythurol sy'n bodoli yn ein cymdeithas yn cael ei dileu; rhaid i ni ei hatal rhag ymwreiddio yn y lle cyntaf. Ac mae'n dechrau, rwy'n credu, gyda'n dinasyddion ieuengaf, sy'n cynrychioli ein dyfodol.

Mae'r angen i adrodd am ddigwyddiadau hiliol ac aflonyddu mewn ysgolion a cholegau drwy gasglu data cryfach i'w groesawu'n fawr, felly. Ond hoffwn ddeall pam y bydd hyn yn cymryd tan flwyddyn i fis Medi nesaf i newid. Mae'r achos ofnadwy a brawychus diweddar o fwlio hiliol Raheem Bailey wedi dangos yr angen dybryd i ni fynd i'r afael â'r broblem hon yn ein hysgolion, a heb adrodd yn ddigonol rydym yn mynd i'r afael â'r mater hwn yn ddall. Felly, beth mae'r cynllun yn ei ddweud wrth bobl ifanc a allent gael eu clwyfo a'u dychryn am oes gan y profiadau ofnadwy hyn, na allant aros am effeithiau'r cwricwlwm newydd i addysgu a goleuo eu cyfoedion, a gyda thros flwyddyn i fynd cyn i'r systemau ysgol gyfan gael eu rhoi ar waith i ddechrau'r broses a all sicrhau newid systemig go iawn?

Diolch i chi am ddatganiadau mor bwerus, sydd yn wir yn dangos cryfder y broses o ddod at ein gilydd yn ein cytundeb cydweithredu, am bwysigrwydd cryfder, y credaf y gallai ddod o bob rhan o'r Siambr hon, ond rhaid ei gyflawni o ganlyniad i'n hymrwymiad ar y cyd a rhannu ein nodau a'n gwerthoedd yn y cytundeb cydweithredu. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ei fod yn cael ei fynegi a'i fod yn glir i'r cyhoedd fel ymrwymiad proffil uchel, 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol', yn ein rhaglen lywodraethu a'r cytundeb cydweithredu. Rwy'n falch ein bod wedi cael trafodaethau cynhyrchiol, rydych wedi cael cyfle i adolygu 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol', ac mewn gwirionedd rydych chi wedi dylanwadu ar y ffaith bod troseddu a chyfiawnder yn cael sylw arbennig. Rwyf wedi ymateb i rai o'r pwyntiau hynny, o ran ein penderfyniad i—. Er nad yw wedi'i ddatganoli, rydym yn symud ymlaen gyda'r Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru, comisiwn Thomas, ond hefyd mae'r adroddiad a lofnodwyd ar y cyd yn ddiweddar gan y Cwnsler Cyffredinol a minnau, ac rydym yn bwrw ymlaen â hyn o ran y cyfleoedd sydd gennym i ddylanwadu ar y system gyfiawnder yng Nghymru.

Rwy'n credu bod y pwysigrwydd, mewn gwirionedd, eich bod yn canolbwyntio ar nifer o feysydd polisi yn hollbwysig, ond rhaid iddo ymwneud ag arweinyddiaeth. Gwnaethom benderfynu, o ganlyniad i'r ymgynghoriad—ymgynghoriad helaeth—nad yw gweithredu ar gydraddoldeb hiliol yn ddigon; rhaid ei nodi'n glir iawn fel cynllun gweithredu gwrth-hiliol. Rhaid i bobl gofleidio a chydnabod, fel y gwnawn ni yn y Llywodraeth, yr hiliaeth sefydliadol a systemig sydd mewn gwirionedd yn dal pobl yn ôl ac sy'n effeithio ar bob munud o bob diwrnod o'u bywydau. Rydym wedi dysgu hyn o weithio gyda'r bobl yr ydym wedi gweithio gyda nhw o ran y grŵp llywio, fforwm hil Cymru, yr wyf wedi bod yn gweithio gydag ef ers blynyddoedd lawer, a alwodd am i hyn fod yn gynllun gweithredu—nid strategaeth arall, ond yn gynllun gyda'r nodau a'r camau hynny i'w datblygu.

Felly, mae arweinyddiaeth o fewn Llywodraeth Cymru ac ar draws y sector cyhoeddus yn hanfodol, a dim goddefgarwch o ran hiliaeth ledled y sector cyhoeddus. A hefyd, dim ond dwy flynedd a hanner yn ôl, lansiwyd y strategaeth amrywiaeth a chydraddoldeb ar gyfer ein penodiadau cyhoeddus. Ei henw oedd, 'Adlewyrchu Cymru wrth Redeg Cymru'. Gwyddom fod gennym lawer i'w wneud i adlewyrchu Cymru wrth redeg Cymru, ond os gallwn weld y newid hwnnw erbyn 2030—. Mae gennym bŵer dros hyn, gallwn wneud y newidiadau hynny, ond mae angen nodau a chamau gweithredu arnoch i wneud hyn. Mae angen i ni ddileu'r rhwystrau ac mae angen i ni ddefnyddio'r holl ddulliau sydd gennym ni.

Mae llawer o faterion yn ymwneud ag addysg, a gwn y bydd Gweinidog y Gymraeg ac Addysg yn sôn amdanyn nhw ac yn ymateb iddyn nhw yn ei ddatganiad. Ond, mae gennym lythyrau cylch gwaith, mae gennym drefniadau ariannol, ac, yn bwysig, fel y dywedoch chi, mae gennym grŵp atebolrwydd newydd—byddwch wedi clywed am hwnnw y bore yma. Mae'r Athro Emmanuel Ogbonna, a helpodd i gyrraedd y pwynt hwn, gan gyd-gadeirio â'r Ysgrifennydd Parhaol, wedi'i gwneud yn glir o'r dechrau bod angen yr atebolrwydd hwnnw arnom. Mae arnom angen grŵp atebolrwydd newydd, a gallaf eich sicrhau chi y byddaf yn sicrhau ein bod yn rhoi adborth i'r Senedd. Gwn y byddan nhw eisiau rhoi adborth, rwy'n siŵr, i bwyllgorau ac i'r Senedd yn ogystal â beth yw eu disgwyliadau.

Ac yn olaf, Joyce Watson.

Diolch, Dirprwy Lywydd, ac rwy'n falch iawn o gael cyfle i siarad am y datganiad heddiw, ac rwy'n ei groesawu'n fawr. Os ydym ni am edrych ar—ac mae'r cynllun hwn yn—rhoi terfyn ar hiliaeth sefydliadol a hiliaeth systemig, yna mae'n amlwg bod yn rhaid i ni fynd i'r afael â'r sefydliadau hynny lle yr ydym yn canfod yr achosion. Wrth gwrs, bydd hynny mewn addysg a bydd ym maes iechyd hefyd. Rydym wedi gweld yr anghydraddoldeb o fewn y system iechyd menywod a gyflwynwyd o dan COVID, sydd eisoes wedi'i grybwyll nawr.

Ac mae'n rhaid i ni edrych ar chwaraeon. Gwyddom i gyd, o ran pêl-droed, fod chwaraewyr du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn arwyr pan fyddant yn sgorio, ond pan fyddant yn methu cic gosb neu rywbeth, mae'r cam-drin hiliol y maen nhw yn ei ddioddef wedyn yn warthus. Felly, rhaid i ni edrych ar y pethau cadarnhaol a'r cyfraniad a wneir. Rhaid i ni newid y naratif a rhaid i ni, yn ddi-os, symud ymlaen gyda hynny ar bob lefel. Rhaid i ni newid meddyliau, yn fy marn i, drwy newid y naratif, ac mae'r naratif yn rhy aml o lawer, yn un o fod yn negyddol yn hytrach na bod yn gadarnhaol. Felly, rwy'n croesawu hwn yn fawr.

Caf fy atgoffa yma heddiw ein bod yn siarad am, 'Fi, chi, arall'; mae angen i ni ddechrau siarad—

Mae angen i chi ofyn cwestiwn.

—am 'ni', a dyna bob un ohonom.

Diolch yn fawr, Joyce Watson. Rydych wedi'i egluro mor glir—mae hyn yn ymwneud â rhoi terfyn ar hiliaeth sefydliadol. Felly, rhaid i ni edrych ar y sefydliadau hynny, gan gynnwys ein rhai ni, a mynd i'r afael â hynny. Fe'i gadawaf i'r Dirprwy Weinidog, a fydd, rwy'n siŵr, yn mynd i'r afael â'r cwestiynau, yn enwedig yn ei phortffolio ynghylch chwaraeon, a'r Gweinidog addysg ar addysg. Roeddem ni o'r farn y byddai'n dda cael sawl datganiad. Nid mater i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn unig yw hwn; yn wir, gallai pob Gweinidog fod yn sefyll ac yn gwneud datganiad heddiw, oherwydd mae'n berthnasol i bob Gweinidog, ac fe welwch hynny yn y cynllun gweithredu.

Ond, yn gyflym o ran iechyd, rwyf eisoes wedi sôn am gyfraniad, swyddogaeth a phrofiad y gweithlu iechyd a gofal cymdeithasol o ran y rhan y maen nhw'n ei chwarae, nid yn unig yn y pandemig ond bob amser yn ein gwasanaeth iechyd. Maen nhw wedi amlygu i ni'r annhegwch yn y gweithlu, dro ar ôl tro gan gydnabod nad ydyn nhw bob amser wedi cael eu cydnabod a chael chwarae teg yma o ran eu cyfleoedd. Felly, mae'n dda bod y Gweinidog iechyd yn sefydlu grŵp anghydraddoldebau iechyd y GIG. Mae hyn yn mynd i fanteisio'n benodol ar brofiadau bywyd i nodi'r rhwystrau y mae pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig wedi'u profi wrth geisio cael mynediad at wasanaethau iechyd. Ac, yn amlwg, mae'r rhain yn faterion yr ydym wedi bod yn eu trafod o ran mynediad i iechyd menywod—mae hyn yn groestoriadol iawn—o ran y cynllun gweithredu gwrth-hiliol.

Mae angen i ni sicrhau bod gennym arweinyddiaeth ac addysg gwrth-hiliaeth yn GIG Cymru ar bob lefel ac ym mhob bwrdd, a rhaid i ni—mae'n mynd yn ôl at ddata—ategu hyn gyda chasglu data fel bod gennym sylfaen dystiolaeth ar gyfer ein cynnydd.

Diolch i'r Gweinidog.

Eitem 7 sydd nesaf, sef datganiad gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, diweddariad ar ddiwylliant a threftadaeth: hanes, diwylliant a threftadaeth pobl ddu, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog, Dawn Bowden.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol am ei datganiad am gyhoeddi 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol'. O fy rhan i, rwyf wedi ymrwymo i gyflawni'r nodau a'r camau gweithredu a nodir ar gyfer diwylliant, treftadaeth a chwaraeon, sy'n canolbwyntio ar themâu arweinyddiaeth, ariannu, dathlu amrywiaeth ddiwylliannol, y naratif hanesyddol a dysgu am ein hamrywiaeth ddiwylliannol. Mae'r camau uchelgeisiol o dan y meysydd allweddol hyn yn cael eu llywio gan brofiad bywyd; eu nod yw bod yn drawsnewidiol, gan sicrhau newid amlwg ac arwain at ganlyniadau cyfartal i bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig.

Mae gennym ddiwylliant a threftadaeth gyfoethog ac amrywiol yng Nghymru. Mae ein rhaglen lywodraethu yn ymrwymo i gynrychioli ac adlewyrchu hanes pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn briodol, gyda'r nod o sicrhau bod eu cyfraniad anfesuradwy yn cael ei gydnabod, ac i alluogi mynediad a chyfranogiad cyfartal. Bydd hyn yn gwella canlyniadau i bawb a bydd yn adlewyrchu ac yn hyrwyddo Cymru amlddiwylliannol, fywiog ac amrywiol yn well, sy'n hanfodol i gyflawni ein gweledigaeth o Gymru wirioneddol wrth-hiliol.

Mae'r gwaith o gyflawni'r newid hwn eisoes wedi dechrau. Yn ystod y flwyddyn ariannol ddiwethaf, gwnaethom waith paratoi cychwynnol, gan fuddsoddi bron i £350,000 gyda sefydliadau gan gynnwys Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru a Chyngor Hil Cymru. Mae ein sefydliadau cenedlaethol yn chwarae rhan hollbwysig wrth fynd i'r afael ag anghydraddoldeb a chyflawni Cymru wrth-hiliol. Mae hwn yn amcan a rennir ar gyfer yr holl gyrff a noddir yn fy mhortffolio, ac mae cefnogi'r cynllun gweithredu yn un y gellir ei gyflawni yn eu llythyrau cylch gwaith newydd.

Rwyf wedi mynegi fy nymuniad i'n cyrff diwylliannol a noddir gydweithio i gynyddu eu heffaith yn y maes hwn. Bydd yr Aelodau'n ymwybodol bod Cyngor Celfyddydau Cymru ac Amgueddfa Cymru wedi cyd-gynhyrchu cynllun gweithredu ehangu ymgysylltu, gyda chamau gweithredu, bellach wedi'u hymgorffori yng nghynlluniau cydraddoldeb gweithredol a strategol y ddau sefydliad. Mae Casgliad y Werin Cymru, partneriaeth ffederal rhwng Amgueddfa Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, wedi cyhoeddi siarter ar gyfer datrefidigaethu'r casgliad.

Wrth gwrs, er bod cydweithio rhwng sefydliadau yn bwysig, mae cydweithio a chyd-gynhyrchu gyda'r cymunedau lleiafrifoedd ethnig eu hunain yn hanfodol i ddatblygu'r gwaith hwn a gweithredu newid a fydd yn cael effaith wirioneddol. Rwy'n falch o weld ein sefydliadau'n canolbwyntio ar hyn; er enghraifft, mae Cyngor Celfyddydau Cymru wedi cynnal adolygiad mawr o'i raglen gweithwyr cyswllt y celfyddydau, ac wedi recriwtio swyddogion cyswllt newydd gyda phrofiad bywyd o amrywiaeth ddiwylliannol ac ethnig, yn ogystal ag asiant ar gyfer newid.

O ganlyniad, mae newid diwylliannol eisoes yn digwydd mewn trafodaethau mewn cyfarfodydd ariannu, gyda chynnydd yn nifer y ceisiadau llwyddiannus sy'n targedu cymunedau ac artistiaid amrywiol. Mae Amgueddfa Cymru a'r Llyfrgell Genedlaethol yn penodi ar gyfer swyddi gan ganolbwyntio ar ymgysylltu â phobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Mae'r Llyfrgell Genedlaethol a Chyngor Archifau a Chofnodion Cymru, a ariennir gan Lywodraeth Cymru, wedi creu pecyn cymorth i alluogi'r sector i ymgysylltu'n well â chymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig.

Darparwyd cyllid gennym i Gyngor Hil Cymru i gynnal prosiect treialu i ddatblygu ei raglen Hanes Pobl Dduon Cymru, gan gynnwys cofnodi straeon ledled Cymru. Arweiniodd chwech o bobl ddiwylliannol amrywiol, pob un ag arbenigedd hanes pobl dduon a phrofiad ymgysylltu cymunedol dibynadwy, ddatblygiad rhwydweithiau Hanes Pobl Dduon Cymru mewn gwahanol rannau o Gymru. Bûm yn lansiad Hanes Pobl Dduon Cymru 365 ym mis Hydref y llynedd a gwelais drosof fy hun arddangosfa bwerus Windrush Cymru.

Gwneuthum ddatganiad ym mis Ionawr i roi'r wybodaeth ddiweddaraf am hynt yr archwiliad o goffáu, ac rwy'n falch o ddweud bod y gwaith hwn wedi bod yn parhau'n gyflym. Mae Cadw yn paratoi canllawiau ar gyfer awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus eraill i'w cefnogi i wneud penderfyniadau am goffáu cyhoeddus—yn hanesyddol ac yn y dyfodol. Mae'r gwaith o ddatblygu'r canllawiau wedi'i lywio gan gyfres o weithdai gydag ystod eang o randdeiliaid. Bydd ymgynghoriad cyhoeddus llawn ar ddrafft yn ddiweddarach eleni. Mae Cadw hefyd wedi bod yn gweithio i wella ei wefan, gan gydnabod ystod fwy amrywiol o straeon sy'n cyfrannu at hanes Cymru. Mae wedi gweithio mewn partneriaeth â sawl sefydliad i greu cynnwys, gan gynnwys straeon treftadaeth personol ac ymatebion creadigol i goffáu pobl o dreftadaeth Ddu yng Nghymru. Bydd y cynnwys newydd ar gael o ganol mis Mehefin.

A gaf i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad y prynhawn yn tynnu sylw at ba mor bwysig yw hi fod ein sector diwylliannol a'n sector treftadaeth mor groesawgar â phosibl i gynifer o bobl ag sy'n bosibl? Mae'n bwysig bod y gwaith y soniodd y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol amdano a'r adolygiad hwnnw'n cael eu gwneud, ac rwy'n falch o'i weld yn digwydd yn eich portffolio hefyd, oherwydd fel y dywedodd y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, nid ei chyfrifoldeb hi fel y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn unig ydyw, ond rhywbeth sy'n torri ar draws Llywodraeth Cymru, felly rwy'n falch o weld y darn hwn o waith yn digwydd. Rwyf hefyd yn ddiolchgar o glywed o'ch datganiad am y newid diwylliannol hwnnw y sonioch amdano mewn sefydliadau sy'n digwydd, a chredaf fod hynny i'w groesawu'n fawr hefyd.

A gaf i hefyd ddechrau drwy groesawu'r £4.2 miliwn o gyllid ychwanegol a gyhoeddwyd ar gyfer y tair blynedd nesaf, a fydd yn rhoi cyllid i sefydliadau ar lawr gwlad? Rwy'n gobeithio y bydd yn sicrhau newid, gan adeiladu ar ein diwylliant a'n treftadaeth gyfoethog ac amrywiol yng Nghymru. Fodd bynnag, rydych hefyd yn sôn am gynllun grant newydd sy'n cyplysu hyn, felly byddwn yn ddiolchgar am ragor o fanylion am hyn a tybed a wnewch chi roi'r disgwyliadau clir sef yr hyn y byddech yn ei ddisgwyl gan y sefydliadau hynny. Beth fydd ffurf llwyddiant yn eich barn chi? Pa fetrig y gallwn ei ddefnyddio i'ch dal yn atebol i sicrhau bod y cyllid newydd hwn yn darparu gwerth am arian? Hoffwn ganolbwyntio hefyd ar rai o'r pwyntiau yn y 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru yn gynharach heddiw gan ei fod yn ymwneud â'ch portffolio. O dan yr adran diwylliant, treftadaeth a chwaraeon, mae'n nodi mai un o'r nodau yw

'Adolygu a datrefedigaethu ein mannau a’n casgliadau cyhoeddus drwy ymdrin yn briodol â’r ffordd y caiff pobl a digwyddiadau â chysylltiadau hanesyddol hysbys â chaethwasiaeth a threfedigaethedd eu coffáu, gan gydnabod y niwed a wnaed yn sgil eu gweithredoedd ac ail-lunio’r ffordd y caiff eu hetifeddiaeth ei chyflwyno er mwyn cydnabod hyn yn llawn.'

Cytunaf â hynny, a'r hyn sy'n bwysig yma yn fy marn i yw bod y cyhoedd yn gyffredinol yn cytuno â hynny hefyd. Rwy'n credu y byddai'r rhan fwyaf o bobl yn cytuno â theimlad y rhan honno o'r cynllun, ond yr hyn sydd ar goll yn y datganiad, rwy'n teimlo, yw diffyg pendantrwydd ynghylch lle mae'r llinell honno'n cael ei thynnu. Mae'n llinell sy'n wahanol yn dibynnu ar eich safbwynt chi, ac mae'n ddadl fyw sy'n digwydd drwy'r amser. Rydym wedi gweld rhai pobl yn dweud bod ffigyrau sydd â chysylltiadau tenau efallai ar y gorau â'r fasnach mewn caethweision yn cael eu llusgo i'r ddadl hon flynyddoedd ar ôl iddyn nhw farw. Rwyf wedi gweld rhai sylwebwyr yn sôn am Winston Churchill yn y math hwn o gyd-destun, a gobeithio y byddem ni'n dau yn cytuno nad bwriad y cynnig hwn yw hynny. Mae hyn, yn fy marn i, yn ymwneud ag atebolrwydd ynghylch pwy fydd yn gwneud penderfyniadau o'r fath a pha safbwyntiau y byddan nhw yn eu hystyried, oherwydd gwyddom, fel y dywedais i, y gall y safbwyntiau hynny fod yn wahanol ac nid ydym eisiau i bobl sy'n cytuno â theimlad y cynllun gweithredu anghytuno â chanlyniad yr hyn a gyflawnir ganddo mewn gwirionedd.

A gaf i ddiolch i Tom Giffard am y cwestiynau niferus yna? Dydw i ddim yn siŵr a wnes i nodyn o bob un ohonyn nhw, Tom, ond mi wna i geisio crynhoi popeth mewn ymateb cyffredinol. Os caf ymdrin yn gyntaf â'r cynllun grant diwylliant yr oeddech chi'n sôn amdano i ddechrau. Yr hyn yr ydym yn bwriadu ei wneud, mewn gwirionedd, yw cyflwyno cynllun yn barod i'w lansio yn ystod yr wythnosau nesaf. Felly, mae manylion hynny'n dal i gael eu hystyried, a byddaf yn ôl yn y Siambr hon gyda mwy o wybodaeth am hynny maes o law. Credaf fy mod wedi nodi yn fy natganiad y tair elfen o hynny, ac ymdriniwyd â hynny yn rhan o'ch cwestiwn, ond nid oes gennyf y manylion eto—mae hynny'n cael ei ddatblygu a byddwn yn ystyried hynny eto. Ond un o elfennau allweddol hynny yw sicrhau bod rhai o'r grwpiau llai, yr ydym ni wedi cael cryn dipyn o feirniadaeth yn eu cylch ar draws y sector diwylliannol—yn ei chael hi'n anodd iawn cael gafael ar arian grant, oherwydd maen nhw'n fach, oherwydd nid oes ganddyn nhw'r profiad o gael staff sy'n gweithio ar geisiadau grant drwy'r amser ac yn y blaen. Ni fydd y mathau hynny o sefydliadau mewn sefyllfaoedd lle maen nhw'n cystadlu â sefydliadau mawr sy'n ymgeisio am y gronfa benodol honno o arian. Felly, bydd cronfa benodol iawn, elfen benodol iawn o'r gronfa ariannu honno, a fydd wedi'i hanelu at y sefydliadau eraill hynny. Ond byddant yn amlinellu ac yn ein helpu i gyflawni'r hyn a ystyriwn yn nodau uchelgeisiol iawn. Nawr, byddwch yn gofyn y cwestiwn, 'Beth yw'r nodau uchelgeisiol?' Wel, mae'n amlwg mai'r nodau uchelgeisiol yw creu Cymru wrth-hiliol. Nawr, nid wyf am sefyll yma, gan nad yw'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn sefyll yma, yn dweud y gallwn wneud hynny dros nos. Ond mae'n rhaid i ni ddechrau gyda'r sefydliadau y mae gennym ni rywfaint o gyfrifoldeb drostyn nhw, y gallwn ni ddylanwadu arnyn nhw, y gallwn ni weithio gyda nhw ac sy'n derbyn arian gan Lywodraeth Cymru. Felly, dyna'r sefydliadau yr ydym ni'n gweithio gyda nhw'n benodol.

Rwy'n credu fod y sylw yr ydych chi wedi'i wneud ynghylch datrefedigaethu yn un teg iawn o ran pwy yr ydym yn edrych arno, beth sy'n bwysig yn ein barn ni. A dyna i raddau helaeth iawn oedd gwaith yr archwiliad Legall—dechreuodd ychydig flynyddoedd yn ôl—pan oeddem yn edrych ledled Cymru ar enwau lleoedd, henebion, paentiadau, cerfluniau, beth bynnag yr oedden nhw, sydd â rhywfaint o gysylltiad â'n gorffennol trefedigaethol a'r fasnach mewn caethweision. Nawr, mae rhai o'r cysylltiadau hynny'n fwy amwys nag eraill, a chredaf mai dyna'r pwynt yr oeddech chi'n cyfeirio ato, ond credaf mai'r hyn yr oedd archwiliad Legall yn ceisio'i wneud oedd nodi bod llu o bobl yr oedd angen inni gydnabod bod y cysylltiadau hynny ganddyn nhw. Efallai mai cysylltiadau, fel y dywedais i, amwys oedd y rheini, efallai na fu'r cysylltiadau hynny'n sylweddol yn y cyd-destun.

Diolch, Dirprwy Weinidog, am eich datganiad heddiw. Mae llawer o bethau a amlinellwyd gennych y byddwn, wrth gwrs, yn eu croesawu, yn enwedig eich sylw ynglŷn â rhan sefydliadau cenedlaethol a sectorau diwylliannol lleol yn creu Cymru wrth-hiliol. Ac i fod yn wrth-hiliol, wrth gwrs, mae'n bwysig ein bod yn glir heddiw pam mae'r cynllun gweithredu hwn mor angenrheidiol. Ac er eich bod yn llygad eich lle'n tynnu sylw at rai o'r pethau sydd wedi newid, mae'n amlwg bod angen mwy o weithredu ac y bydd yn cymryd pob un ohonom i gydweithio i newid hyn. Mae angen i ni hefyd fod yn glir nad yw'n mynd i fod yn hawdd. Rydym eisoes wedi gweld rhai o'r sefydliadau cenedlaethol yn cael eu herio ar eu gwaith ar ddatrefedigaethu yn wynebu cam-drin ffiaidd ar-lein ac yn cael eu holi gan y rhai nad ydyn nhw'n cytuno â chyfeiriad Cymru yn hyn o beth. Mae angen i ni hefyd fod yn glir iawn ein bod yn cymryd cyfeiriad gwahanol i Loegr o ran ein diwylliant a'n treftadaeth a'i fod yn rhywbeth y dylem fod yn falch ohono, ond nid yn hunanfodlon yn ei gylch. Mae'n hawdd iawn llongyfarch ein hunain pan fydd pethau'n mynd rhagddynt, ond mae'n amlwg iawn bod Cymru'n wrth-hiliol ar hyn o bryd a bod y sylwadau hyll hiliol hynny a wynebir gan sefydliadau, megis Amgueddfa Genedlaethol Cymru ynghylch Thomas Picton, yn bodoli. Felly, mae ein cefnogaeth yma heddiw a thrwy gydol y blynyddoedd nesaf yn hanfodol i'r sefydliadau cenedlaethol hynny, wrth iddyn nhw fwrw ymlaen â'r gwaith pwysig a hanfodol hwn.

Mae pwyslais clir yn eich datganiad ar sut y dylai sefydliadau ymgysylltu'n well â phobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, ond elfen allweddol i hyn, wrth gwrs, yw i'r sefydliadau hyn ddod yn fwy cynrychioliadol o Gymru eu hunain. Rwy'n falch o weld yn y cynllun gweithredu, mewn cysylltiad â diwylliant, treftadaeth a chwaraeon, ymrwymiad i sicrhau bod mwy o geisiadau'n cael eu gwneud gan bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, ond yn hanfodol mwy o benodiadau hefyd, fel gweithwyr a hefyd fel aelodau bwrdd. Mae hyn yn hanfodol os ystyriwn rai o'r ystadegau sydd ar gael i ni mewn cysylltiad â phenodiadau cyhoeddus, yn enwedig o fewn eich portffolio. Er enghraifft, yn 2019-20, dangosodd data Cyngor Celfyddydau Cymru fod 17 o bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig allan o 349 yn gyffredinol ar fyrddau rheoli, mewn 39 o'i sefydliadau a oedd yn derbyn nawdd rheolaidd. Rydym hefyd yn ymwybodol, wrth gwrs, nad oedd neb nad oedd yn wyn wedi gwneud cais am swydd cadeirydd Chwaraeon Cymru. Mae gwaith i ni ei wneud yn y maes hwn. Ac mewn mannau eraill yn y cynllun, mae camau gweithredu penodol mewn cysylltiad â phenodiad cyhoeddus, ond hoffwn ofyn yn benodol mewn cysylltiad â'ch portffolio, Dirprwy Weinidog: a ydych chi'n cytuno bod angen mwy o amrywiaeth a chynrychiolaeth o fewn ein cyrff cyhoeddus, nid yn unig i ddarparu cyfleoedd arwain cyfartal, ond i sicrhau'r ddarpariaeth orau o wasanaethau diwylliannol i holl ddinasyddion Cymru?

Diolch. A gaf i ddiolch i Heledd Fychan am y sylwadau yna? Fe ddechreuaf i gyda'r un olaf yn gyntaf, oherwydd er nad oedd hwn yn ddatganiad am chwaraeon—ac, ie, byddaf yn dychwelyd yma ac yn ymdrin â hynny—mae chwaraeon yn agos iawn at fy nghalon, yn enwedig pêl-droed, yn enwedig ar ôl y penwythnos diwethaf, ac rwy'n teimlo mor gyffrous. Dim ond—mae'n wir—. Wyddoch chi, rwy'n cael pob math o—. Roeddwn yn siarad â rhywun yr wythnos diwethaf, mewn gwirionedd, cyn y gêm, ac roeddwn i fod i gael cyfarfod busnes gydag ef, yn sôn am y trefniadau ar gyfer y gêm, ac roedd fy nghalon yn carlamu dim ond yn sôn am baratoi ar gyfer y gêm. Ond mae gennym ni lawer iawn i'w wneud mewn chwaraeon. Nawr, roeddwn yn gwylio ar y teledu y noson o'r blaen—roedd gêm ryngwladol yn cael ei chwarae rhwng Lloegr a Hwngari y tu ôl i ddrysau caeedig, oherwydd llafarganu hiliol torf Hwngari ac ati, a chwaraewyd y gêm y tu ôl i ddrysau caeedig. Felly, caniataodd cymdeithas bêl-droed Hwngari i 30,000 o bobl ifanc fynd i'r gêm honno, oherwydd roedd diffyg yn y gyfraith. Pan benliniodd y tîm—pan benliniodd tîm Lloegr—dechreuodd y dorf o blant fwio. Nawr, mae hynny'n frawychus iawn—30,000 yn bwio tîm yn penlinio i fynegi gwrth-hiliaeth. Felly, os bydd unrhyw un yn ceisio dweud wrthym nad oes gennym ni broblem, ac rwy'n credu, unwaith eto, y sylw roedd Sioned yn ei wneud—. Wyddoch chi, nid yw plant yn cael eu geni'n hiliol, maen nhw'n ei ddysgu. Maen nhw'n cael eu haddysgu am yr ymddygiad hwnnw, ac os na fyddwn yn ymyrryd yn ifanc iawn—ac rwy'n siŵr y bydd fy nghyd-Aelod Jeremy Miles yn ymdrin â hyn yn ei ddatganiad—os na ddechreuwn hynny'n gynnar iawn, drwy ein system addysg, yna rydym ni mewn tiriogaeth anodd iawn.

I fynd yn ôl at rai o'r pwyntiau eraill yr ydych wedi'u codi, rwy'n credu yr hyn sy'n bwysig, yn enwedig ym meysydd cynrychiolaeth o ran mynediad—mynediad i'n sefydliadau, boed yn fynediad i arddangosfeydd, fel ei fod yn dod yn fwy hygyrch i bobl gymryd rhan yn y gwylio a rhan mewn arddangosfeydd sydd gennym yn ein hamgueddfeydd a'n llyfrgelloedd, fel ei bod yn fwy hygyrch, yn haws eu deall—dyna'r un agwedd, ac mae hynny hefyd yn wir am chwaraeon o ran mynediad i chwaraeon. Ond mae hefyd yn ymwneud â'r bobl y mae ein cyrff cenedlaethol yn eu cyflogi, y bobl sy'n eistedd ar y cyrff llywodraethu ac ati. Felly, i ymdrin yn benodol â'ch pwynt, cawsom adroddiad a ddeilliodd o nifer o ymchwiliadau, ymchwil a gynhaliwyd yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Chyngor Celfyddydau Cymru, ac a arweiniodd at yr adroddiad ar ehangu ymgysylltiad, a oedd yn edrych yn benodol ar arweinyddiaeth ac atebolrwydd, democratiaeth ddiwylliannol, cydraddoldeb a'r iaith Gymraeg, gwasanaethau hygyrch, datblygu gwaith, hyfforddiant staff, sgiliau, cyfathrebu a brandio. Felly, mae hynny bellach yn elfen o bopeth y mae Amgueddfa Cymru a Chyngor Celfyddydau Cymru yn ei wneud o ran eu proses benodi, penodi i'w byrddau ac yn y blaen. Ond rydych chi wedi nodi, Heledd, a hynny'n gwbl briodol, fod llawer iawn o waith i'w wneud o hyd ynghylch sut mae cael pobl i wneud cais yn y lle cyntaf, ac mae rhan o'r cynllun gweithredu ar ehangu ymgysylltu hwnnw'n ymwneud ag edrych ar yr holl beth yma, os ydych yn dal i wneud pethau fel yr ydych chi wedi'u gwneud erioed, byddwch bob amser yn cael yr un canlyniadau—felly, rhaid i ni fynd i'r afael â hynny a rhaid i ni edrych yn wahanol ar hynny—a pham mae ymgysylltu â phobl sydd â phrofiadau bywyd mor bwysig. Dyna pam mae hynny'n allweddol ac yn ganolog i bopeth yr ydym yn ei wneud.

Gweinidog, roeddwn yn ddiolchgar iawn am eich cyfarfod ag Urban Circle, sefydliad celfyddydol a diwylliannol ar lawr gwlad yng Nghasnewydd sy'n gwneud llawer iawn o waith da yn y gymuned o ran cerddoriaeth, dawns a diwylliant i ddod â chymunedau at ei gilydd ac i gefnogi amrywiaeth a chydraddoldeb. Dim ond yr haf yma, fel y byddech yn gwybod o'n cyfarfod, maen nhw'n bwrw ymlaen â rhaglen uchelgeisiol iawn i gael cyngerdd reggae a riddim yng Nghasnewydd, yn Nhŷ Tredegar yng Nghasnewydd, a fydd yn un o'r digwyddiadau swyddogol i nodi trigeinfed pen-blwydd annibyniaeth i Jamaica. Felly, bydd yna gerddoriaeth, bydd yna ddawnsio, bydd ganddyn nhw amgueddfa, amgueddfa dros dro, wedi'i hadeiladu ar y safle, a bydd yn gymorth mawr iawn i gysylltu Cymru gyfan, mewn gwirionedd, nid ardal Casnewydd yn unig, gyda Jamaica i raddau helaethach.

Rwy'n gwybod eich bod yn credu, fel finnau, ei bod yn bwysig iawn ein bod yn gwneud y cysylltiadau rhyngwladol hyn yn rhan o'n hymdrechion i fod yn amrywiol, i gysylltu â diwylliannau eraill, i ddeall cefndiroedd diwylliannol pobl sy'n byw yng Nghymru ac i hyrwyddo Cymru, mewn gwirionedd, ar y llwyfan rhyngwladol, i wneud Cymru'n fwy adnabyddus yn rhan o'n hymdrechion i agor Cymru i'r byd a'r byd i Gymru. Felly, rwy'n credu bod y digwyddiad hwn yn bwysig iawn, Gweinidog, ac roeddwn yn falch iawn eich bod wedi rhoi cefnogaeth frwd iddo pan wnaethom ni gyfarfod, oherwydd dim ond un enghraifft ydyw, mewn gwirionedd, ond un cadarn iawn a da iawn, o'r gwaith y mae Urban Circle yn ei wneud yng Nghasnewydd yn ein cymunedau ethnig amrywiol, ond hefyd i wneud y cysylltiadau ehangach hynny. Felly, rwy'n siŵr y byddwch yn ymuno â mi heddiw, Gweinidog, i gymeradwyo gwaith Urban Circle, gan groesawu'r digwyddiad pwysig iawn hwn rwy'n credu, yr haf hwn a dymuno'r gorau i Urban Circle a'r rhai sy'n gweithio gyda nhw yn y dyfodol ar gyfer y gwaith gwerthfawr iawn hwn.

A gaf i ddiolch i John Griffiths am y sylw yna a'r sylwadau hynny am Urban Circle, a oedd—sydd yn—yn sefydliad gwych? Rwyf wedi siarad â chi a fy nghyd-Aelod Jayne Bryant amdanyn nhw a'r gwaith y maen nhw yn ei wneud, ac roedd yn wych cwrdd â Loren ac Ali pan drafodwyd yr ŵyl sy'n cael ei chynnal fis nesaf. Rwy'n credu bod gennyf i wahoddiad i fynd, hefyd, a fydd, wyddoch chi—a fydd yn wych.

Ond rydych chi yn llygad eich lle, John, fod y ffaith bod gennym y cymunedau amrywiol hyn sy'n cyfoethogi ein cymdeithas a bod gennym ni gysylltiadau, yn enwedig yn y cymunedau Caribïaidd, Jamaica—mae gennym ni lawer o'r cymunedau hynny yng Nghymru—a'r cysylltiad penodol hwnnw â'r fasnach gaethweision hefyd, o ran yr hyn yr oeddem yn sôn amdano a'r hyn yr oeddwn yn sôn amdano'n benodol yn fy natganiad—. Mae'r cysylltiad hwnnw gennym ni, mae gennym ni'r cysylltiad penodol hwnnw yng Nghymru, ac mae arnom ni eisiau annog yr amrywiaeth ddiwylliannol honno. Mae arnom ni eisiau cydnabod y cysylltiadau â'r fasnach mewn caethweision, ond, yn bwysicach, mae arnom ni eisiau annog ein cymunedau amrywiol i fynegi eu diwylliant yng Nghymru.

Rydym ni wastad wedi bod yn wlad groesawgar, yn genedl groesawgar. Ein hamrywiaeth sy'n ein gwneud yn arbennig iawn. Mae'r DU gyfan yn genedl amrywiol iawn, yn grŵp o genhedloedd, ac mae hynny i gyd mor bwysig. Felly, gobeithio y bydd yr ŵyl reggae a riddim yn wych. Rwy'n siŵr y bydd, oherwydd byddaf yno. Rwy'n siŵr y bydd yn wych. Rwy'n siŵr y bydd yn gwneud llawer iawn i ddod â phobl ifanc at ei gilydd yn y gymuned honno—a phobl nad ydyn nhw mor ifanc, os wyf i'n mynd, hefyd. [Chwerthin.] Ond dim ond i ddweud, John, ydy, mae'n sefydliad rhagorol, a phob clod iddyn nhw am y gwaith maen nhw wedi bod yn ei wneud yng Nghasnewydd.

Diolch i'r Gweinidog—i'r Dirprwy Weinidog—am y datganiad.

Yr eitem nesaf, felly, yw eitem 8, a hwn yw'r datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg ar gefnogi system addysg wrth-hiliol. Dwi'n galw ar y Gweinidog i wneud ei ddatganiad—Jeremy Miles.

Diolch, Llywydd. Fel Llywodraeth, rŷn ni’n hollol glir ein bod yn disgwyl i honiadau a digwyddiadau o fwlio a hiliaeth gael eu hymchwilio'n llawn, ac i gamau gael eu cymryd ar unwaith i fynd i'r afael â'r mater, i atal achosion pellach rhag digwydd. Rŷn ni wedi ymrwymo'n llwyr i sicrhau bod ein hysgolion yn gynhwysol ac yn groesawgar i bob disgybl. Gwnes i bwysleisio hyn yn ddiweddar yng nghyd-destun achos Raheem Bailey, a'i fod yn bwysig cynnig cymorth i'r teulu ac i gymuned yr ysgol, a fydd hefyd wedi cael eu heffeithio.

Llywydd, mae gan ein system addysg rôl a chyfrifoldeb hanfodol i helpu i gyflawni ein gweledigaeth ar gyfer Cymru wrth-hiliol. Rŷn ni'n gwybod bod yr hyn y mae pobl ifanc yn ei ddysgu yn yr ysgol yn aros gyda nhw am weddill eu hoes ac yn llunio ein cymdeithas ehangach.

Mae 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' Llywodraeth Cymru a gafodd ei gyhoeddi heddiw yn amlinellu nifer helaeth o nodau a chamau gweithredu i ymgorffori diwylliant gwrth-hiliol mewn ysgolion, a hynny er mwyn gwneud newidiadau ystyrlon a mesuradwy i fywydau pobl ddu, Asiaidd ac ethnig lleiafrifol. Mae'r cynllun hefyd yn dwyn ynghyd gwaith ar draws y maes addysg, sy’n cynnwys diweddaru canllawiau gwrth-fwlio statudol fel ei fod yn adlewyrchu ein gweledigaeth ar gyfer Cymru wirioneddol wrth-hiliol.

Er y byddwn ni’n cyflawni ein hymrwymiad i ddiweddaru ein canllawiau gwrth-fwlio erbyn dechrau'r flwyddyn academaidd nesaf, byddwn ni’n datblygu'r canllawiau hyn ymhellach drwy weithio gyda Chomisiynydd Plant Cymru i ymgysylltu â phrofiadau byw plant a phobl ifanc, yn ogystal â'n hathrawon a'n hymarferwyr addysg.

Ond, gan gydnabod mai un o'r meysydd y gofynnir fwyaf amdano yw sut y gallwn ni ddarparu gwell cymorth i'r gweithlu addysgu i ddelio'n briodol â chwestiynau mewn perthynas â hil a hiliaeth, mae’r datganiad heddiw yn canolbwyntio'n benodol ar y datblygiadau arloesol i sefydlu dull cenedlaethol ar gyfer dysgu proffesiynol ar amrywiaeth a gwrth-hiliaeth. Rhoddwyd sylw i’r maes hwn gan yr Athro Charlotte Williams OBE a'i gweithgor. Nodwyd ganddynt ei bod yn flaenoriaeth i baratoi ymarferwyr ar gyfer y cwricwlwm newydd, ac mae hwnnw’n flaenoriaeth allweddol i’r Llywodraeth.

Caiff y prosiect dysgu proffesiynol ar amrywiaeth a gwrth-hiliaeth—DARPL—ei arwain gan y rhwydwaith BAMEed Cymru a chynghrair o bartneriaid sy'n datblygu'n gyson, gan gynnwys the Black Curriculum a Show Racism the Red Card, ymhlith eraill, a nhw sy'n sbarduno'r prosiect heriol ac ysbrydoledig hwn i gamu ymlaen yn frwdfrydig.

Llywydd, mae sylfeini cadarn eisoes yn eu lle gyda rhanbarthau a phartneriaethau i ymgorffori'r gwaith pwysig hwn yn llawn i gefnogi datblygiad ysgolion o'r cwricwlwm newydd, gan gydnabod y cyfrifoldeb sydd gennym ni i gyd i brysuro'r agenda hon yn ei blaen. Mae'r prosiect DARPL eisoes wedi lansio campws rhithwir newydd a chyfres o ddigwyddiadau byw, sy'n agored i bob gweithiwr addysg proffesiynol, gan annog ymarferwyr i gychwyn ar eu taith wrth-hiliol eu hunain, cymryd rhan mewn sgyrsiau anodd a thrafod materion allweddol gyda chyfoedion. Cynhaliodd Llywodraeth Cymru ddigwyddiad rhithwir gyda thîm y prosiect ym mis Mawrth i dynnu sylw at ddatblygiadau cadarnhaol, ac mae'r prosiect wedi denu cydnabyddiaeth ryngwladol gadarnhaol yn ystod uwchgynhadledd addysg y byd eleni.

Roeddwn i wrth fy modd yn cyflwyno'r prif anerchiad mewn digwyddiad dysgu proffesiynol diweddar ynghylch amrywiaeth a gwrth-hiliaeth i gefnogi arweinwyr haen ganol i weithredu ac i helpu i ysgogi newid. Yn dilyn hynny, rwy'n falch o gadarnhau heddiw y bydd modiwl dysgu proffesiynol newydd ar gyfer arweinwyr addysg haen ganol yn cael ei ddatblygu, a'n bod yn ymestyn cyrhaeddiad y prosiect i gynnwys y blynyddoedd cynnar ac addysg bellach, fel y gwelwn newid sylweddol ar draws y system. Mae gwaith y prosiect hefyd yn cyrraedd ein hymarferwyr blynyddoedd cynnar drwy'r Radd Meistr genedlaethol mewn addysg. Mae hwn yn gam pwysig ar daith heriol dros y 18 mis nesaf i uwchsgilio gweithwyr addysg proffesiynol a dysgwyr, i gyflawni uchelgeisiau 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' Llywodraeth Cymru ac adroddiad terfynol yr Athro Williams.

Cyn bo hir byddaf yn cyhoeddi'r diweddariad blynyddol cyntaf ar argymhellion y cymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, cyfraniadau a chynefin yng ngweithgor y cwricwlwm newydd, gan fyfyrio ar y cynnydd a wnaed hyd yma. Mae'r Cwricwlwm i Gymru yn ceisio meithrin ymdeimlad o gynefin yn ein hymarferwyr a'n dysgwyr, gan ddathlu diwylliant amrywiol y Gymru fodern. Bydd sicrhau bod pob ymarferydd wedi ei arfogi i fodloni'r disgwyliadau hyn wrth gynllunio ei gwricwlwm ac yn ei arfer addysgeg drwy ddysgu proffesiynol yn allweddol i hyn lwyddo. Rydym hefyd yn gweithio ar ddatblygu deunyddiau newydd a fydd yn helpu athrawon i ddysgu'r materion pwysig hyn.

Ers cyhoeddi adroddiad yr Athro Williams ym mis Mawrth 2021, rydym wedi gwneud cynnydd ar draws nifer o feysydd i ddatblygu dull ysgol gyfan a chenedlaethol o fynd i'r afael â hiliaeth, gan gynnwys dod yn rhan gyntaf y DU i gyflwyno addysgu gorfodol ar hanes pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig ym mhob ysgol a lleoliad o fis Medi 2022; cyhoeddi'r wobr addysgu broffesiynol newydd—gwobr Betty Campbell MBE—am hyrwyddo cyfraniadau a safbwyntiau cymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, a ddyfernir am y tro cyntaf eleni ar 10 Gorffennaf; a chyhoeddi ein cynllun i gynyddu'r broses o recriwtio pobl o gefndiroedd lleiafrifoedd ethnig i addysg gychwynnol athrawon. Mae hyn yn cynnwys, Llywydd, am y tro cyntaf, gymhellion ariannol ychwanegol wedi'u targedu at gynyddu amrywiaeth ein gweithlu.

Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw. Rydym ni i gyd eisiau gweld Cymru decach, fwy cynhwysol ac agored. Rydym yn croesawu'r categorïau newydd sydd wedi'u hychwanegu at 'Gynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol'. Y dull cyfannol newydd hwn yw'r un iawn, ac rydym yn croesawu'r cynnydd yr ydych chi wedi'i amlinellu heddiw, Gweinidog. Rydym yn rhannu eich nodau yn y datganiad heddiw, ac wedi'u nodi yn y ddogfen, ond roeddwn yn gobeithio gweld ychydig mwy o gig ar yr asgwrn heddiw yn ymarferol, yn y ffordd y cânt eu darparu.

Un o'r prif agweddau yr oeddwn yn arbennig o falch ohono yn y datganiad a'r cynllun gweithredu newydd oedd y pwyslais ar ddileu bwlio a hiliaeth ar-lein, sydd ond yn dal i gynyddu, fel y gwyddom i gyd. Mae hyn yn amlwg yn effeithio ar ein pobl ifanc yn yr ysgol a thu allan i'r ysgol, yn enwedig y rheini sydd â ffonau symudol. Tybed sut ydych chi'n rhagweld ceisio dileu—gan weithio gyda Llywodraeth y DU—hiliaeth a bwlio ar-lein, a phryd y gwelwn ni ychydig mwy o fanylion am y math hwnnw o agwedd, a sut yr ydych yn ymdrin â hynny yn y system addysg.

Mae cael criw amrywiol o athrawon, hefyd, ledled Cymru yn rhan hanfodol, yn fy marn i, o helpu i addysgu plant a chyflawni system addysg wrth-hiliol. Mae cael esiamplau o blith pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn ein hysgolion yn bwysig iawn, yn enwedig, byddwn yn dweud, mewn ardaloedd lle mae llawer o bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn byw. Mae'n bwysig sicrhau bod gan athrawon newydd a phob athro ddealltwriaeth gynhwysfawr o faterion hil, amrywiaeth a chydraddoldeb, felly rwy'n croesawu'r hyn yr ydych chi'n ei wneud yn hyn o beth, yr ydych chi wedi'i amlinellu yn eich datganiad. Mae mor bwysig bod staff addysgu yn dechrau adlewyrchu ein cymunedau lleol. Mae Llafur wedi bod mewn grym ers 23 o flynyddoedd, ac eto rydym yn gweld niferoedd athrawon du ac Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn llawer llai na'r hyn y dylen nhw fod. Gweinidog, pa gynlluniau a strategaethau sydd gennych chi ar waith i sicrhau ein bod yn denu ac yn cadw mwy o athrawon o gefndiroedd du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig?

Mae grymuso ysgolion i ymdrin ag achosion o hiliaeth hefyd yn wych, ac yn ffordd wych o helpu i fynd i'r afael â hiliaeth yn ein system addysg, ond mae angen ei thrin hefyd gyda gofal a sensitifrwydd mawr. Y peth olaf yr hoffem ei weld yw defnyddio un achos i wneud pwynt gwleidyddol, a bod hynny'n cael effaith niweidiol a pheryglus ar y gymuned a'r ysgolion o'i chwmpas. Mae hil yn emosiynol ac mae angen ei thrin yn ofalus. Felly, Gweinidog, a fydd canllawiau sylweddol i arweinwyr a llywodraethwyr ysgolion i'r perwyl hwnnw, os gwelwch yn dda?

Yn olaf, Llywydd, a ydych yn cytuno â mi, Gweinidog, ei bod yn bwysig i ni ddechrau gweld mwy o lenyddiaeth mewn ysgolion sy'n adlewyrchu ein cymunedau, o gymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig? Yn amlwg, maen nhw'n rhan annatod o'r lle yr ydym yn byw. Diolch.

Diolch i Laura Anne Jones am yr ystod bwysig iawn honno o gwestiynau, ac rwy’n cytuno â llawer o fyrdwn ei chwestiynau. Rwy'n cytuno bod rôl bwlio ar-lein a bwlio hiliol ac aflonyddu hiliol yn rhan bwysig iawn o'r darlun hwn, a bydd yr adnoddau rydym ni’n gweithio arnyn nhw’n helpu dysgwyr ac athrawon a chynorthwywyr addysgu i allu ymgysylltu â hynny. Byddwn yn parhau â'n gwaith o ymgysylltu â Llywodraeth y DU i sicrhau bod y ddwy Lywodraeth yn gwneud popeth o fewn eu gallu i fynd i'r afael â'r mater gwirioneddol bwysig hwnnw.

Fe wnaeth set bwysig iawn o bwyntiau am amrywiaeth ein gweithlu addysg yng Nghymru. Nid yw ein gweithlu addysg mor amrywiol â'r dysgwyr yn yr ystafelloedd dosbarth maen nhw’n eu haddysgu, ac mae hynny'n wir, mewn gwirionedd, ym mhob rhan o Gymru, yn wledig ac yn drefol. Felly, rydw i am weld y darlun hwnnw'n gwella ym mhob rhan o Gymru. Rwy’n gwybod nad oedd hi’n awgrymu na ddylai hynny fod yn wir, ond rwy'n credu ei bod yn bwysig gosod y disgwyliad hwnnw ym mhob rhan o ddaearyddiaeth Cymru. Dyma'r flwyddyn academaidd gyntaf—o 2023 ymlaen—lle byddwn ni wedi cyflwyno cymhelliant ariannol penodol i annog myfyrwyr o gymunedau du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig i ymgymryd ag addysg gychwynnol athrawon, a byddwn yn gwneud mwy, fel y bydd hi wedi gweld o'r cynllun, i weithio gyda phartneriaethau addysg gychwynnol i athrawon i gynyddu amlygrwydd a phresenoldeb o fewn eu cwricwla o'r dulliau gwrth-hiliol rydym ni’n eu gweld ar gyfer ein holl weithlu addysgu.

Ond yn ogystal ag annog myfyrwyr i ymuno â'r proffesiwn, mae'n bwysig iawn cefnogi athrawon a gweithwyr addysgu proffesiynol o gymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig sydd eisoes yn y system, a rhan bwysig o hynny yw dilyniant, fel y gallwn ni weld arweinwyr ysgolion y gall gweithwyr proffesiynol ifanc edrych i fyny atyn nhw fel ysbrydoliaeth ar gyfer eu llwybrau gyrfa eu hunain, ac rydym ni’n bell iawn o allu dweud mai dyna'r realiti. Mae'r trafodaethau rydw i wedi'u cael gyda Rhwydwaith BAMEed ac eraill wedi canolbwyntio'n wirioneddol ar hynny fel rhan bwysig o'n cynlluniau i'r dyfodol. Mae rôl yno i lywodraethwyr hefyd i ddeall dilyniant, recriwtio i'r uwch dimau arwain, ac yn y blaen. Felly, ar bob lefel, os hoffwch chi, o daith broffesiynol neu lywodraethu'r ysgol, mae gwaith i'w wneud, a bydd hi wedi gweld yn y cynllun ein bod wedi dechrau ar hynny, gan ganolbwyntio ar addysg gychwynnol i athrawon, ond yn sicr mae llawer mwy rydym ni’n bwriadu ei wneud, fel sydd wedi’i nodi.

Rwy’n cytuno â'r hyn a ddywedodd Laura Anne Jones, fod angen i ni allu sicrhau bod pob athro, p'un a oes ganddyn nhw brofiad byw o ddigwyddiadau hiliol yn eu bywydau eu hunain ai peidio, yn gallu ymdrin yn hyderus ac yn sensitif â materion sy'n codi yn yr ysgol ac sy'n effeithio ar fywyd yr ysgol. Ac felly mae prosiect DARPL yn seiliedig i raddau helaeth ar uwchsgilio gweithwyr proffesiynol yn gyffredinol, os hoffwch chi, i allu delio â materion aflonyddu a bwlio, er mwyn iddyn nhw gael eu riportio, i'r data gael ei gasglu ac i ymatebion gael eu rhoi sy'n briodol ac yn glir iawn yn unol â'n hymrwymiad i system addysg gwrth-hiliol. Ac, fel roedd hi’n ei ddweud, mae rôl arweinwyr yn hynny hefyd yn bwysig iawn. Bydd wedi nodi'r cyllid ychwanegol i'r Academi Genedlaethol ar gyfer Arweinyddiaeth Addysgol, â'r bwriad o'u hannog i edrych ar y gweithlu amrywiol a rôl benodol arweinwyr o ran cefnogi eu hysgolion i allu chwarae eu rhan i greu Cymru wrth-hiliol. Felly, mae hynny'n rhan fawr o'r cynlluniau rydym ni’n eu hamlinellu heddiw.

Diolch, Weinidog, am y datganiad heddiw. Yn amlwg, mae'n bwysig ofnadwy ein bod ni'n cael y datganiad penodol hwn o ran addysg, oherwydd fel rydyn ni wedi clywed eisoes, mae rôl dysgu a chodi ymwybyddiaeth o oed ifanc mor, mor bwysig os ydyn ni go iawn eisiau creu cenedl lle bod hiliaeth ddim yn bodoli. Rydyn ni'n gwybod, o siarad â chynifer o'r bobl rydyn ni'n eu cynrychioli, fod profiadau yn yr ysgol wedi bod yn ysgytwol i gymaint o bobl. Mi fuodd nifer ohonom ni sydd yma heddiw mewn sesiwn gyda'r Privilege Cafe ychydig fisoedd yn ôl, lle'r oedd yna nifer yn sôn wrthym ni ynglŷn â'u profiadau erchyll nhw yn yr ysgol o ran hiliaeth, a hefyd y ffaith ei fod o ddim yn brofiad positif iddyn nhw, eu bod nhw ddim eisiau parhau yn yr ysgol na mynd ymlaen i'r brifysgol oherwydd bod y byd yn yr ysgol ddim yn rhywbeth lle roedden nhw'n teimlo eu bod nhw'n gallu ffynnu, na bod yn nhw eu hunain, na theimlo'n ddiogel. Felly, mae yna waith mawr i'w wneud yn y maes hwn. Dwi'n croesawu'n benodol eich bod chi wedi rhoi neges mor glir yn y Senedd hon fod yna waith dirfawr i'w wneud, ond hefyd eich ymrwymiad chi. Dwi'n meddwl y gwnaethoch chi ddefnyddio'r geiriau 'fast track' ac 'at pace', ein bod ni angen bod yn gyflym am hyn, oherwydd yn amlwg efo pob blwyddyn sy'n mynd heibio, mae'r profiadau yma yn effeithio ar blant a phobl ifanc am weddill eu bywydau.

Mi welsom ni yn yr adroddiad a gyhoeddwyd yn 2020 gan Dangos y Cerdyn Coch i Hiliaeth fod hiliaeth yn gyffredin yn system ysgolion Cymru, ac mae'n debygol bod athrawon a staff cymorth dysgu yn tanamcangyfrif y sefyllfa yn fawr. Yn wir, canfu'r adroddiad hwnnw bod 63 y cant o ddisgyblion un ai wedi dioddef neu yn adnabod rhywun sydd wedi dioddef hiliaeth yn yr ysgol. Mae'r rheini'n ffigurau syfrdanol. Roedden ni'n gweld yn yr adroddiad hwnnw mai nid dim ond oherwydd lliw croen ac ati, ond oherwydd crefydd yn benodol, bod yna gymaint o ystyriaethau fan hyn, a pham bod hyn mor bwysig ein bod ni'n dod i ddeall ein gilydd yn well, ein bod ni'n dod i ddeall beth ydy Cymru fodern, amlddiwylliannol, a gwrthdroi'r stereoteip yma bod yna berson penodol sydd yn Gymro neu'n Gymraes. Mae hynna'n rwtsh llwyr. Mi ydyn ni i gyd yn Gymry os ydyn ni'n byw yng Nghymru, a dwi'n meddwl bod yn rhaid inni weithio'n galed i gael gwared â'r myth hwnnw.

Yn bellach, yn yr adroddiad hwnnw, mae canran yr addysgwyr sy'n dysgu gwrth-hiliaeth wedi cwympo ers astudiaeth 2016, ac mi oedden nhw'n dweud bod diffyg amser a diffyg hyder yn cael eu nodi fel y prif heriau. A dwi'n meddwl bod hynny'n wych, eich bod chi'n cydnabod hynny o fewn y cynllun hwn ac yn ceisio mynd i'r afael ag e. Ond nid yw mwyafrif yr athrawon hyd yma wedi derbyn unrhyw hyfforddiant gwrth-hiliaeth, ac rydyn ni'n gwybod o drafodaethau eraill rydyn ni wedi eu cael am y pwysau aruthrol ar athrawon ar y funud o ran y cwricwlwm newydd, anghenion dysgu ychwanegol, ac ati, a'u bod nhw'n dweud am y diffyg amser. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod hwn yn ganolog i hynny, a'r cwestiwn fyddwn i'n hoffi ei ofyn ydy: yn amlwg, rydych chi wedi rhoi yr ymrwymiad i sefydlu dull cenedlaethol ar gyfer dysgu proffesiynol ar amrywiaeth a gwrth-hiliaeth, ond sut fyddwn ni'n sicrhau bod gan athrawon yr amser i wneud hyn, fel eu bod nhw i gyd yn teimlo eu bod nhw wedi cael yr hyfforddiant sydd ddirfawr ei angen?

Diolch i Heledd Fychan am y cwestiynau hynny, ac rwy'n cytuno â llawer o'r pethau mae hi wedi gofyn amdanyn nhw yn ei chwestiynau. Mi wnaeth hi gychwyn drwy sôn am brofiadau dysgwyr sydd wedi cael profiadau hiliol yn yr ysgol, a bydd amryw yn cael profiad uniongyrchol o hynny mewn ysgolion. A dyna'r nod sydd gyda ni: nid yn unig sicrhau nad yw hynny'n digwydd mewn ffordd sydd yn uniongyrchol na bod enghreifftiau yn digwydd mewn ysgolion, ond bod diwylliant gwrth-hiliol yn ehangach na hynny yn ein hysgolion ni fel bod e'n rhan greiddiol o fywyd yr ysgol. Felly, nid yn unig ein bod ni ddim yn gweld achlysuron yn digwydd, ond bod e'n rhan o ddiwylliant ehangach yr ysgol bod hyn yn rhywbeth gwrthun i'n gwerthoedd ni fel cenedl, ac fel system addysg.

Mi wnaeth hi bwynt pwysig iawn ynglŷn â dilyniant addysgiadol, a bod profiad ysgol efallai yn dodi pobl off mynd ymhellach i addysg bellach ac addysg uwch. Felly, rwy'n sicr bydd hi'n croesawu'r hyn roedd gennym ni i'w ddweud o ran y gwaith ôl-16, o ddeall profiadau unigolion o'u profiad ysgol nhw, a'n bod ni'n gallu diwygio polisïau a fframweithiau i adlewyrchu beth rŷm ni'n ei ddysgu o brofiad byw dysgwyr.

O ran hyfforddiant cyffredinol—dyna oedd byrdwn y datganiad heddiw, wrth gwrs—mae'r pwynt mae hi'n wneud yn bwysig o ran sicrhau bod hyfforddiant proffesiynol yn ganolog i brofiad ymarferwyr ac athrawon. Yr hyn rŷm ni eisiau ei weld yw, er enghraifft, y gwaith mae'r project DARPL yn ei wneud, ei fod e'n rhan annatod o baratoi ar gyfer y cwricwlwm ei hun, ac oherwydd y ffordd y byddwn ni'n dysgu'r cwricwlwm y bydd cwestiynau yn ymwneud â phrofiadau du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn cael eu prif-ffrydio, os hoffech chi, trwy'r cwricwlwm. Mae'n bwysig bod y ffordd o hyfforddi proffesiynol hefyd yn rhan o hynny, a bod athrawon ddim yn gweld hynny fel rhywbeth sydd ar wahân, os hoffwch chi. Dyna fydd angen ei wneud yn y tymor hir: sicrhau bod pethau yn digwydd ar y cyd, fel bod hyfforddiant yn gynaliadwy yn yr hirdymor fel rhan o'r cwricwlwm newydd.

Mae'r Aelod yn gwybod yr oedd gan ysgolion uwchradd ddewis o gychwyn eleni neu'r flwyddyn nesaf. Fel mae'n digwydd, roeddwn i'n hapus iawn gyda'r niferoedd oedd wedi dewis mynd eleni, o ystyried efallai bod gan ysgolion uwchradd mwy o bellter ar y siwrnai i fynd nag ysgolion cynradd. Ond, bydd hyn yn rhywbeth sydd yn esblygu o flwyddyn i flwyddyn. Bydd pob disgybl yn ein hysgolion cynradd ni o fis Medi ymlaen yn gallu manteisio ar y cwricwlwm pellach, a phan fyddan nhw'n cyrraedd ysgol uwchradd flwyddyn nesaf, bydd y siwrnai hwnnw yn parhau. Felly, bydd eu profiad nhw o'r ffordd newydd yma o ddysgu am approaches gwrth-hiliol yn rhan o'u profiad cychwynnol nhw nawr, felly mae'r dilyniant hwnnw'n bwysig iawn hefyd.

O ran hyfforddi ac o ran recriwtio, ni wnaf i ail-ddweud beth y dywedais i wrth Laura Anne Jones, ond yr elfen sydd yn cael ei disgrifio yn y cynllun fel un sydd yn mynd i gymryd ychydig yn hwy i ni allu edrych arni hi yw'r elfen honno sydd yn gymwys i bobl sydd yn hyfforddi tra eu bod nhw mewn gwaith, yn hytrach na'r cynllun hyfforddi addysg cyffredinol. Felly, mae'n bosibl i rywun sydd yn mynd mewn i ddysgu o gefndir du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig eleni fanteisio ar yr incentive ar gyfer hwnnw, a hefyd yr incentive ar gyfer dysgu pwnc sydd yn brin, a hefyd dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Felly, mae yna amryw gymhellion ar gael er mwyn sicrhau bod amrywiaeth ym mhob rhan o'r gweithlu addysg.

Rwy’n edrych ymlaen yn fawr at ddyfarnu gwobr Betty Campbell ym mis Gorffennaf, ac rwy’n croesawu'n fawr y datganiad rydych chi wedi'i wneud heddiw. Rwy’n falch iawn eich bod chi wedi cyhoeddi eich bod chi’n mynd i ymestyn y gweithgaredd gwrth-hiliaeth i'r blynyddoedd cynnar ac addysg bellach, oherwydd, yn amlwg, pan fydd plant yn dechrau yn y blynyddoedd cynnar, dydyn nhw ddim yn dod ag unrhyw feichiau hiliol gyda nhw—mae wedi'i ddysgu gan oedolion neu frodyr a chwiorydd hŷn. Felly, mae hwn yn lle gwych i ddechrau, oherwydd maen nhw’n gwbl ddall i wahanol liwiau croen pobl, felly mae hynny'n hollol wych a dyna beth mae angen i ni adeiladu arno i sicrhau bod pawb yn teimlo felly.

Yng nghyd-destun lefel yr hiliaeth sefydliadol sy'n bodoli ledled y rhan fwyaf o sefydliadau, ac ymwrthedd y Swyddfa Gartref hyd yn oed i gyfaddef yr hyn sydd yn yr adroddiad sydd wedi'i ddatgelu am hiliaeth sefydliadol yn ein polisïau mewnfudo dros y 70 mlynedd diwethaf, a methiant yr heddlu i gyfaddef bod ganddynt hiliaeth sefydliadol yn yr heddlu, mae'n amlwg bod gennym ni broblem fawr oni bai ein bod ni’n cydnabod y broblem sydd gennym ni. Felly, rwy'n credu ei fod yn gymhleth iawn, ychydig yn debyg i agweddau eraill ar y cwricwlwm newydd—mae addysg perthnasoedd a rhywioldeb yn gymhleth—ond mae'n gyffrous iawn bod gennym ni’r cwricwlwm newydd i'n galluogi i ddelio â'r materion hyn.

Mae athro o'r enw Jeffrey Boakye, sydd ar fin cyhoeddi llyfr newydd o'r enw I Heard What You Said. Mae'n athro ysgol uwchradd, awdur a darlledwr, ac mae'n dadlau bod hiliaeth yn fater diogelu ac yn rhywbeth y dylem ni ei gymryd o ddifrif. Roeddwn i’n meddwl tybed a oeddech chi’n teimlo bod hynny'n wir. Yn amlwg, cafodd y profiad o fod yr unig athro du yn y pentref neu'r ysgol, ac, yn amlwg, mae hon yn broblem fwy cymhleth mewn ardal lle mae llai o amrywiaeth.

Mae'n fraint i mi gynrychioli cymuned lle mae 35 y cant o bobl Caerdydd mewn ysgolion yn dod o leiafrif ethnig, a pha mor wych yw hynny? Ond, mae'n llawer anoddach, mae'n ymddangos i mi, mewn ardaloedd lle mae llai o amrywiaeth, felly tybed a fyddech chi’n ystyried canolbwyntio mwy ar sicrhau bod pobl sydd mewn lleiafrif go iawn mewn rhannau o'n cymuned wir yn cael eu diogelu i sicrhau bod yr ysgol yn parhau i fod yn brofiad cadarnhaol, yn hytrach nag un sy'n achosi trawma.

Diolch i Jenny Rathbone am y cwestiwn yna. Rwy’n credu ei bod yn bwysig dweud fod yr uchelgeisiau sydd gennym ni yn ein cynllun yn uchelgeisiau sy'n berthnasol i bob ysgol yng Nghymru. Bydd pob ysgol yng Nghymru yn byw mewn cymuned wahanol, a bydd cyfansoddiad demograffig ac ethnig y gymuned honno yn wahanol mewn gwahanol rannau o Gymru. Ond, rydym ni am i bob plentyn yng Nghymru allu elwa o fod yn rhan o system addysg sy'n wrth-hiliol yn gadarnhaol. Rydym ni am i athrawon ym mhob ysgol yng Nghymru deimlo'n hyderus a chael eu cefnogi i allu nodi a delio â bwlio neu aflonyddu yn yr ysgol, ond hefyd, yn llawer mwy cadarnhaol, i allu addysgu'r cwricwlwm llawn, gan adlewyrchu profiadau pob rhan o'n cymunedau, gan gynnwys cymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Felly, rwy’n derbyn ei fod yn set wahanol o heriau mewn gwahanol rannau o Gymru, ond rwy’n credu bod angen i'r amcan fod yn amcan cyffredin, fel bod pawb, ym mha ran bynnag o Gymru rydych chi yn yr ysgol, yn cael budd o'r cwricwlwm llawn.

Rwy’n credu y bydd hi’n bwysig sicrhau, fel rhan o'r dysgu proffesiynol rydw i wedi bod yn siarad amdano heddiw, ein bod yn galluogi athrawon yn ddiogel i sicrhau bod pob amgylchedd ysgol yn ddiogel yn yr ystyr hwn, a bod yr addysgu a'r dysgu proffesiynol sydd ar gael iddyn nhw yn sensitif i'r cyd-destun maen nhw’n ymarfer ynddo, a bydd hynny'n wahanol mewn gwahanol rannau o Gymru hefyd. Rwy’n credu fy mod i eisiau ailddatgan yr egwyddor honno. Mae'n bwysig iawn bod hyn yn amcan cyffredin ym mhob ysgol, ym mhob cymuned, ym mhob rhan o Gymru.

Diolch i'r Gweinidog.

Yr eitem nesaf, felly, yw'r ddadl ar adolygiad blynyddol y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, a dwi'n galw ar y Gweinidog cyfiawnder i wneud y cynnig yma, sef Jane Hutt.

Diolch, Llywydd. Rwy’n croesawu’r ddadl hon ar adroddiad effaith Cymru y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ar gyfer 2020-21. Mae Llywodraeth Cymru wedi elwa ers blynyddoedd lawer o berthynas waith gadarnhaol a chynhyrchiol gyda thîm y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yng Nghymru, ac mae hyn wedi parhau drwy'r cyfnod y mae'r adroddiad hwn yn ymdrin ag ef, ac mae wedi'i adlewyrchu ar draws llawer o'r materion mae'n tynnu sylw atynt. Hoffwn ddiolch i Martyn Jones am ei arweinyddiaeth fel cadeirydd dros dro pwyllgor Cymru yn ystod y cyfnod mae'r adroddiad effaith yn ymdrin ag ef, ac estyn croeso cynnes i Eryl Besse ar ei phenodiad diweddar fel comisiynydd Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol Cymru. Rydym ni’n rhannu'r nod craidd a nodwyd yn yr adroddiad effaith yn llawn, er mwyn sicrhau, ac rwy’n dyfynnu,

'Mae cyfreithiau cydraddoldeb a hawliau dynol cryf yn amddiffyn pobl, ac mae data'n dangos beth sy'n digwydd i bobl yn ymarferol.'

Yn ystod y pandemig ac ers hynny, rydym ni wedi bod yn gweithredu mewn sawl maes sy'n dangos ein hymrwymiad yn hynny o beth. Mewn partneriaeth â thîm Cymru'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, rydym ni wedi bwrw ymlaen â'r adolygiad o reoliadau Cymru ar ddyletswydd cydraddoldeb y sector cyhoeddus. Cafodd y gwaith hwn ei ohirio oherwydd COVID, ond mae bellach yn cael ei ddatblygu fel rhan o'n hymateb i'r adroddiad ymchwil cryfhau a hyrwyddo cydraddoldeb a hawliau dynol. Daeth y ddyletswydd economaidd-gymdeithasol i rym yng Nghymru ar 31 Mawrth 2021, gan ei gwneud yn ofynnol i gyrff cyhoeddus perthnasol ystyried anghydraddoldebau canlyniadau sy'n deillio o anfantais economaidd-gymdeithasol wrth wraidd eu penderfyniadau. Mae'r ddyletswydd wedi'i chroesawu, ac mae enghreifftiau eisoes o gyrff cyhoeddus yn integreiddio'r ddyletswydd i fframweithiau cynllunio ac adrodd.

Rydym ni wedi gweithio'n agos gyda'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol a phartneriaid i fwrw ymlaen â hyn, gan gydnabod argymhelliad y comisiwn yn ei adroddiad o 2018 'A yw Cymru'n Decach?'. Ac fel rwyf wedi’i ddweud, mae eisoes yn llywio'r gwaith o ddatblygu polisi yn ein gwasanaethau cyhoeddus. Mae Llywodraeth Cymru yn mynd ymhellach. Mae wedi cydnabod bod gwaith teg yn hanfodol i sicrhau economi gryfach, wedi'i moderneiddio a mwy cynhwysol. Gall helpu i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb, lleihau tlodi, a hyrwyddo lles. Ac mae gwaith yn parhau wrth i ni gyflwyno'r Bil Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) gyda'r datganiad a wnaed gan y Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol heddiw, gan gyflwyno partneriaethau cymdeithasol newydd a dyletswyddau caffael cyhoeddus sy'n gyfrifol yn gymdeithasol.

Mae ein cynllun 'Hyrwyddo Cydraddoldeb Rhywiol yng Nghymru' yn darparu'r fframwaith ar gyfer mynd i'r afael â'r newid yn y dirwedd i fenywod yng Nghymru, ac mae ein rhaglen lywodraethu yn rhoi blaenoriaeth i weithredu agweddau allweddol ar y cynllun hwn. Mae'r pandemig wedi datgelu dibyniaeth cymdeithas ar waith sy'n cael ei wneud yn anghymesur gan fenywod, fel gofalwyr di-dâl ac fel gweithwyr ym maes gofal, gwaith cymdeithasol a lletygarwch. Mae'r pandemig hefyd wedi tynnu sylw at ba mor wych yw cyfraniad menywod i'r ymateb gwyddonol a chlinigol.

Wrth i ni symud allan o'r argyfwng hwn ac i un arall ar gostau byw, mae'n hanfodol ein bod ni’n rhoi gwerth llawer cryfach ar y gwaith hwn, sy'n ganolog i'n heconomi a'n cymunedau. I gefnogi hyn, mae is-grŵp cydraddoldeb rhywiol wedi'i gynnull, sy'n dwyn ynghyd rhanddeiliaid sy'n gweithio ar faterion cydraddoldeb rhywiol ledled Cymru. Dwy flaenoriaeth a nodwyd gan y grŵp yw iechyd menywod a sut mae gofal di-dâl yn syrthio'n anghymesur i fenywod. Mae ein rhaglen lywodraethu yn ymrwymo i gryfhau ac ehangu'r strategaeth trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol i gynnwys pwyslais ar drais yn erbyn menywod yn y stryd ac yn y gweithle, yn ogystal â'r cartref, er mwyn sicrhau mai Cymru yw'r lle mwyaf diogel yn Ewrop i fod yn fenywod. Ac fe fyddwch chi’n gwybod, wrth gwrs, fod strategaeth genedlaethol VAWDASV 2022-26 wedi'i chyhoeddi ar 24 Mai.

Er mwyn sicrhau bod ein holl waith ar gydraddoldeb yn seiliedig ar dystiolaeth—sy'n alwad allweddol o'r adroddiad effaith—rydym ni wedi sefydlu uned dystiolaeth cydraddoldeb, uned dystiolaeth gwahaniaeth hiliol, ac uned dystiolaeth gwahaniaethau rhwng anabledd. Mae ganddyn nhw genhadaeth gyffredin i wella argaeledd, ansawdd a hygyrchedd tystiolaeth am unigolion â nodweddion gwarchodedig a nodweddion cysylltiedig fel ein bod yn deall yn llawn y lefel a'r mathau o anghydraddoldebau ledled Cymru. Bydd hyn yn galluogi'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau i ddatblygu polisïau mwy gwybodus ac asesu a mesur eu heffaith, ochr yn ochr â helpu, wrth gwrs, i lywio dyletswyddau cydraddoldeb y sector cyhoeddus a'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol.

Mae adroddiad effaith y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn cydnabod y dylanwad maen nhw wedi’i gael ar yr ymgynghoriad a arweiniodd at strategaeth drafnidiaeth newydd Cymru, 'Llwybr Newydd', a lansiwyd ar gyfer ymgynghoriad cyhoeddus ar 17 Tachwedd, gan esbonio sut yr ydym ni’n bwriadu agor ein system drafnidiaeth i fyd gwahanol. Mae'r strategaeth yn nodi gweledigaeth hirdymor ar gyfer system drafnidiaeth hygyrch a chynaliadwy gyda'r nod o sicrhau bod cydraddoldeb yn cael ei integreiddio i gynllunio trafnidiaeth ar y lefel uchaf, yn hytrach na'i ystyried yn fater ar wahân.

Cyd-Aelodau, rydym ni newydd gyhoeddi 'Cynllun Gweithredu Cymru Gwrth-hiliol' y prynhawn yma, ac mae'r Comisiwn cydraddoldeb a hawliau dynol hefyd wedi chwarae rhan bwysig yn y gwaith o fynd i'r afael â'r materion hyn. Mae'r cynllun, wrth gwrs, fel rydym ni wedi'i drafod y prynhawn yma, yn galw am ddim goddefgarwch o hiliaeth o bob math, a nodi gweledigaeth a gwerthoedd ar gyfer Cymru gwrth-hiliol sy'n cynnwys nodau, camau gweithredu, amserlenni a chanlyniadau diriaethol, a fydd yn ein symud o'r rhethreg ar gydraddoldeb hiliol ac yn sicrhau ein bod yn gweithredu'n ystyrlon.

Rydym ni hefyd wedi ymrwymo'n llwyr fel Llywodraeth Cymru i gefnogi holl bobl anabl Cymru. Cyhoeddwyd ‘Drws ar Glo: datgloi bywydau a hawliau pobl anabl yng Nghymru y tu hwnt i COVID-19' ym mis Gorffennaf 2021, gan dynnu sylw at yr anghydraddoldebau mae llawer o bobl anabl yn eu hwynebu yng Nghymru. Mewn ymateb, mae'r tasglu hawliau anabledd wedi'i sefydlu, gan ddod â phobl sydd â phrofiad o lygad y ffynnon at ei gilydd. Mae arweinwyr polisi Llywodraeth Cymru a sefydliadau cynrychioliadol wedi nodi'r materion a'r rhwystrau sy'n effeithio ar fywydau llawer o bobl anabl.

Bydd ein Cwricwlwm newydd i Gymru yn chwarae rhan hanfodol mewn perthynas â chydraddoldeb; mae'n hanfodol adlewyrchu gwir amrywiaeth ein poblogaeth fel bod dysgwyr yn deall sut mae'r amrywiaeth hon wedi llunio'r Gymru fodern. Fe wnaethom drafod hyn eto y prynhawn yma gyda datganiad gan y Gweinidog Addysg a'r Gymraeg, ond mae hefyd yn bwysig bod y cwricwlwm yn darparu cyfleoedd pwysig o ran perthnasoedd ac addysg rhywioldeb.

Yn olaf, Llywydd, mae ymateb Llywodraeth Cymru i'n hymchwil i gryfhau a hyrwyddo cydraddoldeb a hawliau dynol bellach wedi'i gyhoeddi. Rwy’n croesawu'r traciwr hawliau dynol, un o'r cyntaf yn y byd sydd wedi'i gynhyrchu gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol. Rydym ni, yn ein hymchwil, yn nodi'r prif feysydd rydym ni eisiau eu datblygu, gan gynnwys archwilio opsiynau ar gyfer ymgorffori confensiynau'r Cenhedloedd Unedig yng nghyfraith Cymru, megis Bil hawliau dynol i Gymru, yn unol â'n rhaglen lywodraethu.

Ond hefyd, rydym ni’n cyhoeddi corff mawr o dystiolaeth fel rhan o'n paratoadau ar gyfer adolygiad y Cenhedloedd Unedig eleni o sut mae'r DU gyfan yn cyflawni ei rhwymedigaethau hawliau dynol rhyngwladol—yr adolygiad cyfnodol cyffredinol. Dyma fydd y tro cyntaf i ni gymryd y cam hwn, yn ogystal â chyfrannu at adroddiad gwladol y DU a baratowyd gan Lywodraeth y DU. Mae gwneud hynny'n arwydd pellach o'n hymrwymiad i godi proffil cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru.

Mae adroddiad effaith y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn rhoi trosolwg pwysig i ni o waith y comisiwn yng Nghymru, ac mae'n dangos yn glir yr angen am wyliadwriaeth barhaus a chamau ymarferol i ddiogelu cydraddoldeb a hawliau dynol i gefnogi pob un ohonom ni, yn enwedig y rheini sydd mewn perygl o gael eu hymyleiddio, eu herlid neu ddioddef gwahaniaethu. Rydw i’n cymeradwyo'r cynnig.

Hoffwn groesawu cyhoeddi adroddiad effaith Cymru 2020-21 ac ehangder y gwaith mae'r comisiwn yn ymwneud ag ef. Mae'n amlwg eu bod wedi datblygu rôl strategol sylweddol yng Nghymru, gan ymgysylltu â llawer o waith y Llywodraeth, y Senedd a phartneriaid allweddol eraill. Mae tystiolaeth glir o hynny yn eu hadroddiad. Maen nhw wedi rhoi cyngor i sefydliadau ac wedi cefnogi'r ymdrechion yn ystod cyfnodau'r pandemig, gan gynnwys herio Llywodraeth Cymru drwy graffu ar y dull cyffredinol amhriodol o ymdrin â phenderfyniadau gofal iechyd ar faterion fel hysbysiadau 'peidio â cheisio dadebru', rheolau ynghylch ymweliadau â chartrefi gofal, profi i breswylwyr a staff cartrefi gofal a rhyddhau pobl hŷn â COVID-19 o ysbytai i gartrefi gofal. Rwy’n croesawu'r dull cadarn o ymdrin â'r materion allweddol hyn, gan weithio'n agos gyda Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru i dynnu sylw at bryderon mor bwysig. Yn yr ymchwiliad COVID sydd bellach yn cael ei ddatblygu gan Lywodraeth y DU, rwy’n gobeithio y bydd y sylwadau beirniadol hyn yn cael eu cynnwys fel tystiolaeth o effaith COVID ei hun, nid o ran COVID ei hun, ond o benderfyniadau Gweinidogion Cymru ar hawliau dynol pobl hŷn yng Nghymru.

Cyn troi at bwyntiau penodol yn yr adroddiad, hoffwn ddweud, gan ein bod ni eisoes yn nesáu at ganol 2022, ei bod braidd yn rhwystredig ein bod yn ystyried adroddiad sydd eisoes dros 12 mis wedi dyddio, o'i gymharu â llawer o gyrff cyhoeddus eraill a fydd eisoes wedi cyhoeddi eu hadroddiadau ar gyfer 2021-22. Er mwyn gwneud yr ymarfer hwn yn fwy gwerthfawr, mae angen mynd i'r afael â hyn ar gyfer adroddiadau yn y dyfodol. Wedi dweud hynny, rwy’n croesawu'r cyfle i ystyried yr ystod o waith y maen nhw’n ymwneud ag ef. Fe wnes i ddweud fod tystiolaeth o'u heffaith strategol fel partner allweddol. Mae hynny'n amlwg. Yr hyn sydd ychydig yn aneglur yw sut y gall y comisiwn fesur yn ddigonol effaith eu gwaith yng Nghymru ac a ydyn nhw, fel corff cyhoeddus yn y DU, wedi gwneud hyn yn effeithiol.

Mae cyflwyniad adroddiad effaith Cymru yn dweud, rwy’n dyfynnu:

'Mae ein pwerau cyfreithiol unigryw yn caniatáu i ni newid bywydau'n glir. Yn y cyfnod heriol hwn, rydym ni’n defnyddio'r pwerau hyn yn fwy cadarn ac yn fwy deallus nag erioed o'r blaen.’

Rwy’n cytuno â'r datganiad hwn. Fel sefydliad a grëwyd drwy statud, maen nhw wedi cael pwerau sylweddol gan y Senedd i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau a hyrwyddo gwelliant. Fodd bynnag, y tu hwnt i'r naratif cyffredinol yn yr adroddiad, sy'n nodi llawer o gamau gweithredu ac ymgysylltu, mae'n anodd dangos sut mae eu pwerau cyfreithiol wedi newid bywydau'n sylweddol, a lle gall pobl Cymru weld cymaint o effaith yn y modd cadarn mae'r adroddiad yn ei awgrymu. Mae'r nodau'n sylweddol.

Rwy’n credu bod monitro hawliau dynol yn awr yr un mor bwysig ag erioed, ac yn codi ymwybyddiaeth o Ddeddf Cydraddoldeb 2010 sy'n gwahardd gwahaniaethu mewn cymdeithas ehangach. Yn ystod y pandemig, roedd polisïau 'peidiwch â dadebru' ar waith ar gyfer pobl ag anawsterau dysgu, neu wrth drin pobl hŷn. Mae'r polisi cyffredinol hwn yn wahaniaethol ac yn torri hawliau dynol. Rhaid i ni weithio'n galetach i greu Cymru decach a mwy diogel i bawb. Diolch yn fawr iawn.

Rwy'n croesawu'r cyfle i gyfrannu i'r ddadl hon heddiw. Mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn parhau i wneud gwaith hollbwysig ac, yn wir, yn ystod y cyfnod pryderus hwn, pan fo hawliau dynol dan fygythiad digynsail o du Llywodraeth Dorïaidd San Steffan, yn gwneud gwaith cwbl allweddol i sicrhau bod sefydliadau a Llywodraeth Cymru yn gweithredu ar bob cyfle i sicrhau tegwch i bobl Cymru. Felly, rwy'n falch o gydnabod y gwaith hwnnw yma yn y Siambr.

Er mwyn paratoi ar gyfer fy nghyfraniad heddiw, edrychais yn ôl ar adroddiadau blaenorol y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol a'r sylwadau a chwestiynau perthnasol a godwyd yn eu sgil, a bob blwyddyn, mae'n ymddangos ein bod yn teimlo bod y bygythiad i hawliau dynol yn ddigynsail. Dros y blynyddoedd diweddar, wrth ymateb i'r adroddiadau, rŷn ni wedi cyfeirio at bolisïau llymder yn bygwth cyflogaeth a bywoliaeth a goblygiadau niweidiol Brexit a oedd yn rhoi sylfaen hawliau dynol mewn perygl. Wedyn, dros y blynyddoedd, mae yna ddatblygiad amlwg hefyd wedi bod yn yr ymwybyddiaeth o effeithiau newid hinsawdd ar hawliau dynol. A gwelsom, er enghraifft, hawliau sylfaenol i gartref diogel yn cael eu golchi i ffwrdd yn llythrennol wrth i rai o'n cymunedau ddioddef llifogydd mwy cyson a mwy difrifol. Ac wrth inni gael ein taro gan bandemig byd-eang, wrth gwrs, bu i bob un ohonom ni archwilio natur ein hawl i ofal iechyd ac iechyd, i gael cyswllt gyda'n gilydd, a'n hawliau fel gweithwyr. Amlygwyd sut y cafodd hawliau rhai grwpiau penodol, fel y cyfeiriodd Altaf Hussain, o'n cymdeithas, er enghraifft pobl anabl a phlant, pobl mewn cartrefi gofal, a'r rhai a oedd yn derbyn gofal mamolaeth, eu tramgwyddo a'u hesgeuluso yn ddifrifol ar brydiau gan rai o benderfyniadau'r Llywodraeth yn ystod y cyfnod hwnnw.

A nawr rŷn ni'n wynebu argyfwng costau byw cwbl enbyd a thrychinebus, wrth gwrs—argyfwng economaidd a chymdeithasol sy'n deillio o, ac yn cael ei ddyfnhau yn raddol gan effaith gyfansawdd nifer o'r elfennau hyn, yn ogystal â rhai elfennau newydd fel pris ynni a rhyfel ar ein cyfandir, gan fygwth rhai o hawliau dynol mwyaf sylfaenol ein pobl i fwyd a gwres. Yr hyn a wnaeth fy nharo oedd, er gwaethaf y rhagdybiaeth gyffredinol fod hawliau dynol yn arhosol ac wedi eu hymwreiddio yn gadarn i wead ein cymdeithas, mae'n amlwg bod angen inni weithio'n galetach i'w diogelu o flwyddyn i flwyddyn. Ac mae'r pwysau ar y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, felly, yn dwysáu a'u gwaith yn cynyddu. I droi at adroddiad diweddaraf y comisiwn yng Nghymru, rwy'n cymeradwyo eu gwaith a'u ffocws penodol ar addysg a phobl ifanc, y defnydd o ataliaeth mewn ysgolion, sy'n dal i fod yn gymaint o bryder i gymaint o rieni â phlant ag anghenion dysgu ychwanegol, yr angen i drafnidiaeth fod yn fwy cynhwysol a chymwys ar gyfer pobl anabl a phobl hŷn, gwaith teg, fel y clywsom ni gan y Gweinidog, a mynediad at gyfiawnder.

Mae camwahaniaethu ac anghydraddoldeb yn y meysydd rwyf wedi eu rhestru y bu'r comisiwn yn ymchwilio iddynt yn codi'n aml yn fy ngwaith achos, fel nifer o Aelodau eraill, dwi'n siŵr. Felly, mae gwaith y comisiwn i daflu goleuni ar y materion yma er mwyn sicrhau datrysiadau polisi yn hynod werthfawr. Mae gwaith monitro a chasglu data y comisiwn yn agwedd hanfodol ar graffu ar Lywodraeth Cymru a'u dwyn i gyfrif. Ac fel aelod o'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, mae diffyg data priodol wedi codi dro ar ôl tro yn ein hymchwiliadau ac felly rwy'n croesawu'r ffaith bod y Llywodraeth wedi gweld yr angen o'r diwedd am uned ddata cydraddoldebau penodol i fynd i'r afael â'r bylchau yn y data, i gynorthwyo yn y gwaith o fonitro a chreu polisïau mwy effeithiol. A hoffwn i glywed, felly, gan y Llywodraeth beth yw'r cynnydd o ran yr uned yma a fyddai'n ddiau yn cynorthwyo y comisiwn yn eu hymchwiliadau. A yw'n llwyr weithredol? Rŷn ni'n clywed ei bod wedi cael ei sefydlu—a yw'n llwyr weithredol eto? Ac a fydd y wybodaeth hanfodol yma ar gael i sefydliadau ymchwil arbenigol?

Nid yn unig y mae cyfrifoldebau'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn cynyddu, ond maent hefyd yn wynebu Llywodraeth yn San Steffan sy'n elyniaethus i'w gwaith, sy'n anelu at danseilio ac yn wir ddisodli hawliau dynol a'r fframweithiau sy'n sylfaen iddynt. Rwyf wedi sôn mewn dadl ddiweddar ar ddiwygio'r Ddeddf Hawliau Dynol 1998 fod yna angen dybryd a chlir i geisio datganoli cyfrifoldebau cydraddoldeb a hawliau dynol i Gymru o'r diwedd. Mae'n amlwg bod consensws eang a chadarn ynghylch dulliau o ddiogelu cydraddoldeb a hawliau dynol, nad yw'n ymddangos yn bosibl ei gyflawni dan awdurdod San Steffan. Yn hytrach, mae hawliau dynol yn cael eu herio gan Lywodraeth sydd am ddatgymalu'r Ddeddf Hawliau Dynol, gan eu bod yn credu bod budd y cyhoedd wedi'i beryglu drwy ehangu hawliau—y gwrthwyneb, wrth gwrs, sy'n wir. Ac mae adroddiad y comisiwn a'u gwaith hanfodol wrth warchod cydraddoldeb yng Nghymru yn amlinellu hynny yn gwbl eglur. Mae'n anochel y byddai peidio â gweithredu ar fyrder i greu mesur hawliau Cymreig yn golygu caniatáu dileu amddiffyniadau'r rhai mwyaf bregus a diamddiffyn yn ein cymdeithas. Felly, hoffwn wybod beth yw'r cynnydd o ran hynny. Mae'r amser i archwilio drosodd. Mae'n amser i weithredu ac mae Plaid Cymru yn cytuno gyda hynny. Diolch.

Y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol i ymateb i'r ddadl. Jane Hutt.

Diolch yn fawr, Llywydd, a diolch yn fawr am yr holl gyfraniadau. Diolch i'r Aelodau am gymryd rhan heddiw. Rwy’n credu bod y ddadl wedi dangos yn glir bwysigrwydd diogelu cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru ar draws ystod eang o faterion, a daw ar ôl tri datganiad sy'n mynd i'r afael â'n hymrwymiadau i weithredu'r cynllun gweithredu gwrth-hiliol, a hefyd, yn wir, cyflwyno'r Bil partneriaeth gymdeithasol a chaffael cyhoeddus, sydd i gyd yn berthnasol i gydraddoldeb a hawliau dynol. Felly, rwy’n credu bod tynnu sylw at rôl y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn y dadleuon hyn yn bwysig iawn. Yn amlwg, mae COVID yn golygu ein bod yn dal i fyny â rhai o'r adroddiadau. Mae'r atebolrwydd yn hollbwysig, nid yn unig o ran ein hymateb i'r adroddiadau fel Llywodraeth Cymru, ond hefyd i graffu ar waith y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol.

Felly, rwyf eisoes wedi nodi meysydd polisi lle'r ydym ni wedi gweithio gyda'n gilydd yn effeithiol ac i greu effaith, oherwydd, yn amlwg, rydym ni’n delio â meysydd datganoledig a meysydd nad ydynt wedi'u datganoli o ran y materion polisi hynny. Felly, mae'r adroddiad effaith wedi bod yn bwysig i ni, ac mi fyddwn i’n dweud fod gennym ni berthynas gref a chadarnhaol iawn â'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, ac rydym ni dal yn ddiolchgar am y canllawiau wrth ddatblygu polisi a deddfwriaeth. Rwy’n gweithio'n agos iawn—rwy’n cyfarfod yn rheolaidd â Ruth Coombs, pennaeth y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yng Nghymru, ac rwyf i eisiau diolch eto i'r tîm am yr holl waith, a hefyd i swyddogion sy'n gweithio ar amrywiaeth o waith, ac rwyf wedi sôn am y gwaith o ran cryfhau dyletswydd cydraddoldeb y sector cyhoeddus yng Nghymru a chyflwyno a gweithredu'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol. Ac mae'n rhaid i ni sicrhau bod y Comisiwn cydraddoldeb a hawliau dynol yn cadw presenoldeb cryf a phendant yng Nghymru, oherwydd mae hwn yn gyfnod digynsail ar gyfer cydraddoldeb a hawliau dynol yn y DU; mae gwaith y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn bwysicach nag erioed.

Hoffwn wneud sylw am un neu ddau o'r pwyntiau a godwyd gan Altaf Hussain a Sioned Williams, yn enwedig mewn perthynas â phobl hŷn. Roeddwn i’n falch iawn o allu cwrdd â'r grŵp trawsbleidiol ar bobl hŷn, dan gadeiryddiaeth Mike Hedges heddiw, lle cefais siarad ychydig am y ffordd roeddem ni wedi ymateb i'w barn am y ffaith bod angen i ni gael ffrwd waith benodol ar bobl hŷn yn y strategaeth newydd, cam nesaf y strategaeth trais yn erbyn menywod a cham-drin domestig a thrais rhywiol. Roeddem ni wedi dysgu hynny o gydweithio, drwy ddylanwad y grŵp trawsbleidiol a'i aelodau, ond hefyd drwy weithio gyda Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru ac Age Cymru i fonitro'n benodol, er enghraifft, effaith y pandemig ar bobl hŷn. Ond hefyd mae'r comisiynydd pobl hŷn yn cyfarfod yn rheolaidd â'r Dirprwy Weinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ac mae sgyrsiau diweddar wedi canolbwyntio ar hawliau pobl hŷn mewn cartrefi gofal a dysgu gwersi i sicrhau bod gennym ni ddull sy'n seiliedig ar hawliau gyda strategaeth ar gyfer cymdeithas sy'n heneiddio.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Mae hynny'n golygu nad oes pleidlais y prynhawn yma.

Dyna ddiwedd ar ein busnes ni.